Samenvatting Strafrecht 2
Week 1
Het strafprocessueel beslissingsmodel, art. 350 Sv:
1. Kan het ten laste gelegde feit bewezen worden? = bewezenverklaring
2. Is het bewezenverklaarde feit een strafbaar feit? = kwalificatiebeslissing
a. Een gedraging die de bestanddelen van de delictsomschrijving
beantwoordt
3. Is de dader strafbaar? = geen strafuitsluitingsgrond
a. De gedraging is wederrechtelijk en aan schuld te wijten
4. Welke sanctie wordt opgelegd aan de dader?
Opzet
Bij opzet spelen er drie vragen:
1. Schuldverband: waarop moet opzet gericht zijn? Waar moet opzet op
gericht zijn?
2. Betekenis van opzet? Wat betekent opzet? Wat valt er juridisch gezien
onder opzet?
3. Hoe valt opzet te bewijzen?
Schuldverband
Hoofdregel: opzet heeft betrekking op de bestanddelen in
delictsomschrijving die na het opzet worden genoemd
Geobjectiveerde bestanddelen: bestanddelen waarop subjectieve
bestanddeel (opzet) niet gericht hoeft te zijn
De betekenis van opzet
Opzet = willen en weten van iets (een bepaald gevolg of andere
omstandigheid)
Opzet is niet: had kunnen weten, had moeten weten, had behoren te
weten
Opzet is willen en weten in verschillende gradaties
Opzet als bedoeling: willen domineert
Opzet als noodzakelijkheidsbewustzijn: weten domineert, weten is zo
sterk: impliceert opzet
Opzet als waarschijnlijksheidsbewustzijn: weten domineert, weten is zo
sterk: impliceert willen
Voorwaardelijk opzet: weten van de mogelijkheid en aanvaarden van die
mogelijkheid
Voorwaardelijk opzet
Omschrijving: bewust aanvaarden van de aanmerkelijke kans dat ‘iets’ zich
voordoet
De onderdelen voor toetsing van voorwaardelijk opzet:
1. Bestaan van aanmerkelijke kans
2. Bewustheid van die aanmerkelijke kans
3. Bewust aanvaarden van die kans
Bestaan van aanmerkelijke kans
Naar algemene ervaringsregels ‘aanmerkelijk’
Beoordeling ex ante: vooraf, moment van verrichten van gedraging
, Het gezicht/hoofd is een uiterst kwetsbaar lichaamsdeel
Bewustheid/wetenschap van die aanmerkelijke kans
Kijken naar de verklaring van verdachte
Als er geen verklaring is, dan wordt er gekeken naar de feiten en
omstandigheden van de gedraging
Het normaliteitssyllogisme: ‘ieder normaal mens weet dat als je deze
gedraging verricht, dat als gevolg daarvan iemand …. (bijvoorbeeld zwaar
letsel kan oplopen)’
De verdachte is een normaal mens (geen stoornis, niet naïef etc.), dit
betekent dat de verdachte bewustheid had van de aanmerkelijke kans dat
dit gevolg zou plaatsvinden
Bewust aanvaarden van de kans
Kijken naar de verklaring van de verdachte
Als er geen verklaring is, dan ‘Slaan met pistool’ arrest
Uit het arrest ‘Slaan met pistool’ volgt dat bepaalde gedragingen naar
uiterlijke verschijningsvorm kunnen worden aangemerkt als zo zeer gericht
op een bepaald gevolg dat het, behoudens contra-indicaties, niet anders
kan zijn dan dat de verdachte de aanmerkelijke kans op het desbetreffende
gevolg heeft aanvaard
Bewijs van opzet
De rechter maakt gebruik van feiten van algemene bekendheid of algemene
ervaringsregels. Twee voorbeelden:
1. Het is een feit van algemene bekendheid dat zich in de borststreek vitale
organen, zoals het hart, bevinden. Nu het voorts een feit van algemene
bekendheid is, dat indien op dit kwetsbare onderdeel van het lichaam
geweld wordt uitgeoefend, zoals in dit geval steken met een mes, de
aanmerkelijke kans bestaat dat dit de dood van het slachtoffer tot gevolg
heeft, moet ook de verdachte daarvan op de hoogte zijn geweest.
2. “Uitgaande van de algemene ervaringsregel dat de bestuurder, tevens
enige inzittende, van een hem toebehorende personenauto, waarin zich
een niet onaanzienlijke hoeveelheid heroïne bevindt, met de aanwezigheid
van die heroïne in zijn auto bekend pleegt te zijn, heeft het hof uit de
bewijsmiddelen kunnen afleiden dat de verdachte opzettelijk heeft
gehandeld.”
Valkuilen bij bewijs van voorwaardelijk opzet
Te gemakkelijk aannemen dat iets een feit van algemene bekendheid is
Te gemakkelijk aannemen op grond van veronachtzamen van onderzoeks-
of zorgplicht, bijvoorbeeld op grond van Garantenstellung, of gebrek aan
voorzorg, niet controleren.
Wijst het niet voldoen aan de Gerantenstellung op opzet? Arrest: Vrijspraak
voormalige neuroloog
Dat verdachte zorgvuldigheidseisen heeft geschonden is niet voldoende
voor voorwaardelijk opzet. Hooguit culpa, geen voorwaardelijk opzet. Ook
schenden onderzoeksplicht is onvoldoende voor opzet. Redenering van
rechtbank is niet toereikend. Met redenering is enkel te bewijzen dat er
nalatig is gehandeld. Dus culpa.
Hof komt tot conclusie dat er geen sprake is van voorwaardelijk opzet.
‘Slechte arts’ is onvoldoende voor opzet.
, HR: uit niet handelen zoals van arts verwacht mag worden
(Garantenstellung) volgt nog geen opzet op toebrengen van letsel of in
hulpeloze toestand brengen
Wanneer zo onzorgvuldig gehandeld is, dat sprake is van onverschilligheid
ten aanzien van de gevolgen, dan moet de verdachte wel bewust de
aanmerkelijke kans op de gevolgen hebben aanvaard, dit is in de praktijk
echter lastig te beoordelen
Verhouding opzet en verwijtbaarheid/schuld
Je kijkt eerst naar opzet (bij de eerste materiële vraag) en daarna pas naar een
strafuitsluitingsgrond (bij de derde materiële vraag). Er zijn voornamelijk twee
strafuitsluitingsgronden: avas en ontoerekenbaarheid vanwege een psychische
stoornis. Een psychische stoornis kan het bewijs van opzet beïnvloeden, waardoor
dit in sommige gevallen al aan bod komt bij de eerste vraag.
Verhouding opzet en verontschuldigbare dwaling (avas)
Dwaling = niet weten van iets
Dwaling t.a.v bestanddeel waarop opzet moet zijn gericht opzet niet
bewezen
o Voorbeeld: art. 285b Sr. X voert aan: afwezigheid van alle schuld in
de vorm van verontschuldigbare feitelijke dwaling. “Ik wist niet dat
ik door mijn gedrag inbreuk maakte op de persoonlijke levenssfeer
van ander en dat kon en hoefde ik ook niet te weten”. Rechter gaat
uit van de verklaring van X, dit betekent dat opzet niet kan worden
bewezen
Dwaling t.a.v bestanddeel waarop opzet niet hoeft te zijn gericht (=
geobjectiveerd bestanddeel) staat bewijs van opzet niet in de weg.
Een beroep op strafuitsluitingsgrond avas (3 e vraag art. 350 Sv) blijft
mogelijk
o Voorbeeld: art. 285b Sr. X voert aan: afwezigheid van alle schuld in
de vorm van verontschuldigbare feitelijke dwaling. “Ik wist wel dat ik
inbreuk maakte op de persoonlijke levenssfeer van een ander, maar
ik wist niet dat ik dat stelselmatig deed en hoefde dat ook niet te
weten”. Rechter gaat uit van de verklaring van X, dit betekent dat
opzet bewezen kan worden (opzet moet alleen gericht zijn op
inbreuk maken op persoonlijke levenssfeer). Het kan nu wel stuk
lopen op de derde materiële vraag, dan is het niet aan schuld van X
te verwijten.
Verhouding opzet en psychische stoornis
Art. 39 Sr: Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de psychische
stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan
worden toegerekend
Toerekeningsvatbaarheid is een schulduitsluitingsgrond
Geen toerekening van het feit indien de verdachte als gevolg van
psychische stoornis
o Niet kon begrijpen dat dat feit wederrechtelijk was
Geen inzicht in goed en kwaad, waardoor de verdachte niet
kon begrijpen wat hij deed
o Niet in staat was in overeenstemming te handelen met zijn begrip
van de wederrechtelijkheid van dat feit
Verdachte ‘moet’ zo handelen vanwege zijn stoornis
Drie vragen die spelen bij opzet en psychische stoornis:
, o Is er sprake van een psychische stoornis?
o Is er een oorzakelijk verband tussen stoornis en plegen van delict?
o Is dit verband reden om het feit niet toe te rekenen?
Arrest ‘Tolbert’
Verdachte is na het gebruik van amfetamine in een psychose geraakt. Hij heeft
toen geprobeerd om zijn vriendin van het leven te beroven door haar meerdere
keren te slaan onder andere met een stang. Toen hij losliet sprong zijn vriendin
van het balkon. Vervolgens heeft de verdachte haar kinderen op een zeer
gewelddadige wijze om het leven gebracht. Verdachte werd vervolgd voor
doodslag op twee jonge kinderen en poging tot doodslag.
HR:
“Bij de beoordeling van het middel moet voor een geval als het onderhavige
waarin een beroep op een ernstige geestelijke stoornis bij de verdachte het opzet
wordt bestreden, worden vooropgesteld dat zo’n stoornis slechts dan aan de
bewezenverklaring van het opzet in de weg staat indien bij de verdachte ten tijde
van zijn handelen ieder inzicht in de draagwijdte van zijn gedragingen en de
mogelijke gevolgen zou hebben ontbroken.”
Pas geen (voorwaardelijk) opzet indien ieder inzicht in de draagwijdte van
gedragingen en mogelijke gevolgen daarvan ontbreekt; dan geen ‘willen
en weten’
Dat is niet al het geval indien verdachte door psychische stoornis niet
vrijheid heeft om wil te bepalen. Dan kan hij er niks aan doen dat hij wil,
maar hij ‘wil (en weet)’ wel’ en dat is voldoende voor opzet. Als de
verdachte niet de vrijheid heeft om wil te bepalen, kan hij inzicht in de
draagwijdte van gedragingen en mogelijke gevolgen daarvan hebben en
dus opzet
Indien ieder inzicht in de draagwijdte van gedragingen en mogelijke
gevolgen daarvan ontbreekt is er geen opzet, óók niet als verdachte aan
zichzelf te wijten heeft dat dit inzicht ontbreekt (culpa in causa)
Als verdachte niet vrij was om zijn wil te bepalen, kan dat maken dat feit
hem niet kan worden toegerekend wegens psychische stoornis
(strafuitsluitingsgrond ex art. 39 Sr). Dan ontbreekt de
schuld/verwijtbaarheid (schulduitsluitingsgrond) (3 vraag art. 350 Sv).
e
Mogelijk is dus: opzet bewezen (1e vraag art. 350 Sv), maar vanwege
ontoerekenbaarheid door stoornis (waardoor schuld/verwijtbaarheid
ontbreekt), is dader niet strafbaar (3e vraag art. 350 Sv)
Bij 3e vraag kan relevant zijn of verdachte aan zichzelf te wijten heeft dat
hij in psychose raakt (daardoor stoornis) en tijdens psychose gewelddadige
handelingen zou kunnen verrichten (= culpa in causa)
De HR oordeelt dat het Hof haar onderbouwing dat er geen sprake is van opzet
en voorwaardelijk opzet ontoereikend heeft gemotiveerd,
HR zegt hij had niet de vrijheid om zijn wil te bepalen. Hij moest het doen, daar
kon hij niks aan doen. Maar dat betekent niet dat hij het niet wilde. Hij wist wat
hij deed. Dat hij zo moest handelen, kan wel relevant zijn, maar staat het bewijs
van opzet niet in de weg en dat is waar het in casu om gaat. Hof heeft
aangenomen dat verdachte gedurende psychose ontoerekeningsvatbaar was,
maar dat sluit niet uit dat er sprake is van opzettelijk handelen. Psychose/wil niet
vrij kunnen bepalen betekent niet direct dat je geen opzet had. Iemand kon het
Week 1
Het strafprocessueel beslissingsmodel, art. 350 Sv:
1. Kan het ten laste gelegde feit bewezen worden? = bewezenverklaring
2. Is het bewezenverklaarde feit een strafbaar feit? = kwalificatiebeslissing
a. Een gedraging die de bestanddelen van de delictsomschrijving
beantwoordt
3. Is de dader strafbaar? = geen strafuitsluitingsgrond
a. De gedraging is wederrechtelijk en aan schuld te wijten
4. Welke sanctie wordt opgelegd aan de dader?
Opzet
Bij opzet spelen er drie vragen:
1. Schuldverband: waarop moet opzet gericht zijn? Waar moet opzet op
gericht zijn?
2. Betekenis van opzet? Wat betekent opzet? Wat valt er juridisch gezien
onder opzet?
3. Hoe valt opzet te bewijzen?
Schuldverband
Hoofdregel: opzet heeft betrekking op de bestanddelen in
delictsomschrijving die na het opzet worden genoemd
Geobjectiveerde bestanddelen: bestanddelen waarop subjectieve
bestanddeel (opzet) niet gericht hoeft te zijn
De betekenis van opzet
Opzet = willen en weten van iets (een bepaald gevolg of andere
omstandigheid)
Opzet is niet: had kunnen weten, had moeten weten, had behoren te
weten
Opzet is willen en weten in verschillende gradaties
Opzet als bedoeling: willen domineert
Opzet als noodzakelijkheidsbewustzijn: weten domineert, weten is zo
sterk: impliceert opzet
Opzet als waarschijnlijksheidsbewustzijn: weten domineert, weten is zo
sterk: impliceert willen
Voorwaardelijk opzet: weten van de mogelijkheid en aanvaarden van die
mogelijkheid
Voorwaardelijk opzet
Omschrijving: bewust aanvaarden van de aanmerkelijke kans dat ‘iets’ zich
voordoet
De onderdelen voor toetsing van voorwaardelijk opzet:
1. Bestaan van aanmerkelijke kans
2. Bewustheid van die aanmerkelijke kans
3. Bewust aanvaarden van die kans
Bestaan van aanmerkelijke kans
Naar algemene ervaringsregels ‘aanmerkelijk’
Beoordeling ex ante: vooraf, moment van verrichten van gedraging
, Het gezicht/hoofd is een uiterst kwetsbaar lichaamsdeel
Bewustheid/wetenschap van die aanmerkelijke kans
Kijken naar de verklaring van verdachte
Als er geen verklaring is, dan wordt er gekeken naar de feiten en
omstandigheden van de gedraging
Het normaliteitssyllogisme: ‘ieder normaal mens weet dat als je deze
gedraging verricht, dat als gevolg daarvan iemand …. (bijvoorbeeld zwaar
letsel kan oplopen)’
De verdachte is een normaal mens (geen stoornis, niet naïef etc.), dit
betekent dat de verdachte bewustheid had van de aanmerkelijke kans dat
dit gevolg zou plaatsvinden
Bewust aanvaarden van de kans
Kijken naar de verklaring van de verdachte
Als er geen verklaring is, dan ‘Slaan met pistool’ arrest
Uit het arrest ‘Slaan met pistool’ volgt dat bepaalde gedragingen naar
uiterlijke verschijningsvorm kunnen worden aangemerkt als zo zeer gericht
op een bepaald gevolg dat het, behoudens contra-indicaties, niet anders
kan zijn dan dat de verdachte de aanmerkelijke kans op het desbetreffende
gevolg heeft aanvaard
Bewijs van opzet
De rechter maakt gebruik van feiten van algemene bekendheid of algemene
ervaringsregels. Twee voorbeelden:
1. Het is een feit van algemene bekendheid dat zich in de borststreek vitale
organen, zoals het hart, bevinden. Nu het voorts een feit van algemene
bekendheid is, dat indien op dit kwetsbare onderdeel van het lichaam
geweld wordt uitgeoefend, zoals in dit geval steken met een mes, de
aanmerkelijke kans bestaat dat dit de dood van het slachtoffer tot gevolg
heeft, moet ook de verdachte daarvan op de hoogte zijn geweest.
2. “Uitgaande van de algemene ervaringsregel dat de bestuurder, tevens
enige inzittende, van een hem toebehorende personenauto, waarin zich
een niet onaanzienlijke hoeveelheid heroïne bevindt, met de aanwezigheid
van die heroïne in zijn auto bekend pleegt te zijn, heeft het hof uit de
bewijsmiddelen kunnen afleiden dat de verdachte opzettelijk heeft
gehandeld.”
Valkuilen bij bewijs van voorwaardelijk opzet
Te gemakkelijk aannemen dat iets een feit van algemene bekendheid is
Te gemakkelijk aannemen op grond van veronachtzamen van onderzoeks-
of zorgplicht, bijvoorbeeld op grond van Garantenstellung, of gebrek aan
voorzorg, niet controleren.
Wijst het niet voldoen aan de Gerantenstellung op opzet? Arrest: Vrijspraak
voormalige neuroloog
Dat verdachte zorgvuldigheidseisen heeft geschonden is niet voldoende
voor voorwaardelijk opzet. Hooguit culpa, geen voorwaardelijk opzet. Ook
schenden onderzoeksplicht is onvoldoende voor opzet. Redenering van
rechtbank is niet toereikend. Met redenering is enkel te bewijzen dat er
nalatig is gehandeld. Dus culpa.
Hof komt tot conclusie dat er geen sprake is van voorwaardelijk opzet.
‘Slechte arts’ is onvoldoende voor opzet.
, HR: uit niet handelen zoals van arts verwacht mag worden
(Garantenstellung) volgt nog geen opzet op toebrengen van letsel of in
hulpeloze toestand brengen
Wanneer zo onzorgvuldig gehandeld is, dat sprake is van onverschilligheid
ten aanzien van de gevolgen, dan moet de verdachte wel bewust de
aanmerkelijke kans op de gevolgen hebben aanvaard, dit is in de praktijk
echter lastig te beoordelen
Verhouding opzet en verwijtbaarheid/schuld
Je kijkt eerst naar opzet (bij de eerste materiële vraag) en daarna pas naar een
strafuitsluitingsgrond (bij de derde materiële vraag). Er zijn voornamelijk twee
strafuitsluitingsgronden: avas en ontoerekenbaarheid vanwege een psychische
stoornis. Een psychische stoornis kan het bewijs van opzet beïnvloeden, waardoor
dit in sommige gevallen al aan bod komt bij de eerste vraag.
Verhouding opzet en verontschuldigbare dwaling (avas)
Dwaling = niet weten van iets
Dwaling t.a.v bestanddeel waarop opzet moet zijn gericht opzet niet
bewezen
o Voorbeeld: art. 285b Sr. X voert aan: afwezigheid van alle schuld in
de vorm van verontschuldigbare feitelijke dwaling. “Ik wist niet dat
ik door mijn gedrag inbreuk maakte op de persoonlijke levenssfeer
van ander en dat kon en hoefde ik ook niet te weten”. Rechter gaat
uit van de verklaring van X, dit betekent dat opzet niet kan worden
bewezen
Dwaling t.a.v bestanddeel waarop opzet niet hoeft te zijn gericht (=
geobjectiveerd bestanddeel) staat bewijs van opzet niet in de weg.
Een beroep op strafuitsluitingsgrond avas (3 e vraag art. 350 Sv) blijft
mogelijk
o Voorbeeld: art. 285b Sr. X voert aan: afwezigheid van alle schuld in
de vorm van verontschuldigbare feitelijke dwaling. “Ik wist wel dat ik
inbreuk maakte op de persoonlijke levenssfeer van een ander, maar
ik wist niet dat ik dat stelselmatig deed en hoefde dat ook niet te
weten”. Rechter gaat uit van de verklaring van X, dit betekent dat
opzet bewezen kan worden (opzet moet alleen gericht zijn op
inbreuk maken op persoonlijke levenssfeer). Het kan nu wel stuk
lopen op de derde materiële vraag, dan is het niet aan schuld van X
te verwijten.
Verhouding opzet en psychische stoornis
Art. 39 Sr: Niet strafbaar is hij die een feit begaat, dat hem wegens de psychische
stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan
worden toegerekend
Toerekeningsvatbaarheid is een schulduitsluitingsgrond
Geen toerekening van het feit indien de verdachte als gevolg van
psychische stoornis
o Niet kon begrijpen dat dat feit wederrechtelijk was
Geen inzicht in goed en kwaad, waardoor de verdachte niet
kon begrijpen wat hij deed
o Niet in staat was in overeenstemming te handelen met zijn begrip
van de wederrechtelijkheid van dat feit
Verdachte ‘moet’ zo handelen vanwege zijn stoornis
Drie vragen die spelen bij opzet en psychische stoornis:
, o Is er sprake van een psychische stoornis?
o Is er een oorzakelijk verband tussen stoornis en plegen van delict?
o Is dit verband reden om het feit niet toe te rekenen?
Arrest ‘Tolbert’
Verdachte is na het gebruik van amfetamine in een psychose geraakt. Hij heeft
toen geprobeerd om zijn vriendin van het leven te beroven door haar meerdere
keren te slaan onder andere met een stang. Toen hij losliet sprong zijn vriendin
van het balkon. Vervolgens heeft de verdachte haar kinderen op een zeer
gewelddadige wijze om het leven gebracht. Verdachte werd vervolgd voor
doodslag op twee jonge kinderen en poging tot doodslag.
HR:
“Bij de beoordeling van het middel moet voor een geval als het onderhavige
waarin een beroep op een ernstige geestelijke stoornis bij de verdachte het opzet
wordt bestreden, worden vooropgesteld dat zo’n stoornis slechts dan aan de
bewezenverklaring van het opzet in de weg staat indien bij de verdachte ten tijde
van zijn handelen ieder inzicht in de draagwijdte van zijn gedragingen en de
mogelijke gevolgen zou hebben ontbroken.”
Pas geen (voorwaardelijk) opzet indien ieder inzicht in de draagwijdte van
gedragingen en mogelijke gevolgen daarvan ontbreekt; dan geen ‘willen
en weten’
Dat is niet al het geval indien verdachte door psychische stoornis niet
vrijheid heeft om wil te bepalen. Dan kan hij er niks aan doen dat hij wil,
maar hij ‘wil (en weet)’ wel’ en dat is voldoende voor opzet. Als de
verdachte niet de vrijheid heeft om wil te bepalen, kan hij inzicht in de
draagwijdte van gedragingen en mogelijke gevolgen daarvan hebben en
dus opzet
Indien ieder inzicht in de draagwijdte van gedragingen en mogelijke
gevolgen daarvan ontbreekt is er geen opzet, óók niet als verdachte aan
zichzelf te wijten heeft dat dit inzicht ontbreekt (culpa in causa)
Als verdachte niet vrij was om zijn wil te bepalen, kan dat maken dat feit
hem niet kan worden toegerekend wegens psychische stoornis
(strafuitsluitingsgrond ex art. 39 Sr). Dan ontbreekt de
schuld/verwijtbaarheid (schulduitsluitingsgrond) (3 vraag art. 350 Sv).
e
Mogelijk is dus: opzet bewezen (1e vraag art. 350 Sv), maar vanwege
ontoerekenbaarheid door stoornis (waardoor schuld/verwijtbaarheid
ontbreekt), is dader niet strafbaar (3e vraag art. 350 Sv)
Bij 3e vraag kan relevant zijn of verdachte aan zichzelf te wijten heeft dat
hij in psychose raakt (daardoor stoornis) en tijdens psychose gewelddadige
handelingen zou kunnen verrichten (= culpa in causa)
De HR oordeelt dat het Hof haar onderbouwing dat er geen sprake is van opzet
en voorwaardelijk opzet ontoereikend heeft gemotiveerd,
HR zegt hij had niet de vrijheid om zijn wil te bepalen. Hij moest het doen, daar
kon hij niks aan doen. Maar dat betekent niet dat hij het niet wilde. Hij wist wat
hij deed. Dat hij zo moest handelen, kan wel relevant zijn, maar staat het bewijs
van opzet niet in de weg en dat is waar het in casu om gaat. Hof heeft
aangenomen dat verdachte gedurende psychose ontoerekeningsvatbaar was,
maar dat sluit niet uit dat er sprake is van opzettelijk handelen. Psychose/wil niet
vrij kunnen bepalen betekent niet direct dat je geen opzet had. Iemand kon het
