les 1 - historisch perspectief
je kan pas begrijpen waar je naartoe gaat als je kan terugblikken op waar je vandaan komt
→ we kijken naar het maatschappelijk werk id geschiedenis om het te verbinden met het
heden
/ invloed van de maatschappelijke ontwikkelingen
maatschappelijke ontwikkelingen, de context, de tijdgeest, het dominante denken …
bepalen hoe het maatschappelijk werk eruit ziet, toen en nu …
federaal vlaams
vroeger vroeger
= veel problemen waren levensbedreigend armen = zelf schuld aan hun situatie
- oorlog
- epidemieën kinderen = werden juridisch bijna als
- hongersnood volwassenen gezien
nu = nieuwe uitdagingen nu
- corona armen = situatie vaak maatschappelijk
- klimaat bepaald
- digitalisering
kinderen = integrale jeugdhulp
= bepaalt welke problemen = bepaalt hoe maatschappelijk werkers
maatschappelijk werkers moeten met mensen omgaan
aanpakken
de thema’s blijven vaak hetzelfde (bv; armoede, jeugd), maar de manier waarop
maatschappelijk werkers ermee omgaan, verandert door:
- nieuwe inzichten
- veranderde omstandigheden
→ het gaat er niet alleen om regels te volgen of hoe het vroeger ging, maar om gericht hulp
bieden die aansluit bij de situatie van het individu
mw heeft niet alleen kleur gekregen door de tijdgeest, maar ook door haar signaalfunctie
→ mw heeft ook steeds invloed gehad op de structuren van de samenleving, het beleid en
heeft maatschappelijke ontwikkelingen in gang gezet
signaalfunctie = dat je iets opmerkt dat kan wijzen op een probleem of risico, en dit
vervolgens doorgeeft of bespreekt zodat er actie op ondernomen kan worden
juridisch methodieken
= de wetten + regels die bepalen wat = de manieren waarop maatschappelijk
maatschappelijk werkers mogen doen werkers werken
→ ontstaan van sociale wetten → cliënten worden partners
- sociale zekerheid - mensen actief laten deelnemen
- armoededecreet - werken met ervaringsdeskundigen
- … - …
1
, dus…
er is een wisselwerking tussen de maatschappelijke context en het ‘denken over’
maatschappelijk werk dat sterk bepaald wordt door de tijdgeest & continu in
verandering is
maatschappelijke ontwikkelingen EN maatschappelijk werkers beïnvloeden de
maatschappelijke ontwikkelingen & hebben invloed op de structuren binnen de
samenleving
/ centrale begrippen - vroeger en nu
= het gaat om kernwaarden, principes en ideeën die het maatschappelijk werk vormen
→ deze begrippen zijn aanwezig in alle periodes van het vak, zowel vroeger als nu, nationaal
en internationaal
vroeger
- bij de voorlopers van maatschappelijk werk waren deze kernbegrippen intuïtief
aanwezig
● ze wisten bv dat mensen geholpen moesten worden, dat sociale
rechtvaardigheid belangrijk was, maar ze gaven het nog geen formele naam
- de aanpak was vaak praktisch & ervaringsgericht, gebaseerd op eigen inzichten en
idealen
professionalisering
→ tijdens de professionalisering van maatschappelijk werk:
- kregen kernbegrippen een duidelijke naam
- werden er methodieken en werkwijzen ontwikkeld
- kreeg het vak een wetenschappelijke basis
- werden de ideeën door beleid en structuren verankerd, zodat ze systematisch
toegepast konden worden
nu + toekomst
= deze centrale begrippen blijven relevant, maar:
- soms staan ze op de voorgrond (bijvoorbeeld empowerment of participatie)
- soms verdwijnen ze naar de achtergrond, maar blijven ze impliciet aanwezig
→ ze vormen de doorlopende rode draad van maatschappelijk werk, ongeacht tijd + plaats
voorbeelden
- maatwerk = als aanwezig bij de grondlegging maar later pas theoretisch
onderbouwd
- systemisch werken = pioniers werkten al omgevings- en gezinsgericht, maar dit
kreeg pas later beleidsmatige en methodische vorm
2
,/ voorlopers & professionalisering
= voorlopers van maatschappelijk werk waren de eerste mensen die zich bezighielden met
het helpen van anderen, voordat maatschappelijk werk een professioneel beroep was
→ maatschappelijk werk bestond toen nog niet professioneel
- het werk werd gedaan door pioniers en vrijwilligers
- hun aanpak was vaak geïnspireerd door liefdadigheid en religieuze overtuigingen,
meestal christelijk dominant denken
- de missie was altijd mensen helpen die in armoede leefden of een kwetsbare
positie hadden in de maatschappij → dit gebeurde zowel in vlaanderen als
internationaal
- ze vertrokken vanuit bewogenheid, geraaktheid en verontwaardiging over de situatie
van mensen
- de missie en het doel waren mensen helpen die in armoede leefden of een
kwetsbare positie hadden en meer sociale rechtvaardigheid creëren
- ze grepen in op de leefomstandigheden van mensen en beoogden duurzame,
structurele veranderingen
= het werk was intuïtief en niet wetenschappelijk onderbouwd, maar legde de basis voor
het latere professionele maatschappelijk werk
liefdadigheid & barmhartigheid in vlaanderen - vroeger
- was gebaseerd op naastenliefde, vaak geïnspireerd door de christelijke kerk
- de kerk voerde werken van barmhartigheid uit, die als inspiratiebron voor
maatschappelijk werk kunnen worden gezien
voorbeelden van deze barmhartige daden:
- de hongerigen eten geven
- de naakten kleden geven
- de dorstigen laten drinken
- de doden begraven
- de gevangenen bezoeken
- de zieken verzorgen
- de vreemdelingen herbergen
liefdadigheid & barmhartigheid in vlaanderen - nu
= door het afbrokkelen van de verzorgingsstaat neemt filantropie en vrijwilligerswerk
opnieuw toe
- dit gebeurt minder vanuit religieuze overtuiging en meer vanuit solidariteit,
participatie en zelfontplooiing
→ financieel-economische crises, minder overheidsbudget en besparingen zorgen ervoor
dat vrijwilligers vaker worden ingezet, soms als vervanging van professionele
maatschappelijk werkers
filantropie = iets willen doen voor iemand zonder daar iets voor terug te
verwachten
3
, armoedebestrijding in vlaanderen - vroeger
= armen werden gezien als een probleem voor de maatschappij
- de staat nam meer verantwoordelijkheid op zich, vooral om openbare orde te
handhaven
- armen werden vaak zelf verantwoordelijk gehouden voor hun situatie; armoede kon
worden gezien als schande of straf van god
in de 19e eeuw veranderde de manier waarop de samenleving omging met armoede
- scheiding tussen kerk en staat werd steeds duidelijker, waardoor de invloed van de
kerk op maatschappelijk werk afnam
- begin 19e eeuw werden kinderen beschermd door ze uit huis te halen en in
groepsheropvoeding onder te brengen, specialisten bepaalden wat het beste was
voor het kind, vaak met een standaardaanpak
- vroeger bepaalde de kerk wat er gebeurde als iemand een ‘zonde’ beging → door de
opkomst van politieke partijen nam deze macht af, waardoor er meer samenwerking
kwam om de maatschappij te organiseren
armoedebestrijding in vlaanderen - nu
= het doel is cirkels van armoede te doorbreken en meer kansen te creëren voor kinderen
en gezinnen
- valkuilen = er bestaat nog steeds de neiging dat professionals denken “wij weten
wat het beste is”, waardoor de druk op ouders groot kan zijn
→ maatschappelijk werkers worden ook ingezet om veiligheid te bevorderen en overlast te
verminderen
ontwikkelingen in vlaanderen
vroeger lag de nadruk op werkplicht en scholing: iedereen moest werken of leren, zodat
werklozen in het productieproces werden opgenomen en de maatschappij stabiel bleef
later evolueerde dit naar ‘voor wat hoort wat’, de actieve welvaartsstaat: mensen moesten
bijdragen om uitkeringen te ontvangen, waardoor het disciplinerend karakter van
maatschappelijk werk weer zichtbaar werd
tijdens de industriële revolutie ontstond een stedelijke samenleving met het kerngezin als
norm, de overheid begon zich te bemoeien met gezinnen en er kwam professionele
aandacht voor problemen binnen gezinnen
in de 19e eeuw verarmden veel gezinnen, waardoor sociale problematiek toenam. dit leidde
tot opstanden en oproer, en stimuleerde initiatieven zoals:
- volksopvoeding
- vakbonden
- sociale wetten om de leefomstandigheden te verbeteren
na de tweede wereldoorlog ontstond de welvaartsstaat met sociale zekerheid en
onderlinge solidariteit, en werd het maatschappelijk werk professioneel georganiseerd,
ondanks deze professionalisering nam armoede en sociale ongelijkheid toch toe, waardoor
maatschappelijk werk en sociale interventies blijvend nodig bleven
4
je kan pas begrijpen waar je naartoe gaat als je kan terugblikken op waar je vandaan komt
→ we kijken naar het maatschappelijk werk id geschiedenis om het te verbinden met het
heden
/ invloed van de maatschappelijke ontwikkelingen
maatschappelijke ontwikkelingen, de context, de tijdgeest, het dominante denken …
bepalen hoe het maatschappelijk werk eruit ziet, toen en nu …
federaal vlaams
vroeger vroeger
= veel problemen waren levensbedreigend armen = zelf schuld aan hun situatie
- oorlog
- epidemieën kinderen = werden juridisch bijna als
- hongersnood volwassenen gezien
nu = nieuwe uitdagingen nu
- corona armen = situatie vaak maatschappelijk
- klimaat bepaald
- digitalisering
kinderen = integrale jeugdhulp
= bepaalt welke problemen = bepaalt hoe maatschappelijk werkers
maatschappelijk werkers moeten met mensen omgaan
aanpakken
de thema’s blijven vaak hetzelfde (bv; armoede, jeugd), maar de manier waarop
maatschappelijk werkers ermee omgaan, verandert door:
- nieuwe inzichten
- veranderde omstandigheden
→ het gaat er niet alleen om regels te volgen of hoe het vroeger ging, maar om gericht hulp
bieden die aansluit bij de situatie van het individu
mw heeft niet alleen kleur gekregen door de tijdgeest, maar ook door haar signaalfunctie
→ mw heeft ook steeds invloed gehad op de structuren van de samenleving, het beleid en
heeft maatschappelijke ontwikkelingen in gang gezet
signaalfunctie = dat je iets opmerkt dat kan wijzen op een probleem of risico, en dit
vervolgens doorgeeft of bespreekt zodat er actie op ondernomen kan worden
juridisch methodieken
= de wetten + regels die bepalen wat = de manieren waarop maatschappelijk
maatschappelijk werkers mogen doen werkers werken
→ ontstaan van sociale wetten → cliënten worden partners
- sociale zekerheid - mensen actief laten deelnemen
- armoededecreet - werken met ervaringsdeskundigen
- … - …
1
, dus…
er is een wisselwerking tussen de maatschappelijke context en het ‘denken over’
maatschappelijk werk dat sterk bepaald wordt door de tijdgeest & continu in
verandering is
maatschappelijke ontwikkelingen EN maatschappelijk werkers beïnvloeden de
maatschappelijke ontwikkelingen & hebben invloed op de structuren binnen de
samenleving
/ centrale begrippen - vroeger en nu
= het gaat om kernwaarden, principes en ideeën die het maatschappelijk werk vormen
→ deze begrippen zijn aanwezig in alle periodes van het vak, zowel vroeger als nu, nationaal
en internationaal
vroeger
- bij de voorlopers van maatschappelijk werk waren deze kernbegrippen intuïtief
aanwezig
● ze wisten bv dat mensen geholpen moesten worden, dat sociale
rechtvaardigheid belangrijk was, maar ze gaven het nog geen formele naam
- de aanpak was vaak praktisch & ervaringsgericht, gebaseerd op eigen inzichten en
idealen
professionalisering
→ tijdens de professionalisering van maatschappelijk werk:
- kregen kernbegrippen een duidelijke naam
- werden er methodieken en werkwijzen ontwikkeld
- kreeg het vak een wetenschappelijke basis
- werden de ideeën door beleid en structuren verankerd, zodat ze systematisch
toegepast konden worden
nu + toekomst
= deze centrale begrippen blijven relevant, maar:
- soms staan ze op de voorgrond (bijvoorbeeld empowerment of participatie)
- soms verdwijnen ze naar de achtergrond, maar blijven ze impliciet aanwezig
→ ze vormen de doorlopende rode draad van maatschappelijk werk, ongeacht tijd + plaats
voorbeelden
- maatwerk = als aanwezig bij de grondlegging maar later pas theoretisch
onderbouwd
- systemisch werken = pioniers werkten al omgevings- en gezinsgericht, maar dit
kreeg pas later beleidsmatige en methodische vorm
2
,/ voorlopers & professionalisering
= voorlopers van maatschappelijk werk waren de eerste mensen die zich bezighielden met
het helpen van anderen, voordat maatschappelijk werk een professioneel beroep was
→ maatschappelijk werk bestond toen nog niet professioneel
- het werk werd gedaan door pioniers en vrijwilligers
- hun aanpak was vaak geïnspireerd door liefdadigheid en religieuze overtuigingen,
meestal christelijk dominant denken
- de missie was altijd mensen helpen die in armoede leefden of een kwetsbare
positie hadden in de maatschappij → dit gebeurde zowel in vlaanderen als
internationaal
- ze vertrokken vanuit bewogenheid, geraaktheid en verontwaardiging over de situatie
van mensen
- de missie en het doel waren mensen helpen die in armoede leefden of een
kwetsbare positie hadden en meer sociale rechtvaardigheid creëren
- ze grepen in op de leefomstandigheden van mensen en beoogden duurzame,
structurele veranderingen
= het werk was intuïtief en niet wetenschappelijk onderbouwd, maar legde de basis voor
het latere professionele maatschappelijk werk
liefdadigheid & barmhartigheid in vlaanderen - vroeger
- was gebaseerd op naastenliefde, vaak geïnspireerd door de christelijke kerk
- de kerk voerde werken van barmhartigheid uit, die als inspiratiebron voor
maatschappelijk werk kunnen worden gezien
voorbeelden van deze barmhartige daden:
- de hongerigen eten geven
- de naakten kleden geven
- de dorstigen laten drinken
- de doden begraven
- de gevangenen bezoeken
- de zieken verzorgen
- de vreemdelingen herbergen
liefdadigheid & barmhartigheid in vlaanderen - nu
= door het afbrokkelen van de verzorgingsstaat neemt filantropie en vrijwilligerswerk
opnieuw toe
- dit gebeurt minder vanuit religieuze overtuiging en meer vanuit solidariteit,
participatie en zelfontplooiing
→ financieel-economische crises, minder overheidsbudget en besparingen zorgen ervoor
dat vrijwilligers vaker worden ingezet, soms als vervanging van professionele
maatschappelijk werkers
filantropie = iets willen doen voor iemand zonder daar iets voor terug te
verwachten
3
, armoedebestrijding in vlaanderen - vroeger
= armen werden gezien als een probleem voor de maatschappij
- de staat nam meer verantwoordelijkheid op zich, vooral om openbare orde te
handhaven
- armen werden vaak zelf verantwoordelijk gehouden voor hun situatie; armoede kon
worden gezien als schande of straf van god
in de 19e eeuw veranderde de manier waarop de samenleving omging met armoede
- scheiding tussen kerk en staat werd steeds duidelijker, waardoor de invloed van de
kerk op maatschappelijk werk afnam
- begin 19e eeuw werden kinderen beschermd door ze uit huis te halen en in
groepsheropvoeding onder te brengen, specialisten bepaalden wat het beste was
voor het kind, vaak met een standaardaanpak
- vroeger bepaalde de kerk wat er gebeurde als iemand een ‘zonde’ beging → door de
opkomst van politieke partijen nam deze macht af, waardoor er meer samenwerking
kwam om de maatschappij te organiseren
armoedebestrijding in vlaanderen - nu
= het doel is cirkels van armoede te doorbreken en meer kansen te creëren voor kinderen
en gezinnen
- valkuilen = er bestaat nog steeds de neiging dat professionals denken “wij weten
wat het beste is”, waardoor de druk op ouders groot kan zijn
→ maatschappelijk werkers worden ook ingezet om veiligheid te bevorderen en overlast te
verminderen
ontwikkelingen in vlaanderen
vroeger lag de nadruk op werkplicht en scholing: iedereen moest werken of leren, zodat
werklozen in het productieproces werden opgenomen en de maatschappij stabiel bleef
later evolueerde dit naar ‘voor wat hoort wat’, de actieve welvaartsstaat: mensen moesten
bijdragen om uitkeringen te ontvangen, waardoor het disciplinerend karakter van
maatschappelijk werk weer zichtbaar werd
tijdens de industriële revolutie ontstond een stedelijke samenleving met het kerngezin als
norm, de overheid begon zich te bemoeien met gezinnen en er kwam professionele
aandacht voor problemen binnen gezinnen
in de 19e eeuw verarmden veel gezinnen, waardoor sociale problematiek toenam. dit leidde
tot opstanden en oproer, en stimuleerde initiatieven zoals:
- volksopvoeding
- vakbonden
- sociale wetten om de leefomstandigheden te verbeteren
na de tweede wereldoorlog ontstond de welvaartsstaat met sociale zekerheid en
onderlinge solidariteit, en werd het maatschappelijk werk professioneel georganiseerd,
ondanks deze professionalisering nam armoede en sociale ongelijkheid toch toe, waardoor
maatschappelijk werk en sociale interventies blijvend nodig bleven
4
