Inhoudsopgave
DEEL 1. WAT IS RECHT?.................................................................................................................................. 3
Inleiding: een moeilijke vraag........................................................................................................................ 3
Titel 1. Fundamentele transformaties van de mensenmaatschappijen............................................................5
Proloog: mensen zijn sociale wezens.............................................................................................................. 5
Hoofdstuk 1. Jager-voedselverzamelaars........................................................................................................ 6
Hoofdstuk 2. Chiefdoms................................................................................................................................. 8
Hoofdstuk 3. Rijken........................................................................................................................................ 9
Hoofdstuk 4. Moderne staten...................................................................................................................... 10
Titel 2. Kenmerken van het recht................................................................................................................. 15
Proloog: twee benaderingen........................................................................................................................ 15
Hoofdstuk 1. Gericht op of voortvloeiend uit een normatieve ordening........................................................16
Afdeling 1. Het begrip ‘ordening’ en de centrale rol van normatieve verwachtingen in het recht...................16
Afdeling 2. Ordeningen en samenlevingstypes..................................................................................................18
Afdeling 3. Concurrerende ordeningen: rechtspluralisme.................................................................................19
Afdeling 4. De omvattendheid van ordeningen.................................................................................................20
Hoofdstuk 2. Al dan niet van institutionele oorsprong..................................................................................21
Hoofdstuk 3. Afdwingbaar........................................................................................................................... 21
Hoofdstuk 4. Gericht op of voortvloeiend uit een ‘juiste’ ordening...............................................................25
Afdeling 1. Op zoek naar de grondslag van regels en normatieve verwachtingen...........................................25
Afdeling 2. Het begrip ‘rechtvaardigheid...........................................................................................................29
Onderafdeling 1. Verdelende en vereffende rechtvaardigheid....................................................................29
Onderafdeling 2. Rechtvaardigheidstheorieën.............................................................................................30
Afdeling 3. Diverse stromingen in een rivier van rechtvaardigheid...................................................................35
Onderafdeling 1. Theocratische stroming.....................................................................................................36
Onderafdeling 2. Autocratische stroming.....................................................................................................36
Onderafdeling 3. Democratische stroming...................................................................................................36
Onderafdeling 4. Natuurrechtelijke stroming...............................................................................................38
Onderafdeling 5. Utilitaristische stroming....................................................................................................40
Onderafdeling 6. Historische stroming..........................................................................................................40
Onderafdeling 7. Positivistische stroming.....................................................................................................42
Onderafdeling 8. Nomocratische stroming...................................................................................................47
Onderafdeling 9. Egalitaire stroming.............................................................................................................47
Onderafdeling 10. Capability approach.........................................................................................................50
Ter afluiting: een overzicht........................................................................................................................... 51
,DEEL 2. FUNCTIES EN FINALITEIT VAN HET RECHT.........................................................................................51
Titel I. Functies van het recht....................................................................................................................... 52
Hoofdstuk 1. Gedragsafstemming................................................................................................................ 53
Afdeling 1. Bevordering groepscohesie..............................................................................................................53
Afdeling 2. Conflictvermijding............................................................................................................................54
Onderafdeling 1. Minder complexe samenlevingen.....................................................................................55
Onderafdeling 2. Meer complexe samenlevingen........................................................................................55
Afdeling 3. Conflictverwerking...........................................................................................................................58
Onderafdeling 1. Sociale vrede: afweer, herstel en straf..............................................................................58
Onderafdeling 2. Conflictverwerkingsmethoden..........................................................................................60
Titel II. Finaliteit van het recht...................................................................................................................... 66
Hoofdstuk 1. Codificatie............................................................................................................................... 67
Hoofdstuk 2. Modificatie.............................................................................................................................. 68
Afdeling 1. Opkomst, technieken en oriëntatie..................................................................................................68
Afdeling 2. Welvaart en welbevinden................................................................................................................71
Afdeling 3. Limieten............................................................................................................................................74
Titel 1. Wat is een (rechts)norm?.................................................................................................................. 78
Hoofdstuk 1. Descriptieve vs prescriptieve normen......................................................................................78
Hoofdstuk 2. Talige uitdrukkingen van normen............................................................................................ 85
Afdeling 1. Verifieerbare uitspraken..................................................................................................................86
Onderafdeling 1. Empirische (of descriptieve) uitspraken............................................................................86
Onderafdeling 2. Logische of definiërende uitspraken.................................................................................87
Afdeling 2. Geloofsuitspraken............................................................................................................................88
Afdeling 3. Waarderingsuitspraken...................................................................................................................89
Onderafdeling 1. Descriptieve waardeoordelen...........................................................................................89
Onderafdeling 2. Prescriptieve waardeoordelen..........................................................................................90
Onderafdeling 3. Bewijs van waardeoordelen..............................................................................................93
Afdeling 4. Performatieve uitspraken................................................................................................................93
Titel II. Algemene bestanddelen van rechtsregels......................................................................................... 96
Hoofdstuk 1. Normsteller............................................................................................................................. 96
Hoofdstuk 2. Normbestemmeling................................................................................................................. 97
Hoofdstuk 3. Voorgeschreven gedrag........................................................................................................... 98
Afdeling 1. Volledige en onvolledige rechtsregels.............................................................................................99
Afdeling 2. Regulatieve uitspraken..................................................................................................................100
Afdeling 3. Verduidelijkende uitspraken..........................................................................................................102
Afdeling 4. Veranderende en verwijzende uitspraken.....................................................................................106
Afdeling 5. Constitutieve uitspraken................................................................................................................107
1
,Hoofdstuk 4. Modaliteiten......................................................................................................................... 109
Afdeling 1. Vier (deontische) modaliteiten.......................................................................................................109
Afdeling 2. Rechten en plichten........................................................................................................................113
Onderafdeling 1. Drie soorten subjectieve rechten....................................................................................114
Onderafdeling 2. Primaire rechten en tegenhangers..................................................................................115
Onderafdeling 3. Secundaire rechten en tegenhangers.............................................................................117
Hoofdstuk 5. Geviseerde feitelijke situatie................................................................................................. 120
Hoofdstuk 6. Concretiseringsgradaties....................................................................................................... 121
Afdeling 1. Gesloten normen............................................................................................................................121
Afdeling 2. Open normen.................................................................................................................................121
Afdeling 3. Algemene rechtsbeginselen...........................................................................................................123
Afdeling 4. Adagia............................................................................................................................................124
Titel 3. De samenhang van rechtsregels: recht als systeem?........................................................................124
Hoofdstuk 1. Recht als dogmatisch systeem............................................................................................... 125
Afdeling 1. Uitwendig systeem.........................................................................................................................125
Afdeling 2. Inwendig systeem..........................................................................................................................127
Hoofdstuk 2. Recht als sociaal systeem....................................................................................................... 127
Hoofdstuk 3. Recht als chaotische janboel.................................................................................................. 130
Hoofdstuk 4. Twee metaforen.................................................................................................................... 132
Afdeling 1. Recht als taal..................................................................................................................................132
Afdeling 2. Recht als stad.................................................................................................................................132
2
, DEEL 1. WAT IS RECHT?
Inleiding: een moeilijke vraag
“Wat is recht?”
De ultieme definitie ontbreekt
Juristen hebben pogingen ondernomen het begrip te definiëren, maar een ultieme
omschrijving is er tot op heden niet. Ook de definitie die we hebben geleerd tijdens de
lessen basisbegrippen is niet compleet.
- Volgens Oliver Wendell Holmes Jr.
‘Recht’ is de voorspelling van wat rechters in de praktijk doen
- Hans Kelsen
‘Dwang’ is het onderscheidscriterium bij uitstek
Moeten we ons überhaupt afvragen wat ‘recht’ is?
In sommige vakgebieden: geen behoefte aan een definitie (bv. chemie: een chemicus kan
perfect werken als chemicus zonder zich ooit af te vragen wat precies ‘de chemie’ is)
In het recht: wel behoefte!
- O.a. rechter: moet ‘het recht’ toepassen (interpreteren en verder ontwikkelen)
- Onderzoek naar ‘het recht’ riskeert verkeerd te worden begrepen zonder
begripsomschrijving
Twee opvattingen:
- Essentialistische opvatting: recht heeft een essentie (=kernelement dat altijd en
overal aanwezig is en dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van andere fenomenen)
- Conventionalistische opvatting: recht is een afspraak, het heeft geen essentie (zie
hierna)
De talrijke definities die men aan het recht heeft gegeven, overlappen soms gedeeltelijk met
elkaar en sluiten elkaar soms ook gedeeltelijk uit. De verschillende vormen zijn als
familieleden van elkaar
- Statelijk recht: recht dat uitgevaardigd is door statelijke organen
- Gewoonterecht: gevormd door de handelingen van mensen
- Religieus recht: vb. kerkelijk recht, islamitisch recht
- Natuurrecht: recht dat niet volledig het product is van menselijke inzichten. De
natuur legt verplichtingen op aan mensen (tegenstelling mensenrecht)
- Internationaal recht: het recht tussen staten en hun onderdanen of staten onderling
Net als familieleden zijn de verschillende definities verwant aan elkaar, maar dat betekent
niet dat ze allemaal 1 specifieke eigenschap gemeenschappelijk hebben
3
DEEL 1. WAT IS RECHT?.................................................................................................................................. 3
Inleiding: een moeilijke vraag........................................................................................................................ 3
Titel 1. Fundamentele transformaties van de mensenmaatschappijen............................................................5
Proloog: mensen zijn sociale wezens.............................................................................................................. 5
Hoofdstuk 1. Jager-voedselverzamelaars........................................................................................................ 6
Hoofdstuk 2. Chiefdoms................................................................................................................................. 8
Hoofdstuk 3. Rijken........................................................................................................................................ 9
Hoofdstuk 4. Moderne staten...................................................................................................................... 10
Titel 2. Kenmerken van het recht................................................................................................................. 15
Proloog: twee benaderingen........................................................................................................................ 15
Hoofdstuk 1. Gericht op of voortvloeiend uit een normatieve ordening........................................................16
Afdeling 1. Het begrip ‘ordening’ en de centrale rol van normatieve verwachtingen in het recht...................16
Afdeling 2. Ordeningen en samenlevingstypes..................................................................................................18
Afdeling 3. Concurrerende ordeningen: rechtspluralisme.................................................................................19
Afdeling 4. De omvattendheid van ordeningen.................................................................................................20
Hoofdstuk 2. Al dan niet van institutionele oorsprong..................................................................................21
Hoofdstuk 3. Afdwingbaar........................................................................................................................... 21
Hoofdstuk 4. Gericht op of voortvloeiend uit een ‘juiste’ ordening...............................................................25
Afdeling 1. Op zoek naar de grondslag van regels en normatieve verwachtingen...........................................25
Afdeling 2. Het begrip ‘rechtvaardigheid...........................................................................................................29
Onderafdeling 1. Verdelende en vereffende rechtvaardigheid....................................................................29
Onderafdeling 2. Rechtvaardigheidstheorieën.............................................................................................30
Afdeling 3. Diverse stromingen in een rivier van rechtvaardigheid...................................................................35
Onderafdeling 1. Theocratische stroming.....................................................................................................36
Onderafdeling 2. Autocratische stroming.....................................................................................................36
Onderafdeling 3. Democratische stroming...................................................................................................36
Onderafdeling 4. Natuurrechtelijke stroming...............................................................................................38
Onderafdeling 5. Utilitaristische stroming....................................................................................................40
Onderafdeling 6. Historische stroming..........................................................................................................40
Onderafdeling 7. Positivistische stroming.....................................................................................................42
Onderafdeling 8. Nomocratische stroming...................................................................................................47
Onderafdeling 9. Egalitaire stroming.............................................................................................................47
Onderafdeling 10. Capability approach.........................................................................................................50
Ter afluiting: een overzicht........................................................................................................................... 51
,DEEL 2. FUNCTIES EN FINALITEIT VAN HET RECHT.........................................................................................51
Titel I. Functies van het recht....................................................................................................................... 52
Hoofdstuk 1. Gedragsafstemming................................................................................................................ 53
Afdeling 1. Bevordering groepscohesie..............................................................................................................53
Afdeling 2. Conflictvermijding............................................................................................................................54
Onderafdeling 1. Minder complexe samenlevingen.....................................................................................55
Onderafdeling 2. Meer complexe samenlevingen........................................................................................55
Afdeling 3. Conflictverwerking...........................................................................................................................58
Onderafdeling 1. Sociale vrede: afweer, herstel en straf..............................................................................58
Onderafdeling 2. Conflictverwerkingsmethoden..........................................................................................60
Titel II. Finaliteit van het recht...................................................................................................................... 66
Hoofdstuk 1. Codificatie............................................................................................................................... 67
Hoofdstuk 2. Modificatie.............................................................................................................................. 68
Afdeling 1. Opkomst, technieken en oriëntatie..................................................................................................68
Afdeling 2. Welvaart en welbevinden................................................................................................................71
Afdeling 3. Limieten............................................................................................................................................74
Titel 1. Wat is een (rechts)norm?.................................................................................................................. 78
Hoofdstuk 1. Descriptieve vs prescriptieve normen......................................................................................78
Hoofdstuk 2. Talige uitdrukkingen van normen............................................................................................ 85
Afdeling 1. Verifieerbare uitspraken..................................................................................................................86
Onderafdeling 1. Empirische (of descriptieve) uitspraken............................................................................86
Onderafdeling 2. Logische of definiërende uitspraken.................................................................................87
Afdeling 2. Geloofsuitspraken............................................................................................................................88
Afdeling 3. Waarderingsuitspraken...................................................................................................................89
Onderafdeling 1. Descriptieve waardeoordelen...........................................................................................89
Onderafdeling 2. Prescriptieve waardeoordelen..........................................................................................90
Onderafdeling 3. Bewijs van waardeoordelen..............................................................................................93
Afdeling 4. Performatieve uitspraken................................................................................................................93
Titel II. Algemene bestanddelen van rechtsregels......................................................................................... 96
Hoofdstuk 1. Normsteller............................................................................................................................. 96
Hoofdstuk 2. Normbestemmeling................................................................................................................. 97
Hoofdstuk 3. Voorgeschreven gedrag........................................................................................................... 98
Afdeling 1. Volledige en onvolledige rechtsregels.............................................................................................99
Afdeling 2. Regulatieve uitspraken..................................................................................................................100
Afdeling 3. Verduidelijkende uitspraken..........................................................................................................102
Afdeling 4. Veranderende en verwijzende uitspraken.....................................................................................106
Afdeling 5. Constitutieve uitspraken................................................................................................................107
1
,Hoofdstuk 4. Modaliteiten......................................................................................................................... 109
Afdeling 1. Vier (deontische) modaliteiten.......................................................................................................109
Afdeling 2. Rechten en plichten........................................................................................................................113
Onderafdeling 1. Drie soorten subjectieve rechten....................................................................................114
Onderafdeling 2. Primaire rechten en tegenhangers..................................................................................115
Onderafdeling 3. Secundaire rechten en tegenhangers.............................................................................117
Hoofdstuk 5. Geviseerde feitelijke situatie................................................................................................. 120
Hoofdstuk 6. Concretiseringsgradaties....................................................................................................... 121
Afdeling 1. Gesloten normen............................................................................................................................121
Afdeling 2. Open normen.................................................................................................................................121
Afdeling 3. Algemene rechtsbeginselen...........................................................................................................123
Afdeling 4. Adagia............................................................................................................................................124
Titel 3. De samenhang van rechtsregels: recht als systeem?........................................................................124
Hoofdstuk 1. Recht als dogmatisch systeem............................................................................................... 125
Afdeling 1. Uitwendig systeem.........................................................................................................................125
Afdeling 2. Inwendig systeem..........................................................................................................................127
Hoofdstuk 2. Recht als sociaal systeem....................................................................................................... 127
Hoofdstuk 3. Recht als chaotische janboel.................................................................................................. 130
Hoofdstuk 4. Twee metaforen.................................................................................................................... 132
Afdeling 1. Recht als taal..................................................................................................................................132
Afdeling 2. Recht als stad.................................................................................................................................132
2
, DEEL 1. WAT IS RECHT?
Inleiding: een moeilijke vraag
“Wat is recht?”
De ultieme definitie ontbreekt
Juristen hebben pogingen ondernomen het begrip te definiëren, maar een ultieme
omschrijving is er tot op heden niet. Ook de definitie die we hebben geleerd tijdens de
lessen basisbegrippen is niet compleet.
- Volgens Oliver Wendell Holmes Jr.
‘Recht’ is de voorspelling van wat rechters in de praktijk doen
- Hans Kelsen
‘Dwang’ is het onderscheidscriterium bij uitstek
Moeten we ons überhaupt afvragen wat ‘recht’ is?
In sommige vakgebieden: geen behoefte aan een definitie (bv. chemie: een chemicus kan
perfect werken als chemicus zonder zich ooit af te vragen wat precies ‘de chemie’ is)
In het recht: wel behoefte!
- O.a. rechter: moet ‘het recht’ toepassen (interpreteren en verder ontwikkelen)
- Onderzoek naar ‘het recht’ riskeert verkeerd te worden begrepen zonder
begripsomschrijving
Twee opvattingen:
- Essentialistische opvatting: recht heeft een essentie (=kernelement dat altijd en
overal aanwezig is en dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van andere fenomenen)
- Conventionalistische opvatting: recht is een afspraak, het heeft geen essentie (zie
hierna)
De talrijke definities die men aan het recht heeft gegeven, overlappen soms gedeeltelijk met
elkaar en sluiten elkaar soms ook gedeeltelijk uit. De verschillende vormen zijn als
familieleden van elkaar
- Statelijk recht: recht dat uitgevaardigd is door statelijke organen
- Gewoonterecht: gevormd door de handelingen van mensen
- Religieus recht: vb. kerkelijk recht, islamitisch recht
- Natuurrecht: recht dat niet volledig het product is van menselijke inzichten. De
natuur legt verplichtingen op aan mensen (tegenstelling mensenrecht)
- Internationaal recht: het recht tussen staten en hun onderdanen of staten onderling
Net als familieleden zijn de verschillende definities verwant aan elkaar, maar dat betekent
niet dat ze allemaal 1 specifieke eigenschap gemeenschappelijk hebben
3
