LATIJN CICERO HOOFDSTUK 3:
Tekst c. Vriendschap is het hoogste goed
Est enim amicitia nihil aliud nisi omnium divinarum
humanarumque rerum cum benevolentia et caritate
consensio; qua quidem haud scio an excepta sapientia
nihil melius homini sit a dis immortalibus datum. Divitias
alii praeponunt, bonam alii valetudinem, alii potentiam,
alii honores, multi etiam voluptates: beluarum hoc
quidem extremum; illa autem superiora caduca et
incerta, posita non tam in consiliis nostris quam in
fortunae temeritate. Qui autem in virtute summum
bonum ponunt, praeclare illi quidem, sed haec ipsa
virtus amicitiam et gignit et continet, nec sine virtute
amicitia esse ullo pacto potest.
Vriendschap is namelijk niets anders dan eensgezindheid in alle goddelijke
en menselijke zaken met welwillendheid en liefde; dan dit is misschien,
met uitzondering van wijsheid, niets beters aan de mens gegeven door de
onsterfelijke goden. Sommigen geven de voorkeur aan rijkdom, anderen
aan een goede gezondheid, (weer) anderen aan de macht, (weer) anderen
aan ereambten, velen zelfs aan genot; dit laatstgenoemde is eigen aan
dieren; die eerdergenoemde zaken zijn echter vergankelijk en onzeker,
niet zozeer afhankelijk van onze beslissingen als van de grilligheid van het
lot. Maar zij, die in de deugd het hoogste goed zien, doen dat weliswaar
voortreffelijk, maar deze deugt zelf brengt en vriendschap voort en houdt
het in stand, en zonder deugd kan vriendschap helemaal niet bestaan.
In deze tekst benoemd Laelius de drie basiselementen van vriendschap:
eensgezindheid (consensio), welwillendheid (benevolentia) en
genegenheid (caritas). Eensgezindheid is harmonie, welwillendheid is
vriendelijk/attent en genegenheid is liefde. Ook beweert hij in regel 3-4 dat
wijsheid nog beter/mooier is dan vriendschap, dit is echter ironisch
bedoeld. Hij is nogal negatief geweest over wijsheid, omdat dat volgens de
Stoïsche filosofen slechts in theorie haalbaar was. Vriendschap is dus een
realistischer doel. Laelius beweert ook dat rijkdom, goede gezondheid,
macht en ereambten snel weg kunnen zijn. Het lot geeft je namelijk deze
dingen en het lot is wisselend, oftewel onbetrouwbaar. Voluptates verwijst
naar het epicurisme, een filosofische stroming die genot erg belangrijk
vindt. Qui verwijst naar de Stoa, zij zien de deugd als een hoogste goed.
Maar omdat deugd vriendschap voortbrengt, heeft Laelius gelijk dat
vriendschap (ook) het hoogste goed is. Mensen die deugd dus als het
hoogste goed zien zullen het eens zijn met mensen die vriendschap als het
hoogste goed zien.
- Omnium divinarum humanarumque rerum: genitivus obiectivus.
- Qua: ablativus comparationis en relatieve aansluiting -> verwijst
naar amicitia.
- Excepta sapientia: ablativus absolutus.
- Beluarum: genitivus possesivus.
- Hoc: verwijst naar voluptates.
,- Illa: verwijst naar divitas, bonam valetudinem, potentiam en
honores.
- Qui: verwijst naar de filosofische stroming van de Stoa ->
betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent.
- Sed: lijkt een tegenstelling te geven maar doet dat niet.
- Immortalibus datum: pleonasme -> onsterfelijke goden.
- Praeponunt: ellips -> je zou het bij andere zinsdelen kunnen
aanvullen.
- Alii…alii…alii…alii: asyndeton en anafoor.
- Beluarum | hoc extremum | illa superiora | caduca et incerta:
chiasme -> bepaling | verwijzing | verwijzing | bepaling.
- Hoc | extremum | illa | superiora: parallelisme -> verwijzend
voornaamwoord | verwijzend bijvoeglijk naamwoord | verwijzend
voornaamwoord | verwijzend bijvoeglijk naamwoord.
- Et gignit et continet: polysyndeton.
, Tekst d. De voordelen van vriendschap tussen goede mannen
Iam virtutem ex consuetudine vitae sermonisque
nostri interpretemur, nec eam, ut quidam docti,
verborum magnificentia metiamur, virosque bonos
eos, qui habentur, numeremus: Paulos, Catones, Galos,
Scipiones, Philos. His communis vita contenta est, eos
autem omittamus, qui omnino nusquam reperiuntur.
Tales igitur inter viros amicitia tantas opportunitates
habet, quantas vix queo dicere. Principio qui potest
esse vita vitalis, ut ait Ennius, quae non in amici mutua
benevolentia conquiescit? Quid dulcius quam habere
quicum omnia audeas sic loqui ut tecum? Qui esset
tantus fructus in prosperis rebus, nisi haberes qui illis
aeque ac tu ipse gauderet? Adversas vero ferre difficile
esset sine eo, qui illas gravius etiam quam tu ferret.
Laten we nu het begrip ‘deugd’ begrijpen vanuit onze gewone manier van
leven en taalgebruik, en haar niet, zoals zekere filosofen, definiëren met
verhevenheid van woorden, en laten we hen goede mannen noemen, die
als goede mannen worden beschouwd: mannen als Paulus, Cato, Galus,
Scipio, Philus. Met hen is het gewone leven tevreden, maar laten we hen
buiten beschouwing laten, die überhaupt nergens worden gevonden.
Tussen zulke mannen dus heeft vriendschap zo veel voordelen, als ik
nauwelijks kan noemen. Ten eerste, hoe kan een leven levenswaardig zijn,
zoals Ennius zegt, dat niet in de wederzijdse genegenheid van een vriend
rust vindt? Wat is aangenamer dan iemand te hebben, met wie je over
alles zo durft te praten als met jezelf? Hoe zou er een net zo groot
genoegen zijn in voorspoed, als je niet iemand zou hebben, die zich
daarover net zo (zeer) zou verheugen als jij zelf? Tegenslagen verdragen
zou echter moeilijk zijn zonder hem, die deze erger zelfs dan jij zou vinden.
Met ‘docti’ verwijst Laelius naar de Stoïsche filosofen. Hoewel hij in de
vorige tekst vrij positief praatte over hun, namelijk met ‘weliswaar
voortreffelijk’, praat hij nu met lichte kritiek. Hij vind hier dat het Stoïsche
standpunt over de deugd niet praktisch genoeg is en te veel gebruikmaakt
van hoogdravende (overdreven plechtige) woorden. Met ‘boni viri’ laat
Cicero Laelius de republikeinse elite bedoelen. Cicero was altijd
republikeins geweest. ‘Paulos’ verwijst naar Lucius Aemilius Paulus, de
vader van Scipio minor. ‘Catones’ verwijst naar Cato, die vaak symbool
staat voor de oude Romeinse republiek. ‘Scipiones’ verwijst naar Scipio
minor. ‘Galos’ en ‘Philos’ verwijzen naar Galus en Philus, minder bekende
figuren. Philus is een vriend van Laelius en Scipio, en Galus is een
tijdsgenoot van Paulus. Laelius zegt dat met hun het gewone leven
tevreden is en bedoelt hiermee dat men hen beter als voorbeeld kan
nemen dan streven naar onhaalbare filosofishe idealen. En zij die niet
gevonden worden, worden niet gevonden omdat zij óf niet bestaan (in het
geval van de wijze mannen volgens de stoïsche leer) óf niemand zich hen
meer herinnert (in het geval van mannen die niet van dezelfde bekendheid
genieten als die vijf mannen). Laelius benoemt ook Ennius, een beroemde
dichter, als een soort autoriteitsargumentatie (bronvermelding). Aan het
Tekst c. Vriendschap is het hoogste goed
Est enim amicitia nihil aliud nisi omnium divinarum
humanarumque rerum cum benevolentia et caritate
consensio; qua quidem haud scio an excepta sapientia
nihil melius homini sit a dis immortalibus datum. Divitias
alii praeponunt, bonam alii valetudinem, alii potentiam,
alii honores, multi etiam voluptates: beluarum hoc
quidem extremum; illa autem superiora caduca et
incerta, posita non tam in consiliis nostris quam in
fortunae temeritate. Qui autem in virtute summum
bonum ponunt, praeclare illi quidem, sed haec ipsa
virtus amicitiam et gignit et continet, nec sine virtute
amicitia esse ullo pacto potest.
Vriendschap is namelijk niets anders dan eensgezindheid in alle goddelijke
en menselijke zaken met welwillendheid en liefde; dan dit is misschien,
met uitzondering van wijsheid, niets beters aan de mens gegeven door de
onsterfelijke goden. Sommigen geven de voorkeur aan rijkdom, anderen
aan een goede gezondheid, (weer) anderen aan de macht, (weer) anderen
aan ereambten, velen zelfs aan genot; dit laatstgenoemde is eigen aan
dieren; die eerdergenoemde zaken zijn echter vergankelijk en onzeker,
niet zozeer afhankelijk van onze beslissingen als van de grilligheid van het
lot. Maar zij, die in de deugd het hoogste goed zien, doen dat weliswaar
voortreffelijk, maar deze deugt zelf brengt en vriendschap voort en houdt
het in stand, en zonder deugd kan vriendschap helemaal niet bestaan.
In deze tekst benoemd Laelius de drie basiselementen van vriendschap:
eensgezindheid (consensio), welwillendheid (benevolentia) en
genegenheid (caritas). Eensgezindheid is harmonie, welwillendheid is
vriendelijk/attent en genegenheid is liefde. Ook beweert hij in regel 3-4 dat
wijsheid nog beter/mooier is dan vriendschap, dit is echter ironisch
bedoeld. Hij is nogal negatief geweest over wijsheid, omdat dat volgens de
Stoïsche filosofen slechts in theorie haalbaar was. Vriendschap is dus een
realistischer doel. Laelius beweert ook dat rijkdom, goede gezondheid,
macht en ereambten snel weg kunnen zijn. Het lot geeft je namelijk deze
dingen en het lot is wisselend, oftewel onbetrouwbaar. Voluptates verwijst
naar het epicurisme, een filosofische stroming die genot erg belangrijk
vindt. Qui verwijst naar de Stoa, zij zien de deugd als een hoogste goed.
Maar omdat deugd vriendschap voortbrengt, heeft Laelius gelijk dat
vriendschap (ook) het hoogste goed is. Mensen die deugd dus als het
hoogste goed zien zullen het eens zijn met mensen die vriendschap als het
hoogste goed zien.
- Omnium divinarum humanarumque rerum: genitivus obiectivus.
- Qua: ablativus comparationis en relatieve aansluiting -> verwijst
naar amicitia.
- Excepta sapientia: ablativus absolutus.
- Beluarum: genitivus possesivus.
- Hoc: verwijst naar voluptates.
,- Illa: verwijst naar divitas, bonam valetudinem, potentiam en
honores.
- Qui: verwijst naar de filosofische stroming van de Stoa ->
betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent.
- Sed: lijkt een tegenstelling te geven maar doet dat niet.
- Immortalibus datum: pleonasme -> onsterfelijke goden.
- Praeponunt: ellips -> je zou het bij andere zinsdelen kunnen
aanvullen.
- Alii…alii…alii…alii: asyndeton en anafoor.
- Beluarum | hoc extremum | illa superiora | caduca et incerta:
chiasme -> bepaling | verwijzing | verwijzing | bepaling.
- Hoc | extremum | illa | superiora: parallelisme -> verwijzend
voornaamwoord | verwijzend bijvoeglijk naamwoord | verwijzend
voornaamwoord | verwijzend bijvoeglijk naamwoord.
- Et gignit et continet: polysyndeton.
, Tekst d. De voordelen van vriendschap tussen goede mannen
Iam virtutem ex consuetudine vitae sermonisque
nostri interpretemur, nec eam, ut quidam docti,
verborum magnificentia metiamur, virosque bonos
eos, qui habentur, numeremus: Paulos, Catones, Galos,
Scipiones, Philos. His communis vita contenta est, eos
autem omittamus, qui omnino nusquam reperiuntur.
Tales igitur inter viros amicitia tantas opportunitates
habet, quantas vix queo dicere. Principio qui potest
esse vita vitalis, ut ait Ennius, quae non in amici mutua
benevolentia conquiescit? Quid dulcius quam habere
quicum omnia audeas sic loqui ut tecum? Qui esset
tantus fructus in prosperis rebus, nisi haberes qui illis
aeque ac tu ipse gauderet? Adversas vero ferre difficile
esset sine eo, qui illas gravius etiam quam tu ferret.
Laten we nu het begrip ‘deugd’ begrijpen vanuit onze gewone manier van
leven en taalgebruik, en haar niet, zoals zekere filosofen, definiëren met
verhevenheid van woorden, en laten we hen goede mannen noemen, die
als goede mannen worden beschouwd: mannen als Paulus, Cato, Galus,
Scipio, Philus. Met hen is het gewone leven tevreden, maar laten we hen
buiten beschouwing laten, die überhaupt nergens worden gevonden.
Tussen zulke mannen dus heeft vriendschap zo veel voordelen, als ik
nauwelijks kan noemen. Ten eerste, hoe kan een leven levenswaardig zijn,
zoals Ennius zegt, dat niet in de wederzijdse genegenheid van een vriend
rust vindt? Wat is aangenamer dan iemand te hebben, met wie je over
alles zo durft te praten als met jezelf? Hoe zou er een net zo groot
genoegen zijn in voorspoed, als je niet iemand zou hebben, die zich
daarover net zo (zeer) zou verheugen als jij zelf? Tegenslagen verdragen
zou echter moeilijk zijn zonder hem, die deze erger zelfs dan jij zou vinden.
Met ‘docti’ verwijst Laelius naar de Stoïsche filosofen. Hoewel hij in de
vorige tekst vrij positief praatte over hun, namelijk met ‘weliswaar
voortreffelijk’, praat hij nu met lichte kritiek. Hij vind hier dat het Stoïsche
standpunt over de deugd niet praktisch genoeg is en te veel gebruikmaakt
van hoogdravende (overdreven plechtige) woorden. Met ‘boni viri’ laat
Cicero Laelius de republikeinse elite bedoelen. Cicero was altijd
republikeins geweest. ‘Paulos’ verwijst naar Lucius Aemilius Paulus, de
vader van Scipio minor. ‘Catones’ verwijst naar Cato, die vaak symbool
staat voor de oude Romeinse republiek. ‘Scipiones’ verwijst naar Scipio
minor. ‘Galos’ en ‘Philos’ verwijzen naar Galus en Philus, minder bekende
figuren. Philus is een vriend van Laelius en Scipio, en Galus is een
tijdsgenoot van Paulus. Laelius zegt dat met hun het gewone leven
tevreden is en bedoelt hiermee dat men hen beter als voorbeeld kan
nemen dan streven naar onhaalbare filosofishe idealen. En zij die niet
gevonden worden, worden niet gevonden omdat zij óf niet bestaan (in het
geval van de wijze mannen volgens de stoïsche leer) óf niemand zich hen
meer herinnert (in het geval van mannen die niet van dezelfde bekendheid
genieten als die vijf mannen). Laelius benoemt ook Ennius, een beroemde
dichter, als een soort autoriteitsargumentatie (bronvermelding). Aan het
