Ontwikkelingspsychologie voor leerkrachten basisonderwijs
Hoofdstuk 2: ontwikkelingspsychologie
2.1 Relatie met autobiografie
Iedereen heeft een eigen levensverhaal dat bestaat uit gebeurtenissen, keuzes en
ontmoetingen. Sommige gebeurtenissen zijn opvallend en worden vaak verteld, andere
blijven meer op de achtergrond. Als (toekomstige) leerkracht heb je ook zo’n verhaal,
opgebouwd uit ervaringen als leerling, student of stagiair.
Ervaringen krijgen pas betekenis wanneer je erover nadenkt en ze verbindt aan je rol als
leerkracht. Dit proces heet werken met narratieven: ervaringen worden in verhalen en
beelden omgezet, waardoor ze meer betekenis krijgen. Zo vorm je je ideeën over leerlingen,
onderwijs en je eigen rol als leerkracht.
Een belangrijk onderdeel hierbij is pedagogisch inlevingsvermogen: kunnen meeleven met
kinderen en bewust zijn van je eigen invloed. Daarnaast speelt autobiografische reflectie
een rol: bewust terugkijken op je eigen verleden en ervaringen, om te begrijpen hoe die je
huidige handelen beïnvloeden. Door dit te doen (en soms ook te delen met anderen)
ontwikkel je inzicht in je eigen overtuigingen, emoties en beroepshouding.
Het doel hiervan is dat je jezelf beter leert kennen en bewust richting geeft aan je
professionele ontwikkeling.
2.2 Hoe leer je kinderen kennen
2.2.1 Observatie
Observatie is één van de belangrijkste instrumenten voor een leerkracht om kinderen goed te
leren kennen. Het geeft informatie over wat er met of in een groep gebeurt en maakt
gedragingen en situaties inzichtelijk.
Kenmerken van observatie:
● Het is doelgericht en onderscheidt zich van gewoon kijken of opletten.
● Je legt de focus bewust op een bepaald aspect van gedrag.
● Observatie moet zo objectief mogelijk gebeuren: je beschrijft wat je ziet, zonder
interpretaties.
Definitie van observatie = het doelgericht en systematisch waarnemen van gedragingen en
uitingen van één of meerdere personen of gebeurtenissen, met als doel dit samen te vatten.
Observatiemethoden:
1. Longitudinale observatie – een kind of groep langere tijd volgen.
, 2. Cross-sectionele observatie – verschillende kinderen in dezelfde periode op
hetzelfde aspect observeren, waardoor een ontwikkelingslijn zichtbaar wordt in
verschillende leeftijdsfasen.
3. Transversale observatie – verschillende kinderen van dezelfde leeftijd of hetzelfde
aspect observeren, om overeenkomsten en verschillen te zien.
Relatie leraar-leerling:
De klas en school zijn goede plekken om sociale vaardigheden te leren. Belangrijk hierbij is
de relatie tussen leerkracht en kind; kinderen moeten zich veilig en prettig voelen om zich
sociaal-emotioneel te kunnen ontwikkelen.
Een voorbeeld van een observatietechniek is Interactieanalyse. Hierbij worden
gebeurtenissen tijdens de les geobserveerd en systematisch vast worden gelegd.
Bekend systeem: VICS (Verbaal Interactie Categorieën Systeem).
○ Elke 2 seconden wordt genoteerd wat er gebeurt.
○ Zo kun je patronen, interacties en consequenties in het onderwijs analyseren.
○ Dit kan gericht zijn op de hele klas of een specifieke leerling.
2.2.2 Het sociogram
Een sociogram wordt gebruikt om de onderlinge relaties en verhoudingen in een klas
zichtbaar te maken. Het laat zien wie met wie bevriend is, wie populair is, wie weinig
gekozen wordt en hoe groepjes gevormd worden.
Werkwijze
● Kinderen krijgen vragen zoals:
“Wie is je beste vriend(in)?”, “Naast wie wil je in de bus zitten?”, “Met wie wil je
samenwerken?”
● Antwoorden zijn geheim, zodat kinderen eerlijk kunnen zijn.
● De keuzes (eerste en tweede keuze) worden verzameld in een tabel (sociomatrix) en
daarna grafisch weergegeven in een sociogram.
● Dit kan op papier of digitaal.
Soorten sociogrammen
1. Vriendschapssociogram – relaties op basis van vriendschap (bijv. naast wie wil je
zitten?).
2. Werksociogram – relaties op basis van samenwerking (bijv. met wie wil je een taak
doen?).
De gebruikswaarde.
Een sociogram is altijd een momentopname. Het geeft pas een goed beeld als je:
, ● Het combineert met observatie en gesprekken.
● De methode meerdere keren toepast (bijv. begin, midden en eind schooljaar).
● Verschillende vraagstellingen gebruikt.
● De gegevens analyseert om patronen te zien (bijv. wie vaak gekozen wordt of juist
weinig).
● De uitkomsten bewust inzet: bijv. een minder populair kind koppelen aan een groep,
of patronen in samenwerking versterken of doorbreken.
● Controleert of je ingrepen ook echt effect hebben.
2.2.3 Gesprek
Een gesprek is een directe manier om contact te maken met kinderen en informatie te krijgen.
Het kan waardevolle inzichten geven in hun gedachten, gevoelens en sociale interacties.
Observatie, sociogram en gesprek geven samen inzichten die nodig zijn voor het begrijpen
van de interactie tussen leeftijdsgenoten.
Voorwaarden voor een goed gesprek (Carl Rogers)
1. Congruentie – de leerkracht is echt en oprecht, zegt geen dingen die hij/zij niet meent
of voelt.
2. Empathie – de leerkracht leeft zich in in de belevingswereld van het kind.
3. Positieve blik – het kind wordt geaccepteerd zoals het is, met openheid voor zijn
gedachten en gevoelens.
Kenmerken van een goed/open gesprek (Delfos)
● Alle deelnemers voelen zich prettig en gerespecteerd.
● Het kind kan vrijuit zijn mening en gevoelens geven, zonder misleiding of sturing
door volwassenen.
● Het gesprek geeft informatie en onthoudt dit niet aan het kind.
Communicatievoorwaarden
● Op ooghoogte zitten met het kind.
● Aandacht geven, oogcontact (afwisselend maken en niet maken).
● Het kind op zijn gemak stellen.
● Luisteren en laten merken dat je luistert.
● Het kind laten zien dat wat het zegt effect heeft.
● Spelen en praten combineren.
● Bij moeilijkheden: gesprek afbreken en later vervolgen.
● Na een moeilijk gesprek: zorgen dat het kind weer tot rust komt.
Metacommunicatie (praten over het gesprek zelf)
Voor kinderen zijn regels niet altijd duidelijk. Daarom:
● Maak het doel van het gesprek duidelijk (gelijkwaardigheid).
● Leg je intenties uit (bijvoorbeeld: ik wil je helpen).
● Laat weten dat feedback mag, ook non-verbaal.
, ● Het kind mag zwijgen.
● Gebruik intuïtie, benoem gevoelens.
● Vraag of het kind wil meedenken over het gesprek.
● Maak een inschatting van de mentale leeftijd om juiste gespreksvorm te kiezen.
Voorbereiding van een gesprek
● 1. Voorstellen (wie ben jij).
● 2. Doel uitleggen (waarom dit gesprek).
● 3. Introductievragen voorbereiden.
● 4. Startvraag neutraal houden, eventueel materiaal gebruiken.
● 5. Romp: het belangrijkste deel van het gesprek – inhoud bespreken en relatie
onderhouden. Eventueel vragenlijst gebruiken, maar niet opvallend.
● 6. Afsluiting: spanning afbouwen, samenvatten, herhalen wat met de info gebeurt,
bedanken voor medewerking.
2.2.4 Toetsen en Test
Het gebruik van toetsen en testen in het basisonderwijs is vaak onderwerp van discussie. Er
zijn voor- en tegenstanders, maar vrijwel niemand pleit voor het volledig afschaffen van
toetsen.
Twee soorten toetsen
● Formatieve toetsen: bedoeld om te kijken hoe een leerling ervoor staat, vaak zonder
cijfer. Doel = inzicht krijgen en het leerproces ondersteunen.
● Summatieve toetsen: toetsen die meetellen voor beoordeling en bepalen of
kennis/vaardigheden voldoende beheerst zijn.
Vergelijking met onderzoek
Toetsen lijken op onderzoek: leerlingen voeren opdrachten uit of beantwoorden vragen.
● Diagnose-instrumenttoetsen: ontworpen om een diagnose te stellen (hoe staat de
leerling er nu voor?). Dit helpt bij diagnosticerend onderwijs: tijdens het lesgeven
rekening houden met de mogelijkheden en behoeften van leerlingen.
Verschillende manieren van toetsen in het basisonderwijs
1. Schoolvorderingentoetsen (bijv. DLE) – zicht krijgen op vorderingen en signaleren
van problemen.
2. Leesvoorwaardentoetsen – nagaan of een leerling de voorwaarden heeft om een
bepaald vak (bijv. lezen) goed te kunnen leren.
3. Functietoetsen – meten van specifieke functies, zoals motoriek of waarnemen.
4. Intelligentie- en persoonlijkheidstests – gebruikt voor adviezen over
vervolgonderwijs of bij gedrags- en motivatieproblemen.
Persoonlijke en sociale ontwikkeling is moeilijk te toetsen. De meest affectieve aspecten
(motivatie, doorzettingsvermogen, ambitie) zijn vaak niet direct toetsbaar, maar spelen wel
Hoofdstuk 2: ontwikkelingspsychologie
2.1 Relatie met autobiografie
Iedereen heeft een eigen levensverhaal dat bestaat uit gebeurtenissen, keuzes en
ontmoetingen. Sommige gebeurtenissen zijn opvallend en worden vaak verteld, andere
blijven meer op de achtergrond. Als (toekomstige) leerkracht heb je ook zo’n verhaal,
opgebouwd uit ervaringen als leerling, student of stagiair.
Ervaringen krijgen pas betekenis wanneer je erover nadenkt en ze verbindt aan je rol als
leerkracht. Dit proces heet werken met narratieven: ervaringen worden in verhalen en
beelden omgezet, waardoor ze meer betekenis krijgen. Zo vorm je je ideeën over leerlingen,
onderwijs en je eigen rol als leerkracht.
Een belangrijk onderdeel hierbij is pedagogisch inlevingsvermogen: kunnen meeleven met
kinderen en bewust zijn van je eigen invloed. Daarnaast speelt autobiografische reflectie
een rol: bewust terugkijken op je eigen verleden en ervaringen, om te begrijpen hoe die je
huidige handelen beïnvloeden. Door dit te doen (en soms ook te delen met anderen)
ontwikkel je inzicht in je eigen overtuigingen, emoties en beroepshouding.
Het doel hiervan is dat je jezelf beter leert kennen en bewust richting geeft aan je
professionele ontwikkeling.
2.2 Hoe leer je kinderen kennen
2.2.1 Observatie
Observatie is één van de belangrijkste instrumenten voor een leerkracht om kinderen goed te
leren kennen. Het geeft informatie over wat er met of in een groep gebeurt en maakt
gedragingen en situaties inzichtelijk.
Kenmerken van observatie:
● Het is doelgericht en onderscheidt zich van gewoon kijken of opletten.
● Je legt de focus bewust op een bepaald aspect van gedrag.
● Observatie moet zo objectief mogelijk gebeuren: je beschrijft wat je ziet, zonder
interpretaties.
Definitie van observatie = het doelgericht en systematisch waarnemen van gedragingen en
uitingen van één of meerdere personen of gebeurtenissen, met als doel dit samen te vatten.
Observatiemethoden:
1. Longitudinale observatie – een kind of groep langere tijd volgen.
, 2. Cross-sectionele observatie – verschillende kinderen in dezelfde periode op
hetzelfde aspect observeren, waardoor een ontwikkelingslijn zichtbaar wordt in
verschillende leeftijdsfasen.
3. Transversale observatie – verschillende kinderen van dezelfde leeftijd of hetzelfde
aspect observeren, om overeenkomsten en verschillen te zien.
Relatie leraar-leerling:
De klas en school zijn goede plekken om sociale vaardigheden te leren. Belangrijk hierbij is
de relatie tussen leerkracht en kind; kinderen moeten zich veilig en prettig voelen om zich
sociaal-emotioneel te kunnen ontwikkelen.
Een voorbeeld van een observatietechniek is Interactieanalyse. Hierbij worden
gebeurtenissen tijdens de les geobserveerd en systematisch vast worden gelegd.
Bekend systeem: VICS (Verbaal Interactie Categorieën Systeem).
○ Elke 2 seconden wordt genoteerd wat er gebeurt.
○ Zo kun je patronen, interacties en consequenties in het onderwijs analyseren.
○ Dit kan gericht zijn op de hele klas of een specifieke leerling.
2.2.2 Het sociogram
Een sociogram wordt gebruikt om de onderlinge relaties en verhoudingen in een klas
zichtbaar te maken. Het laat zien wie met wie bevriend is, wie populair is, wie weinig
gekozen wordt en hoe groepjes gevormd worden.
Werkwijze
● Kinderen krijgen vragen zoals:
“Wie is je beste vriend(in)?”, “Naast wie wil je in de bus zitten?”, “Met wie wil je
samenwerken?”
● Antwoorden zijn geheim, zodat kinderen eerlijk kunnen zijn.
● De keuzes (eerste en tweede keuze) worden verzameld in een tabel (sociomatrix) en
daarna grafisch weergegeven in een sociogram.
● Dit kan op papier of digitaal.
Soorten sociogrammen
1. Vriendschapssociogram – relaties op basis van vriendschap (bijv. naast wie wil je
zitten?).
2. Werksociogram – relaties op basis van samenwerking (bijv. met wie wil je een taak
doen?).
De gebruikswaarde.
Een sociogram is altijd een momentopname. Het geeft pas een goed beeld als je:
, ● Het combineert met observatie en gesprekken.
● De methode meerdere keren toepast (bijv. begin, midden en eind schooljaar).
● Verschillende vraagstellingen gebruikt.
● De gegevens analyseert om patronen te zien (bijv. wie vaak gekozen wordt of juist
weinig).
● De uitkomsten bewust inzet: bijv. een minder populair kind koppelen aan een groep,
of patronen in samenwerking versterken of doorbreken.
● Controleert of je ingrepen ook echt effect hebben.
2.2.3 Gesprek
Een gesprek is een directe manier om contact te maken met kinderen en informatie te krijgen.
Het kan waardevolle inzichten geven in hun gedachten, gevoelens en sociale interacties.
Observatie, sociogram en gesprek geven samen inzichten die nodig zijn voor het begrijpen
van de interactie tussen leeftijdsgenoten.
Voorwaarden voor een goed gesprek (Carl Rogers)
1. Congruentie – de leerkracht is echt en oprecht, zegt geen dingen die hij/zij niet meent
of voelt.
2. Empathie – de leerkracht leeft zich in in de belevingswereld van het kind.
3. Positieve blik – het kind wordt geaccepteerd zoals het is, met openheid voor zijn
gedachten en gevoelens.
Kenmerken van een goed/open gesprek (Delfos)
● Alle deelnemers voelen zich prettig en gerespecteerd.
● Het kind kan vrijuit zijn mening en gevoelens geven, zonder misleiding of sturing
door volwassenen.
● Het gesprek geeft informatie en onthoudt dit niet aan het kind.
Communicatievoorwaarden
● Op ooghoogte zitten met het kind.
● Aandacht geven, oogcontact (afwisselend maken en niet maken).
● Het kind op zijn gemak stellen.
● Luisteren en laten merken dat je luistert.
● Het kind laten zien dat wat het zegt effect heeft.
● Spelen en praten combineren.
● Bij moeilijkheden: gesprek afbreken en later vervolgen.
● Na een moeilijk gesprek: zorgen dat het kind weer tot rust komt.
Metacommunicatie (praten over het gesprek zelf)
Voor kinderen zijn regels niet altijd duidelijk. Daarom:
● Maak het doel van het gesprek duidelijk (gelijkwaardigheid).
● Leg je intenties uit (bijvoorbeeld: ik wil je helpen).
● Laat weten dat feedback mag, ook non-verbaal.
, ● Het kind mag zwijgen.
● Gebruik intuïtie, benoem gevoelens.
● Vraag of het kind wil meedenken over het gesprek.
● Maak een inschatting van de mentale leeftijd om juiste gespreksvorm te kiezen.
Voorbereiding van een gesprek
● 1. Voorstellen (wie ben jij).
● 2. Doel uitleggen (waarom dit gesprek).
● 3. Introductievragen voorbereiden.
● 4. Startvraag neutraal houden, eventueel materiaal gebruiken.
● 5. Romp: het belangrijkste deel van het gesprek – inhoud bespreken en relatie
onderhouden. Eventueel vragenlijst gebruiken, maar niet opvallend.
● 6. Afsluiting: spanning afbouwen, samenvatten, herhalen wat met de info gebeurt,
bedanken voor medewerking.
2.2.4 Toetsen en Test
Het gebruik van toetsen en testen in het basisonderwijs is vaak onderwerp van discussie. Er
zijn voor- en tegenstanders, maar vrijwel niemand pleit voor het volledig afschaffen van
toetsen.
Twee soorten toetsen
● Formatieve toetsen: bedoeld om te kijken hoe een leerling ervoor staat, vaak zonder
cijfer. Doel = inzicht krijgen en het leerproces ondersteunen.
● Summatieve toetsen: toetsen die meetellen voor beoordeling en bepalen of
kennis/vaardigheden voldoende beheerst zijn.
Vergelijking met onderzoek
Toetsen lijken op onderzoek: leerlingen voeren opdrachten uit of beantwoorden vragen.
● Diagnose-instrumenttoetsen: ontworpen om een diagnose te stellen (hoe staat de
leerling er nu voor?). Dit helpt bij diagnosticerend onderwijs: tijdens het lesgeven
rekening houden met de mogelijkheden en behoeften van leerlingen.
Verschillende manieren van toetsen in het basisonderwijs
1. Schoolvorderingentoetsen (bijv. DLE) – zicht krijgen op vorderingen en signaleren
van problemen.
2. Leesvoorwaardentoetsen – nagaan of een leerling de voorwaarden heeft om een
bepaald vak (bijv. lezen) goed te kunnen leren.
3. Functietoetsen – meten van specifieke functies, zoals motoriek of waarnemen.
4. Intelligentie- en persoonlijkheidstests – gebruikt voor adviezen over
vervolgonderwijs of bij gedrags- en motivatieproblemen.
Persoonlijke en sociale ontwikkeling is moeilijk te toetsen. De meest affectieve aspecten
(motivatie, doorzettingsvermogen, ambitie) zijn vaak niet direct toetsbaar, maar spelen wel
