THEORIEËN VAN GEDRAGSVERKLARING EN GEDRAGSVERANDERING
WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
1 – BIOMEDISCH PERSPECTIEF
Elke ziekte heeft spec biomedische etiologie: bacterie, virus, protozoa, vitaminedeficiëntie, weefselschade, …
Kan gericht behandeld worden lichaam als “robot/machine” = reductionistisch en mechanistisch
Genezing afh van medische technologie en/of chemische interventie arts als “lichaamsingenieur”
o Passieve houding van patiënt
Disease illness sick-role = lineair verband volgens biomedisch perspectief
Ziekterol volgens Parsons = tijdelijke en onwenselijke rol die:
Verplicht zo snel mogelijk beter te worden + medische hulp te zoeken + daarin coöperatief zijn
Toelaat af te zien van normale activiteiten en verantwoordelijkheden
En waarbij de persoon beschouwd wordt als hulpbehoevend
Kritiek op biomedisch model:
- Ervaring lichamelijke klachten en hinder varieert tssn personen met dezelfde biomedische afwijkingen
- Mensen zonder lichamelijke klachten of geen hinder, kunnen biomedische afwijkingen hebben
- Mensen met minieme biomedische afwijkingen, kunnen ernstige lichamelijke klachten hebben
- Mensen met minimale lichamelijke klachten kunnen ernstige hinder ervaren
Gevaar dualistische visie op lichaam en geest organisch = echt psychogeen = niet echt
2 – BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF
Biomedische factoren (disease) verklaren ervaring van ziekte en lijden (illness) niet
Relatie disease en illness complex “General system theory”
o Versch niveaus bekijken met complexe interactie
Vooral klinisch model met oog vr klacht en hulpvraag van ptn
Ptn is niet passief maar actief betrokken = zelfmanagement
Breed biopsychosociaal model:
- Multicausaal = meerdere oorzaken, versch vormen (voorbeschikkend, uitlokkend, onderhoudend)
- Multidimensioneel = ziekte, ziek-zijn en ziekterol/hinder + fysieke, mentale en sociale gezondheid
- Verscheidene niveaus van verklaring = verklarend pluralisme
- Oorzaken bepaald door tijd en plaats (contextueel)
Getrapte zorgsysteem = versch niveaus van behandeling
WHO model of disability: international classification of functioning, disability and health
3 - OPKOMST BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF
1) Veranderingen in oorzaken van ziekte en sterfte in België
Afname in ziekte en sterfte door infecties toename in ziekte en sterfte door HVZ en kanker
Hoge levensverwachting geassocieerd met gedrag
2) Effectiviteit en kosten van de hooggespecialiseerd curatieve geneeskunde
Sterftecijfer daalt niet enkel door medische ontwikkelingen
, Effect curatieve geneeskunde? methodologische analyse Archibald Cochrane
Ontstaan RCT = interventie + controleconditie (placebo) + random toewijzing + dubbel blind
Evidence based madicine = bewust, expliciet en oordeelkundig gebruik van beste bewijs bij
nemen van beslissingen over zorg voor patiënten
3) Aanvaarding door medische disciplines
Wetenschappelijk vlak + toegepast vlak (MD aanpak!)
4) Politieke evoluties: kwaliteit van leven
Gezondheid > afwezigheid ziekte: sterftecijfer/levensverwachting, PYLL, years lived with disability
DISCIPLINES BINNEN BPS-MODEL
Psychosomatische geneeskunde = gegroeid uit psychoanalyse
Relatie tssn persoonlijkheid en ziekte persoonlijkheid als spec risicofactor voor ziekte
Liaison psychiatrie
Psychiatrisch denkkader: abnormale processen en psychopathologie
Gedragsgeneeskunde = behavioural medicine gegroeid uit gedragstherapie
Leerprincipes toepassen op medische aandoeningen
Dialoog met biomedische perspectief = met psychologische principes lichamelijke processen beïnvl
Geen traditioneel klinisch-psychologische thema’s
Interdisciplinair
Gezondheidspsychologie = alle spec educatieve, wetensch en professionele bijdragen aan de psychologie
Doelen:
Gezondheid te promoten en in stand te houden
Preventie & behandeling van ziekten
Identificatie van etiologie en diagnose
Bevordering van gezondheidszorgsysteem en gezondheidsbeleidvorming
Klinische psychologie = abnormale persoon in normale situatie gezondheidspsychologie = normale
persoon in abnormale situatie
Medische sociologie = sociologische analyse van maatschappelijke fenomenen ivm gezondheid vd mens
Medische antropologie = hoe kijkt men in versch culturen naar ziekte en gezondheid?
EIGENHEID GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE
- Psychologische discipline, dialoog met biomedisch perspectief
- Diverse settings: bedrijven, school, ziekenhuizen, …
- Niveau: primaire (ziekte voorkomen), secundaire (opsporen/vroegtijdig behandelen) en tertiaire
preventie (dysfunctie/invaliditeit voorkomen)
- Pluralisme van methoden
- Gezondheid, ziekte, ziek-zijn en ziektegedrag!
Minder health educatie (bewust maken van) meer gericht op gedrag = -verandering en -behoud
Meer op gedrag en omgeving: individueel niveau, interpersoonlijk niveau, organisatieniveau, lokaal
niveau en samenlevingsniveau
GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE EN ETHIEK
WAT IS GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE?
1 – BIOMEDISCH PERSPECTIEF
Elke ziekte heeft spec biomedische etiologie: bacterie, virus, protozoa, vitaminedeficiëntie, weefselschade, …
Kan gericht behandeld worden lichaam als “robot/machine” = reductionistisch en mechanistisch
Genezing afh van medische technologie en/of chemische interventie arts als “lichaamsingenieur”
o Passieve houding van patiënt
Disease illness sick-role = lineair verband volgens biomedisch perspectief
Ziekterol volgens Parsons = tijdelijke en onwenselijke rol die:
Verplicht zo snel mogelijk beter te worden + medische hulp te zoeken + daarin coöperatief zijn
Toelaat af te zien van normale activiteiten en verantwoordelijkheden
En waarbij de persoon beschouwd wordt als hulpbehoevend
Kritiek op biomedisch model:
- Ervaring lichamelijke klachten en hinder varieert tssn personen met dezelfde biomedische afwijkingen
- Mensen zonder lichamelijke klachten of geen hinder, kunnen biomedische afwijkingen hebben
- Mensen met minieme biomedische afwijkingen, kunnen ernstige lichamelijke klachten hebben
- Mensen met minimale lichamelijke klachten kunnen ernstige hinder ervaren
Gevaar dualistische visie op lichaam en geest organisch = echt psychogeen = niet echt
2 – BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF
Biomedische factoren (disease) verklaren ervaring van ziekte en lijden (illness) niet
Relatie disease en illness complex “General system theory”
o Versch niveaus bekijken met complexe interactie
Vooral klinisch model met oog vr klacht en hulpvraag van ptn
Ptn is niet passief maar actief betrokken = zelfmanagement
Breed biopsychosociaal model:
- Multicausaal = meerdere oorzaken, versch vormen (voorbeschikkend, uitlokkend, onderhoudend)
- Multidimensioneel = ziekte, ziek-zijn en ziekterol/hinder + fysieke, mentale en sociale gezondheid
- Verscheidene niveaus van verklaring = verklarend pluralisme
- Oorzaken bepaald door tijd en plaats (contextueel)
Getrapte zorgsysteem = versch niveaus van behandeling
WHO model of disability: international classification of functioning, disability and health
3 - OPKOMST BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF
1) Veranderingen in oorzaken van ziekte en sterfte in België
Afname in ziekte en sterfte door infecties toename in ziekte en sterfte door HVZ en kanker
Hoge levensverwachting geassocieerd met gedrag
2) Effectiviteit en kosten van de hooggespecialiseerd curatieve geneeskunde
Sterftecijfer daalt niet enkel door medische ontwikkelingen
, Effect curatieve geneeskunde? methodologische analyse Archibald Cochrane
Ontstaan RCT = interventie + controleconditie (placebo) + random toewijzing + dubbel blind
Evidence based madicine = bewust, expliciet en oordeelkundig gebruik van beste bewijs bij
nemen van beslissingen over zorg voor patiënten
3) Aanvaarding door medische disciplines
Wetenschappelijk vlak + toegepast vlak (MD aanpak!)
4) Politieke evoluties: kwaliteit van leven
Gezondheid > afwezigheid ziekte: sterftecijfer/levensverwachting, PYLL, years lived with disability
DISCIPLINES BINNEN BPS-MODEL
Psychosomatische geneeskunde = gegroeid uit psychoanalyse
Relatie tssn persoonlijkheid en ziekte persoonlijkheid als spec risicofactor voor ziekte
Liaison psychiatrie
Psychiatrisch denkkader: abnormale processen en psychopathologie
Gedragsgeneeskunde = behavioural medicine gegroeid uit gedragstherapie
Leerprincipes toepassen op medische aandoeningen
Dialoog met biomedische perspectief = met psychologische principes lichamelijke processen beïnvl
Geen traditioneel klinisch-psychologische thema’s
Interdisciplinair
Gezondheidspsychologie = alle spec educatieve, wetensch en professionele bijdragen aan de psychologie
Doelen:
Gezondheid te promoten en in stand te houden
Preventie & behandeling van ziekten
Identificatie van etiologie en diagnose
Bevordering van gezondheidszorgsysteem en gezondheidsbeleidvorming
Klinische psychologie = abnormale persoon in normale situatie gezondheidspsychologie = normale
persoon in abnormale situatie
Medische sociologie = sociologische analyse van maatschappelijke fenomenen ivm gezondheid vd mens
Medische antropologie = hoe kijkt men in versch culturen naar ziekte en gezondheid?
EIGENHEID GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE
- Psychologische discipline, dialoog met biomedisch perspectief
- Diverse settings: bedrijven, school, ziekenhuizen, …
- Niveau: primaire (ziekte voorkomen), secundaire (opsporen/vroegtijdig behandelen) en tertiaire
preventie (dysfunctie/invaliditeit voorkomen)
- Pluralisme van methoden
- Gezondheid, ziekte, ziek-zijn en ziektegedrag!
Minder health educatie (bewust maken van) meer gericht op gedrag = -verandering en -behoud
Meer op gedrag en omgeving: individueel niveau, interpersoonlijk niveau, organisatieniveau, lokaal
niveau en samenlevingsniveau
GEZONDHEIDSPSYCHOLOGIE EN ETHIEK
