Inhoud
1. Eigenheid van wereldoriëntatie en wiskundige initiatie: hoe ervaren kinderen
de wereld om zich heen (cursus)............................................................................4
1.1 De fysische wereld = de leefwereld van kleuters..........................................4
1.2 De fysische wereld verkennen en ordenen...................................................4
1.3 Hoe staan kinderen in deze wereld? het kinderlijk waarnemen....................5
1.4 Hoe het verkennen van de wereld stimuleren?.............................................6
1.5 Belang van waarnemen................................................................................. 6
2. Begripsvorming.................................................................................................. 7
2.1) Soorten begrippen....................................................................................... 8
2.2) Nieuwe begrippen verwerven en inoefenen.................................................8
Fasen in begripsvorming.................................................................................. 9
2.3) Speelwerkbladen en begripsvorming.........................................................10
2.4) Gelijksoortige en ongelijksoortige begrippen.............................................10
3. De leraar: een inspirerende richtinggevende en onderzoekende coach
(handboek)........................................................................................................... 10
3.1 Echt kijken naar kinderen............................................................................10
3.2 Echt luisteren naar kinderen.......................................................................11
3.2.1 Wanneer kun je uitspraken, vragen, theorieën… horen van kinderen?.11
3.2.2 De leraren aan het woord......................................................................12
3.3 Kinderen de tijd en ruimte geven om te ervaren, te onderzoeken, te denken
.......................................................................................................................... 12
3.4 Inspelen op situaties en op vragen: verbreden en verdiepen......................12
3.4.1 Steeds ingaan op de interesses, uitspraak, vraag van het kind?..........14
3.4.2 De leraren aan het woord......................................................................14
3.5 Inspelen op situaties en op vragen: verbreden en verdiepen......................14
3.6 Kinderen stimuleren om ervaringen, ideeën, theorieën vast te zetten op elk
moment............................................................................................................. 15
3.6.1 Ervaringen delen met elkaar.................................................................15
3.6.2 extra tips om ervaringen, ideeën, ontdekkingen van kinderen vast te
zetten............................................................................................................. 15
3.6.3 De leraren aan het woord......................................................................16
3.7 Een onderzoekende houding hebben..........................................................16
3.7.1 De leraren aan het woord......................................................................17
3.8 Tot slot........................................................................................................ 17
4. denkbevorderende interactie........................................................................... 18
4.1 Interacties doen ertoe................................................................................. 18
1
, 4.2 Denken bij kinderen.................................................................................... 18
Actief spelend leren denken...........................................................................18
Ik beweeg en ik doe, dus ik leer.....................................................................18
Participerend leren en denken.......................................................................19
Leren en ontwikkeling: welk denken evolueert..............................................19
Herhalingsprincipe......................................................................................... 20
4.3 Ervaringen, gedachten en vragen van kinderen in kaart brengen..............22
4.4 Denkbevorderende interactie......................................................................22
5. Kleuters oriënteren zich in de wereld...............................................................24
5.1 Verkennen van materialen: verschillen in doelgerichtheid..........................24
Vrij verkennen via ‘open ended play’.............................................................24
Verkennen met als doel kenmerkende eigenschappen te leren kennen........24
5.2 Zelfstandig verkennen in een ontdekbak, ontdekhoek, met een ontdekdoos
.......................................................................................................................... 25
5.2.1 Criteria voor een ontdekbak..................................................................25
5.2.2 Doel van een ontdekbak.......................................................................25
5.2.3 Voor welke leeftijd?............................................................................... 25
5.2.4 Inhoud van een ontdekbak....................................................................25
5.2.5 Organisatie bij de ontdekbak................................................................26
5.2.6 Ontdekdoos........................................................................................... 26
5.2.7 Ontdektafel........................................................................................... 27
5.2.8 Ontdekhoek........................................................................................... 27
5.2.9 Wenken voor begeleiding bij het ontdekken van materialen................27
5.2.10 Zelfstandige vs begeleide speelleerkans............................................28
5.3 Begeleid verkennen in een waarneming.....................................................28
5.3.1 Waarneming als volwaardige speelleerkans vs de functionele
waarneming................................................................................................... 28
5.3.2 Didactische principes van de waarneming............................................28
5.3.3 Waarneming bij verschillende leeftijden...............................................32
5.3.4 Een waarneming voorbereiden.............................................................34
5.3.5 Reflectie na het uitvoeren van een waarneming...................................34
5.4 Zintuigspel -of speelleerkans......................................................................35
5.4.1 Algemene richtlijnen bij zintuigspelletjes..............................................36
5.4.2 Tastspelletjes - tastactiviteit.................................................................38
5.4.3 Geurspelletjes....................................................................................... 39
5.4.4 Smaakspelletjes.................................................................................... 40
6. Natuur.............................................................................................................. 41
6.1 Planten........................................................................................................ 41
2
, 6.1.1 Basisbegrippen planten: bouw van een zaadplant................................41
6.1.2 Bestuiving en bevruchting....................................................................45
6.1.3 Zaden en vruchten................................................................................ 46
6.1.4 Kieming en ontwikkeling van planten...................................................47
6.1.5 Levensverrichtingen bij groene planten................................................48
6.1.6 Ademhaling........................................................................................... 50
6.1.7 De plant doorheen de seizoenen...........................................................51
6.2 SPorenorganismen (zie ingesproken ppt indien nodig)...............................51
6.2.1 Zwammen............................................................................................. 52
6.2.2 Kortsmossen......................................................................................... 55
6.2.3 Mossen.................................................................................................. 55
6.2.4 Varens................................................................................................... 55
6.2.5 Wieren................................................................................................... 56
6.3 Relaties tussen organismen........................................................................56
6.3.1 Relaties tussen organismen van eenzelfde soort..................................56
6.3.2 Relaties tussen organismen van een verschillende soort......................56
6.6.3 Ecosysteem – evolutie...........................................................................58
6.4 Ongewervelde dieren.................................................................................. 59
6.4.1 INsecten................................................................................................ 59
6.4.2 Spinachtigen......................................................................................... 64
6.4.3 Regenwormen....................................................................................... 66
6.4.4 Duizendpoten........................................................................................ 67
6.4.5 Miljoenpoten.......................................................................................... 67
6.4.6 Pissebedden.......................................................................................... 67
6..5.7 Weekdieren: slakken............................................................................ 67
7. Techniek........................................................................................................... 69
7.1 techniek in een breder kader: kerncomponenten en dimensies..................69
7.1.1 Kerncomponenten van techniek............................................................69
7.1.2 Dimensies van techniek........................................................................70
7.1.3 Technische geletterdheid (niet)............................................................70
7.1.4 Verschillende techniekdomeinen (niet).................................................71
7.3 Eenvoudige praktische activiteit.................................................................71
7.3.1 Omschrijving......................................................................................... 71
7.3.2 Aandachtspunten.................................................................................. 71
7.3.3 Deelhandelingen: enkele voorbeelden..................................................72
7.3.4 Het schrijftelijk werk.............................................................................. 73
7.4 Koken in de kleuterklas............................................................................... 74
3
, 7.4.1 Keuze van het recept............................................................................ 74
7.4.2 Wat kan een kleuter zelfstandig aan.....................................................76
7.4.3 Verloop van de speelleerkans...............................................................77
7.4.4 Het schriftelijk werk.............................................................................. 79
8. STEM................................................................................................................ 79
8.2 Computationeel denken en logispelen (zelfstandig)....................................79
8.3 STEM didactiek: de onderzoeksactiviteit en ontwerpactiviteit....................80
8.3.1 De onderzoeksactiviteit.........................................................................80
8.3.2 de ontwerpactiviteit.............................................................................. 81
8.3.3 Het begeleiden van onderzoeks- en ontwerpactiviteiten......................83
8.3.4 Zelfstandige speelleerkans ‘ontdekdoos met opdrachtenkaarten’........84
20) Eerste hulp: belangrijke kennis voor kleuterleidsters.....................................85
20.1) Zes principes van eerste hulp..................................................................85
20.2) Vier stappen in eerste hulp......................................................................85
F-LEERGEBIED: WERELDORIËNTATIE EN
WISKUNDIGE INITIATIE
1. EIGENHEID VAN WERELDORIËNTATIE EN WISKUNDIGE INITIATIE:
HOE ERVAREN KINDEREN DE WERELD OM ZICH HEEN (CURSUS)
1.1 DE FYSISCHE WERELD = DE LEEFWERELD VAN KLEUTERS
Wereldoriëntatie gaat over het zich oriënteren op de wereld. Die wereld = de fysische
wereld = alles wat rondom ons door kinderen kan ervaren worden, bv. voorwerpen,
geluiden, fenomenen (regenboog), … .
Het gaat zowel om de levende (planten, dieren), als de niet levende natuur (weer), als
over technische realisaties. De kleuterklas zal helpen om de kinderen deze fysische
wereld te laten ervaren en ontdekken.
Wiskundige initiatie is erop gericht om kinderen te helpen die wereld te ordenen.
1.2 DE FYSISCHE WERELD VERKENNEN EN ORDENEN
Mens en maatschappij, wetenschappen en techniek (samen met wero) en wiskundige
initiatie zijn 3 van de 5 leergebieden die we vinden binnen de ontwikkelingsdoelen voor
het kleuteronderwijs (= ODET).
Het is belangrijk dat de exploratiedrang een verlengstuk krijgt op school. De school kan
inspelen op natuurlijke situaties waarin de kleuters terechtkomen. Het is aan de
leerkracht om de kleuters te helpen dergelijke situaties te begrijpen en hen leren ermee
om te gaan.
Mens en maatschappij + Wetenschap en techniek: De kinderen worden geholpen om hun
competenties te ontwikkelen om zich in de situaties waarin ze terechtkomen rond
thema’s over ‘mens en maatschappij’ en ‘wetenschap en techniek’ goed te voelen en zich
goed uit te slag kunnen trekken.
4
1. Eigenheid van wereldoriëntatie en wiskundige initiatie: hoe ervaren kinderen
de wereld om zich heen (cursus)............................................................................4
1.1 De fysische wereld = de leefwereld van kleuters..........................................4
1.2 De fysische wereld verkennen en ordenen...................................................4
1.3 Hoe staan kinderen in deze wereld? het kinderlijk waarnemen....................5
1.4 Hoe het verkennen van de wereld stimuleren?.............................................6
1.5 Belang van waarnemen................................................................................. 6
2. Begripsvorming.................................................................................................. 7
2.1) Soorten begrippen....................................................................................... 8
2.2) Nieuwe begrippen verwerven en inoefenen.................................................8
Fasen in begripsvorming.................................................................................. 9
2.3) Speelwerkbladen en begripsvorming.........................................................10
2.4) Gelijksoortige en ongelijksoortige begrippen.............................................10
3. De leraar: een inspirerende richtinggevende en onderzoekende coach
(handboek)........................................................................................................... 10
3.1 Echt kijken naar kinderen............................................................................10
3.2 Echt luisteren naar kinderen.......................................................................11
3.2.1 Wanneer kun je uitspraken, vragen, theorieën… horen van kinderen?.11
3.2.2 De leraren aan het woord......................................................................12
3.3 Kinderen de tijd en ruimte geven om te ervaren, te onderzoeken, te denken
.......................................................................................................................... 12
3.4 Inspelen op situaties en op vragen: verbreden en verdiepen......................12
3.4.1 Steeds ingaan op de interesses, uitspraak, vraag van het kind?..........14
3.4.2 De leraren aan het woord......................................................................14
3.5 Inspelen op situaties en op vragen: verbreden en verdiepen......................14
3.6 Kinderen stimuleren om ervaringen, ideeën, theorieën vast te zetten op elk
moment............................................................................................................. 15
3.6.1 Ervaringen delen met elkaar.................................................................15
3.6.2 extra tips om ervaringen, ideeën, ontdekkingen van kinderen vast te
zetten............................................................................................................. 15
3.6.3 De leraren aan het woord......................................................................16
3.7 Een onderzoekende houding hebben..........................................................16
3.7.1 De leraren aan het woord......................................................................17
3.8 Tot slot........................................................................................................ 17
4. denkbevorderende interactie........................................................................... 18
4.1 Interacties doen ertoe................................................................................. 18
1
, 4.2 Denken bij kinderen.................................................................................... 18
Actief spelend leren denken...........................................................................18
Ik beweeg en ik doe, dus ik leer.....................................................................18
Participerend leren en denken.......................................................................19
Leren en ontwikkeling: welk denken evolueert..............................................19
Herhalingsprincipe......................................................................................... 20
4.3 Ervaringen, gedachten en vragen van kinderen in kaart brengen..............22
4.4 Denkbevorderende interactie......................................................................22
5. Kleuters oriënteren zich in de wereld...............................................................24
5.1 Verkennen van materialen: verschillen in doelgerichtheid..........................24
Vrij verkennen via ‘open ended play’.............................................................24
Verkennen met als doel kenmerkende eigenschappen te leren kennen........24
5.2 Zelfstandig verkennen in een ontdekbak, ontdekhoek, met een ontdekdoos
.......................................................................................................................... 25
5.2.1 Criteria voor een ontdekbak..................................................................25
5.2.2 Doel van een ontdekbak.......................................................................25
5.2.3 Voor welke leeftijd?............................................................................... 25
5.2.4 Inhoud van een ontdekbak....................................................................25
5.2.5 Organisatie bij de ontdekbak................................................................26
5.2.6 Ontdekdoos........................................................................................... 26
5.2.7 Ontdektafel........................................................................................... 27
5.2.8 Ontdekhoek........................................................................................... 27
5.2.9 Wenken voor begeleiding bij het ontdekken van materialen................27
5.2.10 Zelfstandige vs begeleide speelleerkans............................................28
5.3 Begeleid verkennen in een waarneming.....................................................28
5.3.1 Waarneming als volwaardige speelleerkans vs de functionele
waarneming................................................................................................... 28
5.3.2 Didactische principes van de waarneming............................................28
5.3.3 Waarneming bij verschillende leeftijden...............................................32
5.3.4 Een waarneming voorbereiden.............................................................34
5.3.5 Reflectie na het uitvoeren van een waarneming...................................34
5.4 Zintuigspel -of speelleerkans......................................................................35
5.4.1 Algemene richtlijnen bij zintuigspelletjes..............................................36
5.4.2 Tastspelletjes - tastactiviteit.................................................................38
5.4.3 Geurspelletjes....................................................................................... 39
5.4.4 Smaakspelletjes.................................................................................... 40
6. Natuur.............................................................................................................. 41
6.1 Planten........................................................................................................ 41
2
, 6.1.1 Basisbegrippen planten: bouw van een zaadplant................................41
6.1.2 Bestuiving en bevruchting....................................................................45
6.1.3 Zaden en vruchten................................................................................ 46
6.1.4 Kieming en ontwikkeling van planten...................................................47
6.1.5 Levensverrichtingen bij groene planten................................................48
6.1.6 Ademhaling........................................................................................... 50
6.1.7 De plant doorheen de seizoenen...........................................................51
6.2 SPorenorganismen (zie ingesproken ppt indien nodig)...............................51
6.2.1 Zwammen............................................................................................. 52
6.2.2 Kortsmossen......................................................................................... 55
6.2.3 Mossen.................................................................................................. 55
6.2.4 Varens................................................................................................... 55
6.2.5 Wieren................................................................................................... 56
6.3 Relaties tussen organismen........................................................................56
6.3.1 Relaties tussen organismen van eenzelfde soort..................................56
6.3.2 Relaties tussen organismen van een verschillende soort......................56
6.6.3 Ecosysteem – evolutie...........................................................................58
6.4 Ongewervelde dieren.................................................................................. 59
6.4.1 INsecten................................................................................................ 59
6.4.2 Spinachtigen......................................................................................... 64
6.4.3 Regenwormen....................................................................................... 66
6.4.4 Duizendpoten........................................................................................ 67
6.4.5 Miljoenpoten.......................................................................................... 67
6.4.6 Pissebedden.......................................................................................... 67
6..5.7 Weekdieren: slakken............................................................................ 67
7. Techniek........................................................................................................... 69
7.1 techniek in een breder kader: kerncomponenten en dimensies..................69
7.1.1 Kerncomponenten van techniek............................................................69
7.1.2 Dimensies van techniek........................................................................70
7.1.3 Technische geletterdheid (niet)............................................................70
7.1.4 Verschillende techniekdomeinen (niet).................................................71
7.3 Eenvoudige praktische activiteit.................................................................71
7.3.1 Omschrijving......................................................................................... 71
7.3.2 Aandachtspunten.................................................................................. 71
7.3.3 Deelhandelingen: enkele voorbeelden..................................................72
7.3.4 Het schrijftelijk werk.............................................................................. 73
7.4 Koken in de kleuterklas............................................................................... 74
3
, 7.4.1 Keuze van het recept............................................................................ 74
7.4.2 Wat kan een kleuter zelfstandig aan.....................................................76
7.4.3 Verloop van de speelleerkans...............................................................77
7.4.4 Het schriftelijk werk.............................................................................. 79
8. STEM................................................................................................................ 79
8.2 Computationeel denken en logispelen (zelfstandig)....................................79
8.3 STEM didactiek: de onderzoeksactiviteit en ontwerpactiviteit....................80
8.3.1 De onderzoeksactiviteit.........................................................................80
8.3.2 de ontwerpactiviteit.............................................................................. 81
8.3.3 Het begeleiden van onderzoeks- en ontwerpactiviteiten......................83
8.3.4 Zelfstandige speelleerkans ‘ontdekdoos met opdrachtenkaarten’........84
20) Eerste hulp: belangrijke kennis voor kleuterleidsters.....................................85
20.1) Zes principes van eerste hulp..................................................................85
20.2) Vier stappen in eerste hulp......................................................................85
F-LEERGEBIED: WERELDORIËNTATIE EN
WISKUNDIGE INITIATIE
1. EIGENHEID VAN WERELDORIËNTATIE EN WISKUNDIGE INITIATIE:
HOE ERVAREN KINDEREN DE WERELD OM ZICH HEEN (CURSUS)
1.1 DE FYSISCHE WERELD = DE LEEFWERELD VAN KLEUTERS
Wereldoriëntatie gaat over het zich oriënteren op de wereld. Die wereld = de fysische
wereld = alles wat rondom ons door kinderen kan ervaren worden, bv. voorwerpen,
geluiden, fenomenen (regenboog), … .
Het gaat zowel om de levende (planten, dieren), als de niet levende natuur (weer), als
over technische realisaties. De kleuterklas zal helpen om de kinderen deze fysische
wereld te laten ervaren en ontdekken.
Wiskundige initiatie is erop gericht om kinderen te helpen die wereld te ordenen.
1.2 DE FYSISCHE WERELD VERKENNEN EN ORDENEN
Mens en maatschappij, wetenschappen en techniek (samen met wero) en wiskundige
initiatie zijn 3 van de 5 leergebieden die we vinden binnen de ontwikkelingsdoelen voor
het kleuteronderwijs (= ODET).
Het is belangrijk dat de exploratiedrang een verlengstuk krijgt op school. De school kan
inspelen op natuurlijke situaties waarin de kleuters terechtkomen. Het is aan de
leerkracht om de kleuters te helpen dergelijke situaties te begrijpen en hen leren ermee
om te gaan.
Mens en maatschappij + Wetenschap en techniek: De kinderen worden geholpen om hun
competenties te ontwikkelen om zich in de situaties waarin ze terechtkomen rond
thema’s over ‘mens en maatschappij’ en ‘wetenschap en techniek’ goed te voelen en zich
goed uit te slag kunnen trekken.
4
