STRAFRECHT
Handboek Praktisch Strafrecht, academiejaar 2023-2024
(Te kennen leerstof tot en met 2025-2026 bij Vives door docent Wyseur)
DEEL 1: DE MISDRIJVEN EN DE BESTRAFFING IN HET ALGEMEEN
HOOFDSTUK 1: BELANGRIJKE BEGRIPPEN
WAT is strafrecht? Constant onderhevig aan wijzigingen!
Geheel van rechtsregels die bepalen welke gedragingen, onder welke
omstandigheden, onder welke voorwaarden, tegenover welke personen een
misdrijf is én welke sancties en/of maatregelen er bestaan + welke
publiekrechtelijk orgaan bevoegd is en op welke wijze straffen toepassen.
BELANGRIJKE ELEMENTEN DEFINITIE:
- PUBLIEK recht: Overheid die door het Openbaar Ministerie een persoon
ter verantwoording roept, want normen maatschappij overtreden
o Slachtoffer is géén partij in strafproces eis slachtoffer blijft
privaatrechtelijk (burgerlijk luik strafzaak)
- Gedragingen:
o Menselijke gedragingen
Actieve gedraging of nalaten bepaalde gedraging te stellen.
Vb. Slagen en verwondingen.
Passieve gedraging. Vb. Geen hulp bieden
o Kan strafbaar zijn door ongewild gevolg. Vb. Onopzettelijke slagen
en verwondingen n.a.v. verkeersongeval.
o Géén dieren, maar uitzonderlijk betrokken mensen (burgerlijk recht)
o Gedragingen van rechtspersonen (art. 5 Sw.)
- Voorwaarden: Door de wet bepaalt!
Alle elementen in de wet opgesomd moeten aanwezig zijn om te kunnen
spreken van een misdrijf.
- Omstandigheden: Bij bepalen van een sanctie spelen omstandigheden
een belangrijke rol. Vb. wettige verdediging, verschoningsgronden, blanco
strafregister, herhaling, verzwarende omstandigheden.
- Personen: Hoedanigheid van dader en slachtoffer maken verschil uit! Ook
hoedanigheid dader en verwantschapsbanden of affectieve banden tussen
dader en slachtoffer.
- Sancties/maatregelen: Onderscheid tussen strafrecht en moraal!
Soms moreel afgekeurd, maar niet strafbaar. Vb. prostitutie.
Soms strafbaar, maar moreel niet afgekeurd. Vb. roken publieke plaats.
essentieel: voorschriften die op dat ogenblik in die maatschappij gelden.
Zeden zijn veranderd en wetgeving en rechtspraak passen zich daaraan
aan. Evolutie van eerder repressieve straf naar sanctie die meer gericht is
op preventie en herstel.
- Bevoegd: onderscheid materieel en formeel strafrecht
, o Strafrecht in brede zin = strafrecht en strafprocesrecht
Materieel strafrecht: (misdaden en straffen)
geheel van rechtsregels die strafbare gedragingen
beschrijven en sancties die daarop van toepassing zijn
strafwetboek en bijzondere strafwetten
Formeel strafrecht: procedures om strafrecht toe te passen:
strafprocesrecht
Beschrijft wie bevoegd is om over deze gedragingen te
oordelen en op welke manier, volgens welke procedure dat
moet gebeuren wetboek van strafvordering.
HET LEGALITEITSBEGINSEL
= wettigheidsbeginsel
Waarborgt dat niemand kan gestraft worden voor een handeling die niet van
tevoren bij wet verboden is. Essentieel onderdeel democratie en rechtsstaat.
Art. 10 en 12 Gw. + art. 2 Sw
Art. 11 §2 UVRM + art. 7,1 EVRM
Fundamenteel beginsel (principe) in strafrecht. Twee elementen:
- Nullum crimen sine lege = Geen misdrijf zonder wet
Een gedraging is pas strafbaar als ze als dusdanig in de wet beschreven
staat.
Géén ruimte voor vrije of analoge interpretatie als daardoor het
toepassingsgebied van de wet wordt uitgebreid.
- Nulla poena sine lege = geen straf zonder wet
Strafwet voorziet bepaalde sancties voor verschillende strafbare
gedragingen. Rechter moet deze toepassen én binnen de opgelegde
grenzen blijven.
Mag géén strengere sancties geven dan toegestaan in de wet en geen
alternatieve straffen geven die niet beschreven staan.
Wel vrij probatievoorwaarden opleggen in het kader van autonome
probatiestraf, opschorting of uitstel onder voorwaarden.
Gevolgen legaliteitsbeginsel:
- Bronnen strafrecht enkel terug te vinden in de wet.
Gewoonte kan geen bron van strafrecht zijn.
- Strafwet moet strikt geïnterpreteerd worden.
Geen ruimte voor analoge of vrije interpretatie.
- Strafwet kan niet terugwerken in de tijd!
Men kan niet na de feiten een wet maken om alsnog te bestraffen. Enkel
wet die op dat ogenblik bestaat!
- Van toepassing op Belgisch grondgebied en soms op Belgen in het
buitenland.
,Doel: Bescherming van het individu (rechtsonderhorige) tegen de willekeur van
de overheid. Burger moet in een georganiseerde staat weten welke handelingen
verboden en toegelaten zijn en hoe ze in voorkomend geval gestraft worden
(zodat hij zijn gedrag kan aanpassen naar eisen maatschappij).
BRONNEN VAN STRAFRECHT
Legaliteitsbeginsel vereist dat bronnen enkel wetten in formele zin zijn, dus
algemeen geldende norm uitgevaardigd door daartoe bevoegde overheid.
WETGEVING
- Internationale bronnen:
o EVRM
o BUPA (Internationaal verdrag Burgerrechten en Politieke rechten)
- Nationale bronnen:
o Grondwet
o Strafwetboek (=basis)
o Complementaire wetten. Vb. wet internering, wet voorlopige
hechtenis.
o Bijzondere strafwetten Vb. verkeerswetgeving. ( economisch,
sociaal, fiscaal, administratief, milieu)
o Decreten en ordonnanties
o Provinciale en gemeentelijke reglementen en verordeningen.
RECHTSPRAAK
Vonnissen van de rechtbanken, arresten van Hoven geen bindende bron, maar
gezaghebbend.
In specifieke zaken is uitspraak Hof van Cassatie bindend.
RECHTSLEER
ADDENDUM: Geen plaats voor vrije rechtsvinding aan meest strikte
interpretatie houden.
Analoge interpretatie wil zeggen dat men omstandigheden die van toepassing
zijn op een misdrijf ook gaat toepassen op een ander misdrijf, zonder dat het
uitdrukkelijk In de wet voorzien is = nieuw recht scheppen = verboden.
! Analoge interpretatie in het nadeel van de rechtshorige kan niet, in zijn
voordeel wél.
Vb. Verschoningsgrond art. 462 Sw. ook toepassen op heling kan wel, maar
verzwarende omstandigheden art. 467 Sw. op diefstal zonder geweld niet.
! Tijdsgebonden interpretatie is niet verboden.
Vb. Openbare zedenschennis zeer tijdsgebonden.
, STRAFGERECHTEN
- Hof van Cassatie: strafzaken
- Hof van Beroep: strafzaken
- Rechtbank van eerste aanleg: strafzaken
Politierechtbank, correctionele rechtbank, hof van beroep, Hof van Assisen
Verwijzing door onderzoeksgerechten (raadkamer en kamer van
inbeschuldigingstelling) naar vonnisgerechten (politierechtbank,
correctionele rechtbank, ook Hof van Assisen).
Dagvaarding door het Openbaar Ministerie.
o Rechtstreeks dagvaarden bij opsporingsonderzoek (O.M.)
O.M. kan dan wanbedrijf omzetten in overtreding of een
misdaad correctionaliseren.
o Bij gerechtelijk onderzoek (door onderzoeksrechter) is het verwijzing
naar vonnisgerechten.
- Dagvaarding door burgerlijke partij (enkel wanbedrijf en overtreding).
- Oproeping bij P.V.: aangehoudene in voorlopige hechtenis wordt
opgeroepen om te verschijnen.
- Beroep tegen een administratieve sanctie.
Raadkamer rechtbank van eerste aanleg
Kamer van inbeschuldigingstelling hof van beroep
WERKING IN DE TIJD: DE NIET-RETROACTIVITEIT VAN DE STRAFWET
Legaliteitsprincipe! Gedraging enkel strafbaar als ze op dat ogenblik verboden is
door de wet.
Een latere strafwet kan geen vroegere gedraging strafbaar stellen.
(Beginsel niet-retroactiviteit)
WAT ALS strafwetten wijzigen?
- Nieuwe strafbaarstellingen worden ingevoerd. Vb. roken
- Oude misdrijven nu niet meer strafbaar. Vb. overspel
- Straffen worden zwaarder of lichter. Vb. snelheden in verkeer
Strengere strafwet NIET retroactief
Uitzonderingen:
- Beveiligingsmaatregelen: onmiddellijk, want geen eigenlijke straffen!
- Tuchtmaatregelen: zijn geen strafsancties.
- Interpretatieve wetten: werkt niet terug. Feiten vallen onder vroegere wet,
de latere wet verduidelijkt.
- Uitleveringsverdragen: zijn geen nieuwe sancties en werken niet
verzwarend voor bestaande sancties.
Handboek Praktisch Strafrecht, academiejaar 2023-2024
(Te kennen leerstof tot en met 2025-2026 bij Vives door docent Wyseur)
DEEL 1: DE MISDRIJVEN EN DE BESTRAFFING IN HET ALGEMEEN
HOOFDSTUK 1: BELANGRIJKE BEGRIPPEN
WAT is strafrecht? Constant onderhevig aan wijzigingen!
Geheel van rechtsregels die bepalen welke gedragingen, onder welke
omstandigheden, onder welke voorwaarden, tegenover welke personen een
misdrijf is én welke sancties en/of maatregelen er bestaan + welke
publiekrechtelijk orgaan bevoegd is en op welke wijze straffen toepassen.
BELANGRIJKE ELEMENTEN DEFINITIE:
- PUBLIEK recht: Overheid die door het Openbaar Ministerie een persoon
ter verantwoording roept, want normen maatschappij overtreden
o Slachtoffer is géén partij in strafproces eis slachtoffer blijft
privaatrechtelijk (burgerlijk luik strafzaak)
- Gedragingen:
o Menselijke gedragingen
Actieve gedraging of nalaten bepaalde gedraging te stellen.
Vb. Slagen en verwondingen.
Passieve gedraging. Vb. Geen hulp bieden
o Kan strafbaar zijn door ongewild gevolg. Vb. Onopzettelijke slagen
en verwondingen n.a.v. verkeersongeval.
o Géén dieren, maar uitzonderlijk betrokken mensen (burgerlijk recht)
o Gedragingen van rechtspersonen (art. 5 Sw.)
- Voorwaarden: Door de wet bepaalt!
Alle elementen in de wet opgesomd moeten aanwezig zijn om te kunnen
spreken van een misdrijf.
- Omstandigheden: Bij bepalen van een sanctie spelen omstandigheden
een belangrijke rol. Vb. wettige verdediging, verschoningsgronden, blanco
strafregister, herhaling, verzwarende omstandigheden.
- Personen: Hoedanigheid van dader en slachtoffer maken verschil uit! Ook
hoedanigheid dader en verwantschapsbanden of affectieve banden tussen
dader en slachtoffer.
- Sancties/maatregelen: Onderscheid tussen strafrecht en moraal!
Soms moreel afgekeurd, maar niet strafbaar. Vb. prostitutie.
Soms strafbaar, maar moreel niet afgekeurd. Vb. roken publieke plaats.
essentieel: voorschriften die op dat ogenblik in die maatschappij gelden.
Zeden zijn veranderd en wetgeving en rechtspraak passen zich daaraan
aan. Evolutie van eerder repressieve straf naar sanctie die meer gericht is
op preventie en herstel.
- Bevoegd: onderscheid materieel en formeel strafrecht
, o Strafrecht in brede zin = strafrecht en strafprocesrecht
Materieel strafrecht: (misdaden en straffen)
geheel van rechtsregels die strafbare gedragingen
beschrijven en sancties die daarop van toepassing zijn
strafwetboek en bijzondere strafwetten
Formeel strafrecht: procedures om strafrecht toe te passen:
strafprocesrecht
Beschrijft wie bevoegd is om over deze gedragingen te
oordelen en op welke manier, volgens welke procedure dat
moet gebeuren wetboek van strafvordering.
HET LEGALITEITSBEGINSEL
= wettigheidsbeginsel
Waarborgt dat niemand kan gestraft worden voor een handeling die niet van
tevoren bij wet verboden is. Essentieel onderdeel democratie en rechtsstaat.
Art. 10 en 12 Gw. + art. 2 Sw
Art. 11 §2 UVRM + art. 7,1 EVRM
Fundamenteel beginsel (principe) in strafrecht. Twee elementen:
- Nullum crimen sine lege = Geen misdrijf zonder wet
Een gedraging is pas strafbaar als ze als dusdanig in de wet beschreven
staat.
Géén ruimte voor vrije of analoge interpretatie als daardoor het
toepassingsgebied van de wet wordt uitgebreid.
- Nulla poena sine lege = geen straf zonder wet
Strafwet voorziet bepaalde sancties voor verschillende strafbare
gedragingen. Rechter moet deze toepassen én binnen de opgelegde
grenzen blijven.
Mag géén strengere sancties geven dan toegestaan in de wet en geen
alternatieve straffen geven die niet beschreven staan.
Wel vrij probatievoorwaarden opleggen in het kader van autonome
probatiestraf, opschorting of uitstel onder voorwaarden.
Gevolgen legaliteitsbeginsel:
- Bronnen strafrecht enkel terug te vinden in de wet.
Gewoonte kan geen bron van strafrecht zijn.
- Strafwet moet strikt geïnterpreteerd worden.
Geen ruimte voor analoge of vrije interpretatie.
- Strafwet kan niet terugwerken in de tijd!
Men kan niet na de feiten een wet maken om alsnog te bestraffen. Enkel
wet die op dat ogenblik bestaat!
- Van toepassing op Belgisch grondgebied en soms op Belgen in het
buitenland.
,Doel: Bescherming van het individu (rechtsonderhorige) tegen de willekeur van
de overheid. Burger moet in een georganiseerde staat weten welke handelingen
verboden en toegelaten zijn en hoe ze in voorkomend geval gestraft worden
(zodat hij zijn gedrag kan aanpassen naar eisen maatschappij).
BRONNEN VAN STRAFRECHT
Legaliteitsbeginsel vereist dat bronnen enkel wetten in formele zin zijn, dus
algemeen geldende norm uitgevaardigd door daartoe bevoegde overheid.
WETGEVING
- Internationale bronnen:
o EVRM
o BUPA (Internationaal verdrag Burgerrechten en Politieke rechten)
- Nationale bronnen:
o Grondwet
o Strafwetboek (=basis)
o Complementaire wetten. Vb. wet internering, wet voorlopige
hechtenis.
o Bijzondere strafwetten Vb. verkeerswetgeving. ( economisch,
sociaal, fiscaal, administratief, milieu)
o Decreten en ordonnanties
o Provinciale en gemeentelijke reglementen en verordeningen.
RECHTSPRAAK
Vonnissen van de rechtbanken, arresten van Hoven geen bindende bron, maar
gezaghebbend.
In specifieke zaken is uitspraak Hof van Cassatie bindend.
RECHTSLEER
ADDENDUM: Geen plaats voor vrije rechtsvinding aan meest strikte
interpretatie houden.
Analoge interpretatie wil zeggen dat men omstandigheden die van toepassing
zijn op een misdrijf ook gaat toepassen op een ander misdrijf, zonder dat het
uitdrukkelijk In de wet voorzien is = nieuw recht scheppen = verboden.
! Analoge interpretatie in het nadeel van de rechtshorige kan niet, in zijn
voordeel wél.
Vb. Verschoningsgrond art. 462 Sw. ook toepassen op heling kan wel, maar
verzwarende omstandigheden art. 467 Sw. op diefstal zonder geweld niet.
! Tijdsgebonden interpretatie is niet verboden.
Vb. Openbare zedenschennis zeer tijdsgebonden.
, STRAFGERECHTEN
- Hof van Cassatie: strafzaken
- Hof van Beroep: strafzaken
- Rechtbank van eerste aanleg: strafzaken
Politierechtbank, correctionele rechtbank, hof van beroep, Hof van Assisen
Verwijzing door onderzoeksgerechten (raadkamer en kamer van
inbeschuldigingstelling) naar vonnisgerechten (politierechtbank,
correctionele rechtbank, ook Hof van Assisen).
Dagvaarding door het Openbaar Ministerie.
o Rechtstreeks dagvaarden bij opsporingsonderzoek (O.M.)
O.M. kan dan wanbedrijf omzetten in overtreding of een
misdaad correctionaliseren.
o Bij gerechtelijk onderzoek (door onderzoeksrechter) is het verwijzing
naar vonnisgerechten.
- Dagvaarding door burgerlijke partij (enkel wanbedrijf en overtreding).
- Oproeping bij P.V.: aangehoudene in voorlopige hechtenis wordt
opgeroepen om te verschijnen.
- Beroep tegen een administratieve sanctie.
Raadkamer rechtbank van eerste aanleg
Kamer van inbeschuldigingstelling hof van beroep
WERKING IN DE TIJD: DE NIET-RETROACTIVITEIT VAN DE STRAFWET
Legaliteitsprincipe! Gedraging enkel strafbaar als ze op dat ogenblik verboden is
door de wet.
Een latere strafwet kan geen vroegere gedraging strafbaar stellen.
(Beginsel niet-retroactiviteit)
WAT ALS strafwetten wijzigen?
- Nieuwe strafbaarstellingen worden ingevoerd. Vb. roken
- Oude misdrijven nu niet meer strafbaar. Vb. overspel
- Straffen worden zwaarder of lichter. Vb. snelheden in verkeer
Strengere strafwet NIET retroactief
Uitzonderingen:
- Beveiligingsmaatregelen: onmiddellijk, want geen eigenlijke straffen!
- Tuchtmaatregelen: zijn geen strafsancties.
- Interpretatieve wetten: werkt niet terug. Feiten vallen onder vroegere wet,
de latere wet verduidelijkt.
- Uitleveringsverdragen: zijn geen nieuwe sancties en werken niet
verzwarend voor bestaande sancties.
