Ppt 1: 1 Het moderne staatsbegrip
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
Woordje ‘regelen’ ‘regel’
veronderstelt norm = recht
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden
bestuurd
--> de manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te besturen
--> dit is voor elke staat anders en evolueert ook op een andere manier geen uniform
model qua ideologie en juridisch systeem
- voor sommige denkers: natuurstaat = chaos
om daaruit te geraken en veiligheid te waarborgen van mensen, moeten we macht
centraliseren in handen van één persoon/instelling
- vandaag: in de meeste staten is er een representatief regime waarbij bevolking zich
kan laten vertegenwoordigen
Essentiële problematiek in het publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij
blijven?
- zorgt voor spanningsveld:
o hoe de democratie in constitutionele zin denken?
o hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische meerderheid de
rechten en belangen van de minderheden niet miskent?
▪ Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de
liberale staat
De idee vd staat
Enige manier om rust te creëeren en te verhinderen dat een groep mensen die
samenleeft in chaos en geweld vervalt:
o macht om bevelen op te leggen concentreren in handen van een persoon of
instelling
o deze persoon/instelling maakt de wet, die op iedereen van toepassing is
o deze persoon/instelling heeft een geweldmonopolie (de enige die geweld mag
gebruiken om iemand te dwingen)
Dit heeft een theorie nodig → conceptie van ‘de staat’ (Wie/wat kan als staat
beschouwd worden en waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld
gerechtvaardigd?)
,Definiëring van de staat = afhankelijk van welk standpunt men inneemt:
1. Moderne/hedendaagse geschiedenis
Staat begrepen als de liberale staat:
Verkozen bestuurders
o rechtstreeks
o onrechtstreeks
Machtenscheiding (verdeling vd macht)
o wetgevende macht
o uitvoerende macht
o rechterlijke macht
Overheid gebonden en onderworpen aan het recht
o overheid maakt de normen (via de wetgever of grondwetgever), maar is er zelf ook
aan onderworpen
Waarborgen voor de bescherming van onvervreemdbare grondrechten van burgers:
individu beschikt over onvervreemdbare rechten en vrijheden
o via grondwetsbepalingen (bv.: eeuwigheidsclausule: afschaffing van censuur ‘voor
altijd; verbod om democratische regeringsvorm te wijzigen;…)
o via instellingen: machtenscheiding, infra- en extra-constitutionele waarborgen (bv.
de koning als ‘scheidsrechter’, de pers als ‘waakhond’)
2. Vroegmoderne / Nieuwe geschiedenis
Volgens sommigen kan recente geschiedenis enkel uitgelegd worden als je verder
terug gaat:
- liberale staten = opvolgers van de vroegmoderne staat
Tijdens vroegmoderne / nieuwe geschiedenis ontwikkelt zich idee van soevereiniteit
van de wetgever
- Middeleeuwen: vorst consolideert macht in centrale staat
- 16de - 17de eeuw: religieuze spanningen
o vnl. katholieke Kerk vs. protestanten (die zich afscheuren)
o gevolg: band tussen religie en publiekrecht doorknippen
o macht berust niet meer (exclusief) bij de vorst: (ook) bij vertegenwoordigers van
het volk
In de 17de eeuw komt het idee op van de “état souverain”
- een staat die geen andere macht boven zich heeft
- men spreekt soms ook over republiek
o tot de FR en Amerikaanse Revolutie: res publica, het algemeen belang, de
politieke zaak, de staat
o vandaag andere betekenis: staat zonder koning met een president als
staatshoofd
o mengvormen: bv. republikeinse monarchie waarbij de vorst niet exclusief de macht
uitoefent, maar de staatsmacht wordt gebalanceerd
- het woord natie komt ook op in de 17de eeuw, maar krijgt pas een juridische
betekenis in de FR.
,3. Middeleeuwen
Volgens mediëvisten: moderne staat = opvolger van middeleeuwse
standenvertegenwoordiging en het leenrecht
- idee dat Middeleeuwse samenleving is opgebouwd uit standen (dragen elk op eigen
manier bij aan de maatschappij)
o zij die strijden (eerste stand en adel)
o zij die bidden (clerus)
o zij die werken (derde stand)
➔ vertegenwoordigers van die groepen vormen ‘de natie’
➔ bestaan verschillen qua graad van autonomie tussen bepaalde gebieden of
steden
➔ vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met drie standen = uitdrukking van
‘Gods gewilde orde’
➔ tyrannie = verbreken contract → recht op weerstand
deze contractuele opvattingen = gestoeld op het leenrecht
o idee van relatie tussen leenheer en leenman (structureert vanaf 10e tot 18e eeuw
de samenleving)
• vorst stelt leen (grond, kasteel, huis) ter beschikking aan vazal zodat die in zijn
levensonderhoud kan voorzien
• in ruil staat vazal de vorst bij (in de vorm van raad en hulp)
o oorspronkelijk een persoonlijke relatie (privaatrecht), economisch en militair
ingegeven, maar wordt publiekrechtelijk gegeven
• stuurt machtsrelaties aan
• leidt tot de versnippering van territorium (vazal kan stukken grond in leen geven aan
achterleenmannen)
Het begrip soevereiniteit
Vandaag veronderstelt de idee van ‘de staat’ drie dingen:
- grondgebied
- bevolking
- overheidsinstellingen die gezag uitoefenen en erkend worden door die bevolking en
andere staten
▪ Deze 3 punten komen neer op het hebben van
- externe soevereiniteit
- interne soevereiniteit
Externe soevereiniteit
Erkenning door andere staten
Niet onderworpen aan andere staat
= kwestie van internationaal recht
, Interne soevereiniteit
Begrepen als ‘de hoogste macht om een territorium of gemeenschap te beheersen
om de continuïteit/cohesie van de samenleving te garanderen’
Veronderstelt:
- de staat heeft het vermogen om zichzelf te organiseren
- wil van de staat heeft voorrang op alle morele en fysieke personen
- de staat heeft het monopolie op het creëren van recht + (legitiem) geweld op
grondgebied (geweldmonopolie: op een gerechtvaardigde manier, dus met controle
van een onafhankelijke rechter) MAAR gezag vd centrale staat wordt gecontesteerd -
-> adel bv kan eigen privémilities opzetten
--> de soeverein staat heeft gezag en controle op bevolking
Om legitiem te blijven heeft staat wel bepaalde verplichtingen:
- handhaving van de openbare orde
- recht spreken
- nationale defensie
- geld slaan (economie doen draaien)
- administratief bestuur
Soevereiniteit ≠ louter politiek, maar ook een kwestie van (publiek)recht:
- internationaal recht:
o garanties voor niet-inmenging van ene staat in andere staat
o doorgaans geregeld via internationale verdragen
- nationaal:
o regeling die bepaalt hoe soevereiniteit wordt uitgeoefend, welke instellingen macht
hebben en hoe ze worden gecontroleerd
o doorgaans geregeld via de grondwet
Interne en externe soevereiniteit = moeilijk van elkaar los te zien
Soevereiniteit = centraal idee in het politieke denken, maar ook in het publiek recht
--> Via soevereiniteit zal men gaandeweg de democratisering van de staat
theoretiseren
De democratisering vd staat
Historisch: idee van soevereiniteit komt er vanwege de behoefte aan stabiliteit:
--> religieuze oorlogen 16de
-17de eeuw burger beschermen
- opvattingen van politieke denkers: niet noodzakelijk gericht op secularisering of
democratisering van het staatsgezag, maar door hun theorie gaat dit wel dit effect
hebben Vb Hobbes
Jean Bodin en de absolute soevereiniteit
Theoretiseert uitoefening van macht
- Les six livres de la République (1576)
- als gevolg van de religieuze oorlogen in Frankrijk:
o katholieken vs. protestanten (hugenoten)
o leidt tot desintregratie maatschappij
o ook vorstelijk gezag aangetast
• adelijke families die zich in de plaats stellen
• inmenging buitenlandse machten) Portrait van Jean Bodin
Hoe regelen we de manier waarop we onszelf besturen?
Woordje ‘regelen’ ‘regel’
veronderstelt norm = recht
Overal ter wereld is er iets gemeenschappelijk in de manier waarop staten worden
bestuurd
--> de manier waarmee de overheid legitimiteit krijgt om de mensen te besturen
--> dit is voor elke staat anders en evolueert ook op een andere manier geen uniform
model qua ideologie en juridisch systeem
- voor sommige denkers: natuurstaat = chaos
om daaruit te geraken en veiligheid te waarborgen van mensen, moeten we macht
centraliseren in handen van één persoon/instelling
- vandaag: in de meeste staten is er een representatief regime waarbij bevolking zich
kan laten vertegenwoordigen
Essentiële problematiek in het publiekrecht: hoe onszelf besturen zodat we vrij
blijven?
- zorgt voor spanningsveld:
o hoe de democratie in constitutionele zin denken?
o hoe rechten bewaren en ervoor zorgen dat een democratische meerderheid de
rechten en belangen van de minderheden niet miskent?
▪ Dit spanningsveld vormt de intellectuele achtergrond van de ontwikkeling van de
liberale staat
De idee vd staat
Enige manier om rust te creëeren en te verhinderen dat een groep mensen die
samenleeft in chaos en geweld vervalt:
o macht om bevelen op te leggen concentreren in handen van een persoon of
instelling
o deze persoon/instelling maakt de wet, die op iedereen van toepassing is
o deze persoon/instelling heeft een geweldmonopolie (de enige die geweld mag
gebruiken om iemand te dwingen)
Dit heeft een theorie nodig → conceptie van ‘de staat’ (Wie/wat kan als staat
beschouwd worden en waarom? Wanneer is de uitoefening van geweld
gerechtvaardigd?)
,Definiëring van de staat = afhankelijk van welk standpunt men inneemt:
1. Moderne/hedendaagse geschiedenis
Staat begrepen als de liberale staat:
Verkozen bestuurders
o rechtstreeks
o onrechtstreeks
Machtenscheiding (verdeling vd macht)
o wetgevende macht
o uitvoerende macht
o rechterlijke macht
Overheid gebonden en onderworpen aan het recht
o overheid maakt de normen (via de wetgever of grondwetgever), maar is er zelf ook
aan onderworpen
Waarborgen voor de bescherming van onvervreemdbare grondrechten van burgers:
individu beschikt over onvervreemdbare rechten en vrijheden
o via grondwetsbepalingen (bv.: eeuwigheidsclausule: afschaffing van censuur ‘voor
altijd; verbod om democratische regeringsvorm te wijzigen;…)
o via instellingen: machtenscheiding, infra- en extra-constitutionele waarborgen (bv.
de koning als ‘scheidsrechter’, de pers als ‘waakhond’)
2. Vroegmoderne / Nieuwe geschiedenis
Volgens sommigen kan recente geschiedenis enkel uitgelegd worden als je verder
terug gaat:
- liberale staten = opvolgers van de vroegmoderne staat
Tijdens vroegmoderne / nieuwe geschiedenis ontwikkelt zich idee van soevereiniteit
van de wetgever
- Middeleeuwen: vorst consolideert macht in centrale staat
- 16de - 17de eeuw: religieuze spanningen
o vnl. katholieke Kerk vs. protestanten (die zich afscheuren)
o gevolg: band tussen religie en publiekrecht doorknippen
o macht berust niet meer (exclusief) bij de vorst: (ook) bij vertegenwoordigers van
het volk
In de 17de eeuw komt het idee op van de “état souverain”
- een staat die geen andere macht boven zich heeft
- men spreekt soms ook over republiek
o tot de FR en Amerikaanse Revolutie: res publica, het algemeen belang, de
politieke zaak, de staat
o vandaag andere betekenis: staat zonder koning met een president als
staatshoofd
o mengvormen: bv. republikeinse monarchie waarbij de vorst niet exclusief de macht
uitoefent, maar de staatsmacht wordt gebalanceerd
- het woord natie komt ook op in de 17de eeuw, maar krijgt pas een juridische
betekenis in de FR.
,3. Middeleeuwen
Volgens mediëvisten: moderne staat = opvolger van middeleeuwse
standenvertegenwoordiging en het leenrecht
- idee dat Middeleeuwse samenleving is opgebouwd uit standen (dragen elk op eigen
manier bij aan de maatschappij)
o zij die strijden (eerste stand en adel)
o zij die bidden (clerus)
o zij die werken (derde stand)
➔ vertegenwoordigers van die groepen vormen ‘de natie’
➔ bestaan verschillen qua graad van autonomie tussen bepaalde gebieden of
steden
➔ vorst regeert bij gratie Gods, volgens contract met drie standen = uitdrukking van
‘Gods gewilde orde’
➔ tyrannie = verbreken contract → recht op weerstand
deze contractuele opvattingen = gestoeld op het leenrecht
o idee van relatie tussen leenheer en leenman (structureert vanaf 10e tot 18e eeuw
de samenleving)
• vorst stelt leen (grond, kasteel, huis) ter beschikking aan vazal zodat die in zijn
levensonderhoud kan voorzien
• in ruil staat vazal de vorst bij (in de vorm van raad en hulp)
o oorspronkelijk een persoonlijke relatie (privaatrecht), economisch en militair
ingegeven, maar wordt publiekrechtelijk gegeven
• stuurt machtsrelaties aan
• leidt tot de versnippering van territorium (vazal kan stukken grond in leen geven aan
achterleenmannen)
Het begrip soevereiniteit
Vandaag veronderstelt de idee van ‘de staat’ drie dingen:
- grondgebied
- bevolking
- overheidsinstellingen die gezag uitoefenen en erkend worden door die bevolking en
andere staten
▪ Deze 3 punten komen neer op het hebben van
- externe soevereiniteit
- interne soevereiniteit
Externe soevereiniteit
Erkenning door andere staten
Niet onderworpen aan andere staat
= kwestie van internationaal recht
, Interne soevereiniteit
Begrepen als ‘de hoogste macht om een territorium of gemeenschap te beheersen
om de continuïteit/cohesie van de samenleving te garanderen’
Veronderstelt:
- de staat heeft het vermogen om zichzelf te organiseren
- wil van de staat heeft voorrang op alle morele en fysieke personen
- de staat heeft het monopolie op het creëren van recht + (legitiem) geweld op
grondgebied (geweldmonopolie: op een gerechtvaardigde manier, dus met controle
van een onafhankelijke rechter) MAAR gezag vd centrale staat wordt gecontesteerd -
-> adel bv kan eigen privémilities opzetten
--> de soeverein staat heeft gezag en controle op bevolking
Om legitiem te blijven heeft staat wel bepaalde verplichtingen:
- handhaving van de openbare orde
- recht spreken
- nationale defensie
- geld slaan (economie doen draaien)
- administratief bestuur
Soevereiniteit ≠ louter politiek, maar ook een kwestie van (publiek)recht:
- internationaal recht:
o garanties voor niet-inmenging van ene staat in andere staat
o doorgaans geregeld via internationale verdragen
- nationaal:
o regeling die bepaalt hoe soevereiniteit wordt uitgeoefend, welke instellingen macht
hebben en hoe ze worden gecontroleerd
o doorgaans geregeld via de grondwet
Interne en externe soevereiniteit = moeilijk van elkaar los te zien
Soevereiniteit = centraal idee in het politieke denken, maar ook in het publiek recht
--> Via soevereiniteit zal men gaandeweg de democratisering van de staat
theoretiseren
De democratisering vd staat
Historisch: idee van soevereiniteit komt er vanwege de behoefte aan stabiliteit:
--> religieuze oorlogen 16de
-17de eeuw burger beschermen
- opvattingen van politieke denkers: niet noodzakelijk gericht op secularisering of
democratisering van het staatsgezag, maar door hun theorie gaat dit wel dit effect
hebben Vb Hobbes
Jean Bodin en de absolute soevereiniteit
Theoretiseert uitoefening van macht
- Les six livres de la République (1576)
- als gevolg van de religieuze oorlogen in Frankrijk:
o katholieken vs. protestanten (hugenoten)
o leidt tot desintregratie maatschappij
o ook vorstelijk gezag aangetast
• adelijke families die zich in de plaats stellen
• inmenging buitenlandse machten) Portrait van Jean Bodin
