Notities KVL Ontwikkelingsstoornis
HOOFDSTUK 1: Wat zijn ontwikkelingsstoornissen?...................................................................5
1.1 Terminologie en afbakening.....................................................................................................5
1.1.1 Defintitie.................................................................................................................................5
1.1.2 Soorten...................................................................................................................................5
1.1.3 Criteria stoornis..................................................................................................................6
1.1.4 Secundaire kenmerken......................................................................................................6
1.2 Denkkaders...................................................................................................................................7
1.2.1 Inleiding.................................................................................................................................7
1.2.2 Het BEM-model: een visie op het ontstaan van een ontwikkelingsstoornis.......7
1.2.4 Risico- en beschermende factoren................................................................................8
HOOFDSTUK 2: Diagnostiek en begeleiding bij ontwikkelingsstoornissen..........................10
2.1 Inleiding......................................................................................................................................10
2.2 Soorten diagnostiek..................................................................................................................11
2.2.1 Onderkennende, verklarende en handelingsgerichte diagnostiek.......................11
2.2.2 Screening, (categoriaal classificerende) diagnostisch onderzoek, assessment11
2.5 Diagnostisch proces bij een ontwikkelingsstoornis........................................................12
2.5.1 Verkenningsfase................................................................................................................12
2.5.2 Strategiefase......................................................................................................................12
2.5.3 Onderzoeksfase................................................................................................................13
2.5.4 Integratiefase....................................................................................................................13
2.5.5 Adviesfase...........................................................................................................................13
2.6 Begeleidingsopties....................................................................................................................13
2.7 Instanties voor diagnostiek en begeleiding in Vlaanderen............................................14
2.7.1 Centrum voor leerlingbegeleiding (CLB).....................................................................14
2.7.2 Centrum voor ambulante revalidatie (CAR)...............................................................14
2.7.3 Centrum voor Ontwikkelingsstoornissen (COS)......................................................14
........................................................................................................................................................15
2.7.4 Referentiecentrum Autismespectrumstoornissen (RCA).......................................15
2.7.5 Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg (CGG)................................................15
HOOFDSTUK 4: Communicatiestoornissen..................................................................................15
4.2 Kenmerken.................................................................................................................................16
4.2.1 Primaire gedragskenmerken..........................................................................................16
4.2.1.1 Taal(ontwikkelings)stoornis (TOS – STOS).........................................................16
4.2.1.2 Spraakklankstoornis (SKS)......................................................................................17
4.2.1.3 Ontwikkelingsstotteren...........................................................................................17
4.2.1.4 Sociale (pragmatische) communicatiestoornis.................................................18
4.2.2 Fenotypes...........................................................................................................................19
4.2.3 Secundaire kenmerken...................................................................................................19
4.2.4 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................20
4.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................20
1
, 4.3 Begeleiding................................................................................................................................20
4.3.1 Inleiding..............................................................................................................................20
4.3.2 Farmacotherapie..............................................................................................................21
4.4.3 Functietraining..................................................................................................................21
4.3.4 Vaardigheidstraining (taakgericht)..............................................................................21
4.3.5 Psychosociale begeleiding.............................................................................................21
4.3.6 Aanpassingen aan de sociale en fysieke context.....................................................22
4.3.6.1 Sociale omgevingsaanpassingen..........................................................................22
4.3.6.2 Fysieke omgevingsaanpassingen.........................................................................22
4.3.6.3 Ondersteuningsvormen........................................................................................23
HOOFDSTUK 5: Autismespectrumstoornis (ASS).......................................................................23
5.1 Inleiding.......................................................................................................................................23
5.2 Kenmerken.................................................................................................................................24
5.2.1 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................24
5.2.2 Fenotype............................................................................................................................26
5.2.2.1 DSM-IV-TR................................................................................................................26
5.2.3 Secundaire gedragskenmerken....................................................................................27
5.2.4 Neuropsychologische kenmerken...............................................................................28
5.2.5 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................29
5.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................29
5.2.7 Etiologie.............................................................................................................................30
5.3 Diagnostiek................................................................................................................................32
5.3.1 Onderkennende diagnostiek.........................................................................................33
5.3.1.1 Differentiaaldiagnostiek.........................................................................................34
5.3.2 Handelingsgerichte diagnostiek..................................................................................34
5.4 Begeleiding...........................................................................................................................35
5.4.1 Individuele begeleiding/vaardighedentraining..................................................35
5.4.2 Farmacotherapie.........................................................................................................41
HOOFDSTUK 6: Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis (ADHD)..........................42
6.1 Inleiding.......................................................................................................................................42
6.2 Kenmerken................................................................................................................................43
6.2.1 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................43
6.2.2 Fenotypes..........................................................................................................................45
6.2.3 Secundaire gedragskenmerken...................................................................................45
6.2.5 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................45
6.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................47
6.2.7 Etiologie.............................................................................................................................49
6.2.7.1 Risicofactoren KIND................................................................................................49
6.2.7.1 Risicofactoren OMGEVING...................................................................................50
6.3 Diagnostiek.................................................................................................................................51
6.3.1 Onderkennende diagnostiek..........................................................................................51
6.3.1.1 DSM-5 criteria voor classificatie..........................................................................52
6.3.1.2 Specifieke instrumenten........................................................................................53
2
, 6.3.1.3 Moeilijke differentiaaldiagnose............................................................................54
6.3.2 Handelingsgerichte diagnostiek..................................................................................54
6.4 Begeleiding................................................................................................................................55
6.4.1 Begeleiding.........................................................................................................................55
6.4.2 Farmacotherapie.............................................................................................................56
6.4.3 Functietraining.................................................................................................................58
6.4.4 Vaardigheidstraining......................................................................................................58
6.4.5 Psychosociale begeleiding............................................................................................59
6.4.6 Aanpassingen aan de sociale en fysieke context....................................................59
6.4.6.1 Sociale omgevingsaanpassingen..........................................................................59
6.4.6.2 Fysieke omgevingsaanpassingen........................................................................59
6.4.6.3 Ondersteuningsvormen........................................................................................60
HOOFDSTUK 7: Leerstoornissen......................................................................................................61
7.1 Inleiding........................................................................................................................................61
7.2 Kenmerken van dyslexie.........................................................................................................62
7.2.1 Definitie...............................................................................................................................62
7.2.2 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................62
7.2.2.1 Drie beschrijvende criteria....................................................................................63
7.2.4 Secundaire kenmerken...................................................................................................63
7.2.6 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................64
7.2.7 Beloop en prognose.........................................................................................................64
7.2.8 Etiologie.............................................................................................................................65
7.3 Kenmerken van dyscalculie...................................................................................................67
7.3.1 Definitie...............................................................................................................................67
7.3.2 Primaire kenmerken........................................................................................................67
7.3.4 Secundaire gedragskenmerken....................................................................................68
7.3.6 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................68
7.3.7 Beloop en prognose.........................................................................................................68
7.4 Diagnostiek bij leerstoornissen............................................................................................70
7.4.1 Onderkennende diagnostiek.........................................................................................70
7.4.1.2 Vlaamse classificatiecriteria...................................................................................71
7.4.1.4 Specifieke instrumenten.........................................................................................73
7.4.3 Handelingsgerichte diagnose........................................................................................77
7.5 Begeleiding bij leerstoornissen.............................................................................................77
7.5.1 Begeleiding..........................................................................................................................77
7.5.2 Farmacotherapie...............................................................................................................77
7.5.3 Functietraining..................................................................................................................77
7.5.4 Vaardigheidstraining.......................................................................................................78
7.5.5 Psycho-sociale begeleiding...........................................................................................78
7.5.6 Aanpassingen aan de sociale en fysieke context.....................................................78
7.5.6.1 Sociale omgevingsaanpassingen..........................................................................78
7.5.6.2 Fysieke omgevingsaanpassingen.........................................................................78
7.5.6.3 Ondersteuningsvormen.........................................................................................79
3
, HOOFDSTUK 8: Coördinatieontwikkelingsstoornis (DCD).......................................................79
8.1 Inleiding.......................................................................................................................................79
8.2 Kenmerken................................................................................................................................80
8.2.1 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................80
8.2.2 Fenotypes (NIET).............................................................................................................82
8.2.3 Secundaire gedragskenmerken...................................................................................82
8.2.4 Neuropsychologische kenmerken (NIET).................................................................82
8.2.5 Prevalentie en comborbiditeit.....................................................................................82
8.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................82
8.3 Diagnostiek................................................................................................................................84
8.3.1 Onderkennende diagnostiek.........................................................................................84
8.4 Begeleiding................................................................................................................................84
HOOFDSTUK 9: Ticstoornissen.......................................................................................................86
9.1 Inleiding......................................................................................................................................86
9.2 Kenmerken................................................................................................................................86
9.2.1 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................86
9.2.1.1 Soorten tics................................................................................................................86
9.2.1.2 Eigenschappen van de tics....................................................................................87
9.2.2 Fenotypes..........................................................................................................................88
9.2.3 Secundaire kenmerken..................................................................................................88
9.2.4 Neuropsychologische kenmerken (NIET).................................................................88
9.2.5 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................88
9.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................90
9.2.7 Etiologie (NIET)................................................................................................................90
9.3 Diagnostiek (NIET)..................................................................................................................90
9.4 Begeleiding................................................................................................................................90
4
HOOFDSTUK 1: Wat zijn ontwikkelingsstoornissen?...................................................................5
1.1 Terminologie en afbakening.....................................................................................................5
1.1.1 Defintitie.................................................................................................................................5
1.1.2 Soorten...................................................................................................................................5
1.1.3 Criteria stoornis..................................................................................................................6
1.1.4 Secundaire kenmerken......................................................................................................6
1.2 Denkkaders...................................................................................................................................7
1.2.1 Inleiding.................................................................................................................................7
1.2.2 Het BEM-model: een visie op het ontstaan van een ontwikkelingsstoornis.......7
1.2.4 Risico- en beschermende factoren................................................................................8
HOOFDSTUK 2: Diagnostiek en begeleiding bij ontwikkelingsstoornissen..........................10
2.1 Inleiding......................................................................................................................................10
2.2 Soorten diagnostiek..................................................................................................................11
2.2.1 Onderkennende, verklarende en handelingsgerichte diagnostiek.......................11
2.2.2 Screening, (categoriaal classificerende) diagnostisch onderzoek, assessment11
2.5 Diagnostisch proces bij een ontwikkelingsstoornis........................................................12
2.5.1 Verkenningsfase................................................................................................................12
2.5.2 Strategiefase......................................................................................................................12
2.5.3 Onderzoeksfase................................................................................................................13
2.5.4 Integratiefase....................................................................................................................13
2.5.5 Adviesfase...........................................................................................................................13
2.6 Begeleidingsopties....................................................................................................................13
2.7 Instanties voor diagnostiek en begeleiding in Vlaanderen............................................14
2.7.1 Centrum voor leerlingbegeleiding (CLB).....................................................................14
2.7.2 Centrum voor ambulante revalidatie (CAR)...............................................................14
2.7.3 Centrum voor Ontwikkelingsstoornissen (COS)......................................................14
........................................................................................................................................................15
2.7.4 Referentiecentrum Autismespectrumstoornissen (RCA).......................................15
2.7.5 Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg (CGG)................................................15
HOOFDSTUK 4: Communicatiestoornissen..................................................................................15
4.2 Kenmerken.................................................................................................................................16
4.2.1 Primaire gedragskenmerken..........................................................................................16
4.2.1.1 Taal(ontwikkelings)stoornis (TOS – STOS).........................................................16
4.2.1.2 Spraakklankstoornis (SKS)......................................................................................17
4.2.1.3 Ontwikkelingsstotteren...........................................................................................17
4.2.1.4 Sociale (pragmatische) communicatiestoornis.................................................18
4.2.2 Fenotypes...........................................................................................................................19
4.2.3 Secundaire kenmerken...................................................................................................19
4.2.4 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................20
4.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................20
1
, 4.3 Begeleiding................................................................................................................................20
4.3.1 Inleiding..............................................................................................................................20
4.3.2 Farmacotherapie..............................................................................................................21
4.4.3 Functietraining..................................................................................................................21
4.3.4 Vaardigheidstraining (taakgericht)..............................................................................21
4.3.5 Psychosociale begeleiding.............................................................................................21
4.3.6 Aanpassingen aan de sociale en fysieke context.....................................................22
4.3.6.1 Sociale omgevingsaanpassingen..........................................................................22
4.3.6.2 Fysieke omgevingsaanpassingen.........................................................................22
4.3.6.3 Ondersteuningsvormen........................................................................................23
HOOFDSTUK 5: Autismespectrumstoornis (ASS).......................................................................23
5.1 Inleiding.......................................................................................................................................23
5.2 Kenmerken.................................................................................................................................24
5.2.1 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................24
5.2.2 Fenotype............................................................................................................................26
5.2.2.1 DSM-IV-TR................................................................................................................26
5.2.3 Secundaire gedragskenmerken....................................................................................27
5.2.4 Neuropsychologische kenmerken...............................................................................28
5.2.5 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................29
5.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................29
5.2.7 Etiologie.............................................................................................................................30
5.3 Diagnostiek................................................................................................................................32
5.3.1 Onderkennende diagnostiek.........................................................................................33
5.3.1.1 Differentiaaldiagnostiek.........................................................................................34
5.3.2 Handelingsgerichte diagnostiek..................................................................................34
5.4 Begeleiding...........................................................................................................................35
5.4.1 Individuele begeleiding/vaardighedentraining..................................................35
5.4.2 Farmacotherapie.........................................................................................................41
HOOFDSTUK 6: Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis (ADHD)..........................42
6.1 Inleiding.......................................................................................................................................42
6.2 Kenmerken................................................................................................................................43
6.2.1 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................43
6.2.2 Fenotypes..........................................................................................................................45
6.2.3 Secundaire gedragskenmerken...................................................................................45
6.2.5 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................45
6.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................47
6.2.7 Etiologie.............................................................................................................................49
6.2.7.1 Risicofactoren KIND................................................................................................49
6.2.7.1 Risicofactoren OMGEVING...................................................................................50
6.3 Diagnostiek.................................................................................................................................51
6.3.1 Onderkennende diagnostiek..........................................................................................51
6.3.1.1 DSM-5 criteria voor classificatie..........................................................................52
6.3.1.2 Specifieke instrumenten........................................................................................53
2
, 6.3.1.3 Moeilijke differentiaaldiagnose............................................................................54
6.3.2 Handelingsgerichte diagnostiek..................................................................................54
6.4 Begeleiding................................................................................................................................55
6.4.1 Begeleiding.........................................................................................................................55
6.4.2 Farmacotherapie.............................................................................................................56
6.4.3 Functietraining.................................................................................................................58
6.4.4 Vaardigheidstraining......................................................................................................58
6.4.5 Psychosociale begeleiding............................................................................................59
6.4.6 Aanpassingen aan de sociale en fysieke context....................................................59
6.4.6.1 Sociale omgevingsaanpassingen..........................................................................59
6.4.6.2 Fysieke omgevingsaanpassingen........................................................................59
6.4.6.3 Ondersteuningsvormen........................................................................................60
HOOFDSTUK 7: Leerstoornissen......................................................................................................61
7.1 Inleiding........................................................................................................................................61
7.2 Kenmerken van dyslexie.........................................................................................................62
7.2.1 Definitie...............................................................................................................................62
7.2.2 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................62
7.2.2.1 Drie beschrijvende criteria....................................................................................63
7.2.4 Secundaire kenmerken...................................................................................................63
7.2.6 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................64
7.2.7 Beloop en prognose.........................................................................................................64
7.2.8 Etiologie.............................................................................................................................65
7.3 Kenmerken van dyscalculie...................................................................................................67
7.3.1 Definitie...............................................................................................................................67
7.3.2 Primaire kenmerken........................................................................................................67
7.3.4 Secundaire gedragskenmerken....................................................................................68
7.3.6 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................68
7.3.7 Beloop en prognose.........................................................................................................68
7.4 Diagnostiek bij leerstoornissen............................................................................................70
7.4.1 Onderkennende diagnostiek.........................................................................................70
7.4.1.2 Vlaamse classificatiecriteria...................................................................................71
7.4.1.4 Specifieke instrumenten.........................................................................................73
7.4.3 Handelingsgerichte diagnose........................................................................................77
7.5 Begeleiding bij leerstoornissen.............................................................................................77
7.5.1 Begeleiding..........................................................................................................................77
7.5.2 Farmacotherapie...............................................................................................................77
7.5.3 Functietraining..................................................................................................................77
7.5.4 Vaardigheidstraining.......................................................................................................78
7.5.5 Psycho-sociale begeleiding...........................................................................................78
7.5.6 Aanpassingen aan de sociale en fysieke context.....................................................78
7.5.6.1 Sociale omgevingsaanpassingen..........................................................................78
7.5.6.2 Fysieke omgevingsaanpassingen.........................................................................78
7.5.6.3 Ondersteuningsvormen.........................................................................................79
3
, HOOFDSTUK 8: Coördinatieontwikkelingsstoornis (DCD).......................................................79
8.1 Inleiding.......................................................................................................................................79
8.2 Kenmerken................................................................................................................................80
8.2.1 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................80
8.2.2 Fenotypes (NIET).............................................................................................................82
8.2.3 Secundaire gedragskenmerken...................................................................................82
8.2.4 Neuropsychologische kenmerken (NIET).................................................................82
8.2.5 Prevalentie en comborbiditeit.....................................................................................82
8.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................82
8.3 Diagnostiek................................................................................................................................84
8.3.1 Onderkennende diagnostiek.........................................................................................84
8.4 Begeleiding................................................................................................................................84
HOOFDSTUK 9: Ticstoornissen.......................................................................................................86
9.1 Inleiding......................................................................................................................................86
9.2 Kenmerken................................................................................................................................86
9.2.1 Primaire gedragskenmerken.........................................................................................86
9.2.1.1 Soorten tics................................................................................................................86
9.2.1.2 Eigenschappen van de tics....................................................................................87
9.2.2 Fenotypes..........................................................................................................................88
9.2.3 Secundaire kenmerken..................................................................................................88
9.2.4 Neuropsychologische kenmerken (NIET).................................................................88
9.2.5 Prevalentie en comorbiditeit........................................................................................88
9.2.6 Beloop en prognose........................................................................................................90
9.2.7 Etiologie (NIET)................................................................................................................90
9.3 Diagnostiek (NIET)..................................................................................................................90
9.4 Begeleiding................................................................................................................................90
4