Pagina 1 van 120
, Materieel strafrecht
Strafrecht
D1-H1 Situering: introductie
Wat is strafrecht?
Misdrijf, straf, dader, voorwaarden, procedure
- Misdrijf: afwijkingen van de norm die ongewenst en voldoende ernstig geacht worden
om een reactie in de vorm van een straf te verantwoorden. Er wordt niet altijd
gereageerd met een straf. Wie regels overtreedt pleegt ook niet altijd een misdrijf. Ook
naargelang tijd en ruimte!
o Strafrecht houdt zich op twee manieren bezig met misdrijven
▪ Onder welke vw gedragingen misdrijven kunnen zijn en wat de
noodzakelijke bestanddelen van elk misdrijf zijn
▪ Bepaald welke gedragingen misdrijven zijn
- Dader: wie een misdrijf heeft gepleegd is een dader. Strafrecht voorziet bestraffing
(regels over wie dader van een misdrijf kan zijn)
o Zowel natuurlijke personen als rechtspersonen
- Straf (en maatregel): strafrecht houdt zich bezig met straffen.
o = een wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de rechterlijke macht wordt
opgelegd als sanctie voor een misdrijf
o Strafrecht houdt zich op twee manieren bezig met straf
▪ Legt in algemene zin vast welke straffen bestaan en bepaalt het onder
welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en
uitgevoerd
▪ Bepaald met welke specifieke misdrijven een straf wordt bestraft
o Ze zijn onlosmakelijk verbonden met misdrijven aangezien enkel misdrijven
kunnen worden bestraft.
- Procedureregels: formele regels over hoe de bevoegde instanties over misdrijf, straf en
dader oordelen
Naargelang de discipline kan een wordt strafrecht anders omschreven en benaderd. Juristen
zien strafrecht als een geheel van rechtsregels over misdrijf, dader en straf.
Juridische definitie: geheel aan rechtsregels dat bepaalt:
- Onder welke vw gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen misdrijven zijn
- Wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
- Welke straffen bestaan en welke straffen op misdrijven worden gesteld
- Onder welke vw straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
- Hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf
Onderscheid materieel strafrecht/formeel strafrecht
- Materieel: misdrijf, dader, straf, voorwaarden (eerste 4 streepjes bij juridische definitie)
o Algemeen: constitutieve elementen, legaliteitsbeginsel, oplijsting van de
verschillende straftypes, onderscheid natuurlijke en rechtspersonen, met
betrekking tot het opleggen van een specifieke straf → algemene regels
Pagina 2 van 120
, o Bijzonder: gedragsomschrijving van een specifiek misdrijf, strafmaat voor een
specifiek misdrijf, eventueel voorwaarden bij een specifiek misdrijf → welke
straf is er specifiek aan dat misdrijf gekoppeld
- Formeel: procedure (laatste streepje bij juridische definitie)
Naast dit onderscheid soms nog een derde puntje: strafuitvoeringsrecht of penitentiair recht
- Geheel aan rechtsregels die betrekking hebben op voorwaarden, modaliteiten en
procedures m.b.t. de uitvoering van de straf. Over de uitvoering van de straf bestaan
ondertussen (vroeger niet) heel wat wettelijke regels en bepalingen. De uitvoering van
de straf is bovendien ook een zeer belangrijk onderdeel van de strafrechtelijke reactie
op een misdrijf
Soms veranderlijk in tijd → bv homoseksualiteit
Context zorgt er ook voor dat iets strafbaar zal zijn of juist niet
- Voorbeeldjes ppt slide 4 + 5 + 6 + 7
o Film? Religieuze thema’s? → Vaak de vraag of het wel een misdrijf is die
gepleegd is, schaadt het de religieuze, ethische vrijheid?
o Hoe zwaar is een straf?
o Klassenjustitie
Waar staat het?
Stafrechtsboek (kleine fractie), wetboek van strafvordering
- Algemeen: BOEK 1 strafwetboek: voorafgaande titel van het wetboek van strafvordering,
complementaire wetten (decreten en ordonnanties, internationale bronnen) (=regelen
aangelegenheden die tot het algemeen strafrecht behoren maar die niet in boek I
opgenomen zijn)
o 7 hoofdstukken: strafwet, misdrijf, dader van het misdrijf, straffen, straffen,
burgerrechtelijke bepalingen en beveiligingsmaatregelen, tenietgaan en
verjaring van straffen en van hun burgerlijke veroordelingen en diverse
bepalingen
o Hoewel dit boek af en toe regels bevat die betrekking hebben op de uitvoering
van de straf zit het algemeen strafuitvoeringsrecht voor het grootste deel vervat
in een aantal specifieke strafuitvoeringswetten.
- Bijzonder: BOEK 2 strafwetboek: bijzondere wetten over specifieke misdrijven (decreten
en ordonnanties, internationale bronnen)
Wisselwerking algemeen en bijzonder strafrecht!!!!!!!
- Mag je algemene regels uit het eerste boek gaan toepassen op een specifieke wet (bv
drugwet). Ze hebben een systeem gevonden om uit te leggen in welke mate het eerste
boek van toepassing is op de bijzondere wetgeving → scharnierartikel: verbinding
tussen boek 1 en 2.
o Voorbeeld ppt: in het midden staat: boek 1 gewoon toepassen maar aan de kop
staat: bij gebreke van andersluidende bepaling dus ze kunnen in die bijzonder
wetgeving zeggen van neen we willen boek 1 toch niet toepassen. Als ze niets
zeggen dan pak je gewoon 1. Je hebt ook een staartje: met uitz van HVII en van
artikel 85: dat is dus niet van toepassing tenzij het gezegd wordt van wel.
Pagina 3 van 120
, Wil dus zeggen dat er onder het oude strafrecht onder die regels dan ga je kijken
naar boek 1 of je die wil toepassen of wil je daarvan afwijken. Dus als je niets
zegt dan is heel het boek van toepassing behalve dat laatste (staart)
o Voorbeeld nieuwe tekst: dat staartje is ervan, dus HVII en artikel 85 is wel van
toepassing.
o Kritiek: knippen van het staartje betekend dat het voor alle bijzondere wetgeving
is aangenomen dat er opnieuw wordt nagedacht worden of we wel verzachtende
omstandigheden willen of niet.
Publiek of privaat?
Publiek: overheid <-> burger
- Verticaal, openbare orde (je kan er niet onderling van afwijken), slachtoffer (uit de
relatie: strafrecht gaat niet over de relatie tussen dader en slachtoffer maar tussen
dader en overheid, maar het slachtoffer kan wel nog altijd veel (vroeger klacht
misdrijven, nu hebben we dat niet meer)).
o Slachtoffer durft niet altijd te ageren, of zijn er soms niet meer waardoor het
klachtmisdrijf dus niet kan in vervulling gaan, daardoor wordt de dader nooit
gestraft. We halen het klachtmisdrijf weg en geeft het parket de mogelijkheid om
er zelf over na te denken. Die klachtmisdrijven zijn afgeschaft waardoor het
nergens nog in het Belgische strafrecht enig initiatief van het slachtoffer vereist
is om een strafprocedure op te starten. Het slachtoffer kan wel nog altijd zelf
een proces opstellen via een klacht met stelling van burgerlijke partij. Maar ze
hebben niet het recht om de strafuitvoering te vorderen. Slachtoffers hebben
wel meer rechten gekregen in de straf(uitvoerings)procedure
Privaat: burger <-> burger
Nationaal en internationaal strafrecht
Nationaal → strafbaarstelling en straffen worden altijd nationaal bepaald. Bepalen wat niet
mag en hoe dit kan worden bestraft is dan ook bij uitstek een nationale materie. De regel is dan
ook dat strafrecht per land afzonderlijk wordt geregeld en toegepast.
Dit betekent niet dat alle strafrecht Belgisch of federaal recht is. Er kunnen ook andere
strafwetgevers zijn. Als gevolg van de federalisering van het land hebben de wetgevers op
gemeenschappelijk en gewestelijk niveau ook bevoegdheden gekregen om voor de hun
toegewezen aangelegenheden, decreten uit te vaardigen waarin gedragingen strafbaar worden
gesteld en straffen worden bepaald. Ook voor gemeenten en provincies.
Internationaal →
- Hybride rechtstak die zich op het raakvlak van het internationaal recht en het strafrecht
situeert. Straffen worden bijna altijd nationaal bepaald. Soms zijn er wel gedragingen
die dermate ernstig zijn dat gemeend wordt dat zij overal strafbaar zouden moeten zijn
of op een gelijkaardige manier moeten worden bestraft. Internationale organisaties
spelen hierbij een belangrijke rol.
- Sinds een aantal decennia bestaan steeds meer internationale strafrechtbanken die
oordelen over misdrijf, dader, straf waarvoor de regels en toepassingen internationaal
zijn vastgelegd
Pagina 4 van 120
,- Rechtsmachtrecht heeft betrekking op de bevoegdheid van staten om het
toepassingsbereik van hun strafwet te regelen. Het wordt gezien als een onderdeel van
het materieel strafrecht ook al lijkt het op het eerste zicht formeel. Het internationaal
recht legt de staten soms via verdragen verplichtingen op om bepaalde gedragingen die
zich buiten hun grondgebied hebben voorgedaan, onder het toepassingsgebied van hun
nationale strafwet te brengen.
- Het formeel internationaal strafrecht omvat de procedureregels over de behandeling
van internationale misdrijven voor internationale hoven en rechtbanken alsook de
internationale rechtshulp in strafzaken. Dat is het geheel van afspraken die tussen
staten worden gemaakt om de vaststellingen, opsporing, vervolging, berechting en
uitvoering in strafzaken met een internationale component te vergemakkelijken.
Pagina 5 van 120
,Strafrecht
Geen exclusief menselijk gedrag
Straffen in de dierenwereld → voorbeeld poetsvissen pagina 39 en 40
Twee soorten samenlevingen
Jagers-verzamelaars
- Egaliteit en stabiliteit
o In kleine groepen, sterke onderlinge banden, banden en schuld als rem, egaliteit
(=gelijkheid binnen de groep zorgt voor stabiliteit), cohesie, stabiliteit, geen
behoefte aan echt strafrecht of geweld
Landbouwers
- Heterogeniteit en onrust
o Leven in grotere groepen, complexe sociale structuren, geen remmen door
relaties, groot risico op escalatie, tussenkomst van het strafrecht
▪ Strafrecht kwam daarbij naast of in plaats van symbolen, rituelen en
structuren van godsdienstige aard. Werd in toenemende mate ook
schriftelijk vastgelegd.
▪ Strafrecht om geweld te beperken en te beheersen
▪ Strafrecht om (overheids)geweld toe te laten (op basis van afgesproken
lijst van wat ongewenst is en hoe stellen van gedrag gestraft zal worden)
Strafrecht van toen
Strafrecht als beperking van intern geweld
Wraak en vergelding
- Collectieve mechanismen tot geweldsbeheersing → heeft niet onmiddellijk geleid tot
het verdwijnen van dit systeem van individuele wraak en vergelding
- Oog om oog, tand om tand = geweld als reactie, maar beperkt in die zin dat het
vergeldend geweld niet ernstiger mag zijn dan het leed dat initieel is aangebracht
Strafrecht als begrenzing van geweld
- Strafrecht bepaald de lijst van gedragingen waarvoor geweld (straf) toegelaten is en wat
verboden is. Zwaarder straffen is niet mogelijk.
- Legaliteitsbeginsel =nullum crimen, nulla poena sine lege)
- Proportionaliteitsbeginsel = verdiest dat straffen worden opgelegd waarbij de
verhouding tussen de ernst van de inbreuk en de zwaarte van de straf uit balans is.
- Subsidiariteitsbeginsel = straffen is het laatste dat overwogen moet worden (ultimum
remedium). Straffen hoort enkel als geen andere reactie mogelijk is.
Pagina 6 van 120
,Strafrecht als toelating
Privaat → van belang om slachtoffers of hun families te beperken in hun mogelijkheden tot
vergelding en bloedwraak zodat conflicten niet eindeloos bleven escaleren. Maar met de
verdere ontwikkeling van samenlevingsvormen, wordt het gebruik van individueel geweld ter
vergelding van overtreden normen sterk teruggedrongen en wordt de bestraffing vooral
voorbehouden aan organen van de overheid. Die overheid bezit het monopolie op geweld.
Straffen wordt dan een publieke aangelegenheid en een materie van publiek recht.
Instrumentaliteit en rechtsbescherming
Instrument van de macht
- De functie van strafrecht is in dit geval instrumenteel en gericht op het ondersteunen
van het beleid dat een overheid op een gegeven moment voert. Wie de macht heeft,
bepaalt ook de normen en e regels voor de afdwinging ervan.
Instrument tegen de macht
- Rechtsbeschermende functie van het strafrecht krijgt hier de bovenhand. Het strafrecht
dient dan om aan te geven wat en wanneer de overheid allemaal niet mag straffen: geen
misdrijven of straffen zonder wet, niet disproportioneel straffen en straffen niet als
voornaamste remedie inzetten.
Pagina 7 van 120
,Historische wortels – begeleide zelfstudie - Vier perioden
Archaïsch
Geen strafrecht
- Primitieve maatschappij
- Talio-recht = eigenrichting = mensen nemen het recht in eigen handen om een conflict
op te lossen. Zorgt voor meer en meer conflicten. Dit principe vinden we vandaag ook
nog in hedendaagse samenleving binnen bepaalde subculturen
o Vergelding & verzoeking
o Geen proportionaliteit → familieclan, het is niet altijd duidelijk waarom er een
vijandigheid is tegen leden van een andere clan
o Recht van de sterkte
o Wraakrecht = vuistrecht → stoppen van wraakrecht kon men afkopen =
bloedgeld of zoengeld als vorm van schadevergoeding
▪ Vredegeld = geldboete met een publiekrechtelijk karakter dat men
betaalde aan de overheid voor de tussenkomst
- Privé-aangelegenheid
- Cfr. Albanië reizen Waes: De bloedwraak (kijken filmpje)
Middeleeuwen
Recht gebundeld in keuren. Er waren plaatselijke rechtbanken die rechtspraak over dit
strafrecht ontwikkelden en zich daarbij ook inspireerden op regels uit het Romeinse en
religieuze (canonieke) recht
Overheid als bemiddelaar → Tussenkomst van een vorst die zich de noodzaak ziet om de rust
en de veiligheid in de samenleving te hanteren. Werpt zich op als een soort van bemiddelaar die
het conflict uit de handen van de partij neemt waardoor we dus geen private aangelegenheid
hebben, wel nog publiek tussen de dader en de overheid (publiek recht).
- Compositio/Fredus
o Verklaren wat de basis is van de schadevergoeding en de geldboete zoals we dat
vandaag kennen
▪ Compositio = bloedgeld waarmee je de wraak afkoopt van de familie die
je gekwetst hebt ipv oog om oog tand om tand
▪ Fredus = vredegeld waarmee je de vorst vergoedt voor de schade die jij
veroorzaakt hebt door het verstoren van de vrede op zijn territorium
Oud-Germaanse strafproces (formeel strafrecht) → wel onthouden: er is sprake van wrede en
ongelijke straffen!!
- Passieve rechter
- Infamia – procedure = nagegaan wat de naam en faam van de betrokken persoon, status
was doorslaggevend
- Irrationele bewijsvoering = godsbewijzen (experimenten)
- Ongelijke & wrede straffen
Pagina 8 van 120
,Verandering dringt zich op (aanloop naar de periode van de verlichting waarbij men aanvoelt dat
er verandering nodig is, humaner)
- Minder ernstige misdrijven → civiele strafproces
o Passieve rechter blijft (leiden door naam en faam of god)
o Verdachte en OM op gelijke voet
o Bewijzen van schuld en onschuld
- Ernstigste misdrijven → inquisitoire strafproces
o Actieve rechter (die ook OM is) (zoek zelf naar de waarheid)
▪ Sommigen waren te actief – folter
o Aanpassing bewijsvoering
▪ Godsbewijzen verboden
▪ Infamia vervangen door waarheidsvinding
▪ Overmatige focus op betekenis
- Aan de straffen veranderde niets
Verlichting
Verlichtingsdenken
- Reageren tegen (wouden de dingen uit de middeleeuwen zo snel mogelijk vergeten)
o Willekeur van de rechters
o Wrede onderzoeksmethoden
o Wrede en ongelijke straffen
- Auteurs → nemen initiatief om op papier te zetten wat dat verlichtingsdenken
betekende voor het straf denken
o Montesquie (trias politicia = WM, UM, RM, taakverdeling niet altijd evenwijdig)
o Locke – Rousseau (sociaal contract tussen burger en overheid waarbij de burger
een deel van hun vrijheid opgeven in ruil voor vrijheid en omgekeerd de overheid
wil zich niet mengen in het leven van de burgers)
Magna Charta strafrecht
- Legaliteit (juridische basis die vooraf duidelijk maakt wat wel mag en wat niet mag, ook
zekerheid over de vervolging, de straftoemeting en de strafuitvoering), proportionaliteit
(evenwicht tussen de hoegrootheid van de daad en de hoegrootheid van de reactie. Zijn
enkel voorzienbare gevolgen relevant voor de proportionaliteitsbeoordeling) ,
subsidiariteit (gaat over de inzetbaarheid van het strafrecht, uiterste rechtsmiddel)
Beginselen voor een legitiem strafrecht
- Legaliteitsbeginsel, proportionaliteitsbeginsel, subsidiariteitsbeginsel
- Personaliteitsbeginsel = alleen de wetsovertreder kan gestraft worden, geen
onschuldige anderen
- Gelijkheidsbeginsel = iedereen moet op dezelfde wijze en voor dezelfde rechtbank
worden bestraft
- Publiciteitsbeginsel = het strafrecht moet zoveel mogelijk openbaar toegepast worden
en rechtelijke beslissingen moeten gemotiveerd worden
Pagina 9 van 120
, Geboorte van de gevangenis
- Er waren silent system en seperate system varianten waarbij gedetineerden
respectievelijk in groep maar in complete stilte samen moesten werken of in volledige
isolatie in cellen werden opgesloten. Ze moesten hun straf alleen ondergaan en door
het uitzien van de straf kunnen ze tot inzicht komen dat zij beter geen misdrijven hadden
gepleegd.
Franse revolutie
- Revolutionair strafrecht → strikte toepassing (formuleren een antwoord op alle
frustraties op het vorige tijdvak)
o Code Lepeletier (1791): bestraffing van de zwaarste misdrijven, jury
o Code Merlin (1795): MSR, mild, proportioneel, vast (zonder enige ruimte voor
interpretatie
Codificaties van Napoleon
- Code Pénal (1810): zwaar, proportioneel min-max, zware straffen waarbij de klemtoon
in belangrijke mate op vergelding lag, zonder veel aandacht voor
proportionaliteitsoverwegingen
~ Belgische onafhankelijkheid in 1830 → veel overgenomen van Frankrijk maar er werd meteen
wel de wil uitgedrukt om eigen strafwetboeken te ontwikkelen. Men wou teruggrijpen naar een
jury die afgeschaft werd door Napoleon. Men wou een afzonderlijk wetboek dat van toepassing
is van militairen. Een herziening moet ook gebeuren.
Vandaag
Strafwetboek (1867)
- Ontwerp Haus, Nypels → niet in geslaagd om in zijn totaliteit te veranderen
- ≠ Châtel–D’Haenens (1979) | ontwerp Legros (1985)
- + Complementaire wetten (Nieuw sociaal verweer)
- Nieuw strafwetboek (iwt 6 april 2026)
Wetboek van Strafvordering (1808)
- + VT 1878
- ≠ Bekaert (1974)
- ≠ Commissie Franchimont (1991)
- ? Wetsontwerp strafvordering (Prof Traest et al)
Gebrek aan een eenduidige basis. Hetzelfde verhaal geldt voor het formeel strafrecht (wetboek
nog altijd voor grotendeels gebaseerd op 1808). Belangrijkste wijziging Wet Franchimont voor
formeel strafrecht, maar nog altijd geen volledige hervorming.
Generaal-preventieve werking van de strafwet → het nadeel van het risico op de straf moet
hoger zijn dan het voordeel dat de potentiële overtreder uit het misdrijf kan halen
Pagina 10 van 120
, Materieel strafrecht
Strafrecht
D1-H1 Situering: introductie
Wat is strafrecht?
Misdrijf, straf, dader, voorwaarden, procedure
- Misdrijf: afwijkingen van de norm die ongewenst en voldoende ernstig geacht worden
om een reactie in de vorm van een straf te verantwoorden. Er wordt niet altijd
gereageerd met een straf. Wie regels overtreedt pleegt ook niet altijd een misdrijf. Ook
naargelang tijd en ruimte!
o Strafrecht houdt zich op twee manieren bezig met misdrijven
▪ Onder welke vw gedragingen misdrijven kunnen zijn en wat de
noodzakelijke bestanddelen van elk misdrijf zijn
▪ Bepaald welke gedragingen misdrijven zijn
- Dader: wie een misdrijf heeft gepleegd is een dader. Strafrecht voorziet bestraffing
(regels over wie dader van een misdrijf kan zijn)
o Zowel natuurlijke personen als rechtspersonen
- Straf (en maatregel): strafrecht houdt zich bezig met straffen.
o = een wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de rechterlijke macht wordt
opgelegd als sanctie voor een misdrijf
o Strafrecht houdt zich op twee manieren bezig met straf
▪ Legt in algemene zin vast welke straffen bestaan en bepaalt het onder
welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en
uitgevoerd
▪ Bepaald met welke specifieke misdrijven een straf wordt bestraft
o Ze zijn onlosmakelijk verbonden met misdrijven aangezien enkel misdrijven
kunnen worden bestraft.
- Procedureregels: formele regels over hoe de bevoegde instanties over misdrijf, straf en
dader oordelen
Naargelang de discipline kan een wordt strafrecht anders omschreven en benaderd. Juristen
zien strafrecht als een geheel van rechtsregels over misdrijf, dader en straf.
Juridische definitie: geheel aan rechtsregels dat bepaalt:
- Onder welke vw gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen misdrijven zijn
- Wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
- Welke straffen bestaan en welke straffen op misdrijven worden gesteld
- Onder welke vw straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
- Hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf
Onderscheid materieel strafrecht/formeel strafrecht
- Materieel: misdrijf, dader, straf, voorwaarden (eerste 4 streepjes bij juridische definitie)
o Algemeen: constitutieve elementen, legaliteitsbeginsel, oplijsting van de
verschillende straftypes, onderscheid natuurlijke en rechtspersonen, met
betrekking tot het opleggen van een specifieke straf → algemene regels
Pagina 2 van 120
, o Bijzonder: gedragsomschrijving van een specifiek misdrijf, strafmaat voor een
specifiek misdrijf, eventueel voorwaarden bij een specifiek misdrijf → welke
straf is er specifiek aan dat misdrijf gekoppeld
- Formeel: procedure (laatste streepje bij juridische definitie)
Naast dit onderscheid soms nog een derde puntje: strafuitvoeringsrecht of penitentiair recht
- Geheel aan rechtsregels die betrekking hebben op voorwaarden, modaliteiten en
procedures m.b.t. de uitvoering van de straf. Over de uitvoering van de straf bestaan
ondertussen (vroeger niet) heel wat wettelijke regels en bepalingen. De uitvoering van
de straf is bovendien ook een zeer belangrijk onderdeel van de strafrechtelijke reactie
op een misdrijf
Soms veranderlijk in tijd → bv homoseksualiteit
Context zorgt er ook voor dat iets strafbaar zal zijn of juist niet
- Voorbeeldjes ppt slide 4 + 5 + 6 + 7
o Film? Religieuze thema’s? → Vaak de vraag of het wel een misdrijf is die
gepleegd is, schaadt het de religieuze, ethische vrijheid?
o Hoe zwaar is een straf?
o Klassenjustitie
Waar staat het?
Stafrechtsboek (kleine fractie), wetboek van strafvordering
- Algemeen: BOEK 1 strafwetboek: voorafgaande titel van het wetboek van strafvordering,
complementaire wetten (decreten en ordonnanties, internationale bronnen) (=regelen
aangelegenheden die tot het algemeen strafrecht behoren maar die niet in boek I
opgenomen zijn)
o 7 hoofdstukken: strafwet, misdrijf, dader van het misdrijf, straffen, straffen,
burgerrechtelijke bepalingen en beveiligingsmaatregelen, tenietgaan en
verjaring van straffen en van hun burgerlijke veroordelingen en diverse
bepalingen
o Hoewel dit boek af en toe regels bevat die betrekking hebben op de uitvoering
van de straf zit het algemeen strafuitvoeringsrecht voor het grootste deel vervat
in een aantal specifieke strafuitvoeringswetten.
- Bijzonder: BOEK 2 strafwetboek: bijzondere wetten over specifieke misdrijven (decreten
en ordonnanties, internationale bronnen)
Wisselwerking algemeen en bijzonder strafrecht!!!!!!!
- Mag je algemene regels uit het eerste boek gaan toepassen op een specifieke wet (bv
drugwet). Ze hebben een systeem gevonden om uit te leggen in welke mate het eerste
boek van toepassing is op de bijzondere wetgeving → scharnierartikel: verbinding
tussen boek 1 en 2.
o Voorbeeld ppt: in het midden staat: boek 1 gewoon toepassen maar aan de kop
staat: bij gebreke van andersluidende bepaling dus ze kunnen in die bijzonder
wetgeving zeggen van neen we willen boek 1 toch niet toepassen. Als ze niets
zeggen dan pak je gewoon 1. Je hebt ook een staartje: met uitz van HVII en van
artikel 85: dat is dus niet van toepassing tenzij het gezegd wordt van wel.
Pagina 3 van 120
, Wil dus zeggen dat er onder het oude strafrecht onder die regels dan ga je kijken
naar boek 1 of je die wil toepassen of wil je daarvan afwijken. Dus als je niets
zegt dan is heel het boek van toepassing behalve dat laatste (staart)
o Voorbeeld nieuwe tekst: dat staartje is ervan, dus HVII en artikel 85 is wel van
toepassing.
o Kritiek: knippen van het staartje betekend dat het voor alle bijzondere wetgeving
is aangenomen dat er opnieuw wordt nagedacht worden of we wel verzachtende
omstandigheden willen of niet.
Publiek of privaat?
Publiek: overheid <-> burger
- Verticaal, openbare orde (je kan er niet onderling van afwijken), slachtoffer (uit de
relatie: strafrecht gaat niet over de relatie tussen dader en slachtoffer maar tussen
dader en overheid, maar het slachtoffer kan wel nog altijd veel (vroeger klacht
misdrijven, nu hebben we dat niet meer)).
o Slachtoffer durft niet altijd te ageren, of zijn er soms niet meer waardoor het
klachtmisdrijf dus niet kan in vervulling gaan, daardoor wordt de dader nooit
gestraft. We halen het klachtmisdrijf weg en geeft het parket de mogelijkheid om
er zelf over na te denken. Die klachtmisdrijven zijn afgeschaft waardoor het
nergens nog in het Belgische strafrecht enig initiatief van het slachtoffer vereist
is om een strafprocedure op te starten. Het slachtoffer kan wel nog altijd zelf
een proces opstellen via een klacht met stelling van burgerlijke partij. Maar ze
hebben niet het recht om de strafuitvoering te vorderen. Slachtoffers hebben
wel meer rechten gekregen in de straf(uitvoerings)procedure
Privaat: burger <-> burger
Nationaal en internationaal strafrecht
Nationaal → strafbaarstelling en straffen worden altijd nationaal bepaald. Bepalen wat niet
mag en hoe dit kan worden bestraft is dan ook bij uitstek een nationale materie. De regel is dan
ook dat strafrecht per land afzonderlijk wordt geregeld en toegepast.
Dit betekent niet dat alle strafrecht Belgisch of federaal recht is. Er kunnen ook andere
strafwetgevers zijn. Als gevolg van de federalisering van het land hebben de wetgevers op
gemeenschappelijk en gewestelijk niveau ook bevoegdheden gekregen om voor de hun
toegewezen aangelegenheden, decreten uit te vaardigen waarin gedragingen strafbaar worden
gesteld en straffen worden bepaald. Ook voor gemeenten en provincies.
Internationaal →
- Hybride rechtstak die zich op het raakvlak van het internationaal recht en het strafrecht
situeert. Straffen worden bijna altijd nationaal bepaald. Soms zijn er wel gedragingen
die dermate ernstig zijn dat gemeend wordt dat zij overal strafbaar zouden moeten zijn
of op een gelijkaardige manier moeten worden bestraft. Internationale organisaties
spelen hierbij een belangrijke rol.
- Sinds een aantal decennia bestaan steeds meer internationale strafrechtbanken die
oordelen over misdrijf, dader, straf waarvoor de regels en toepassingen internationaal
zijn vastgelegd
Pagina 4 van 120
,- Rechtsmachtrecht heeft betrekking op de bevoegdheid van staten om het
toepassingsbereik van hun strafwet te regelen. Het wordt gezien als een onderdeel van
het materieel strafrecht ook al lijkt het op het eerste zicht formeel. Het internationaal
recht legt de staten soms via verdragen verplichtingen op om bepaalde gedragingen die
zich buiten hun grondgebied hebben voorgedaan, onder het toepassingsgebied van hun
nationale strafwet te brengen.
- Het formeel internationaal strafrecht omvat de procedureregels over de behandeling
van internationale misdrijven voor internationale hoven en rechtbanken alsook de
internationale rechtshulp in strafzaken. Dat is het geheel van afspraken die tussen
staten worden gemaakt om de vaststellingen, opsporing, vervolging, berechting en
uitvoering in strafzaken met een internationale component te vergemakkelijken.
Pagina 5 van 120
,Strafrecht
Geen exclusief menselijk gedrag
Straffen in de dierenwereld → voorbeeld poetsvissen pagina 39 en 40
Twee soorten samenlevingen
Jagers-verzamelaars
- Egaliteit en stabiliteit
o In kleine groepen, sterke onderlinge banden, banden en schuld als rem, egaliteit
(=gelijkheid binnen de groep zorgt voor stabiliteit), cohesie, stabiliteit, geen
behoefte aan echt strafrecht of geweld
Landbouwers
- Heterogeniteit en onrust
o Leven in grotere groepen, complexe sociale structuren, geen remmen door
relaties, groot risico op escalatie, tussenkomst van het strafrecht
▪ Strafrecht kwam daarbij naast of in plaats van symbolen, rituelen en
structuren van godsdienstige aard. Werd in toenemende mate ook
schriftelijk vastgelegd.
▪ Strafrecht om geweld te beperken en te beheersen
▪ Strafrecht om (overheids)geweld toe te laten (op basis van afgesproken
lijst van wat ongewenst is en hoe stellen van gedrag gestraft zal worden)
Strafrecht van toen
Strafrecht als beperking van intern geweld
Wraak en vergelding
- Collectieve mechanismen tot geweldsbeheersing → heeft niet onmiddellijk geleid tot
het verdwijnen van dit systeem van individuele wraak en vergelding
- Oog om oog, tand om tand = geweld als reactie, maar beperkt in die zin dat het
vergeldend geweld niet ernstiger mag zijn dan het leed dat initieel is aangebracht
Strafrecht als begrenzing van geweld
- Strafrecht bepaald de lijst van gedragingen waarvoor geweld (straf) toegelaten is en wat
verboden is. Zwaarder straffen is niet mogelijk.
- Legaliteitsbeginsel =nullum crimen, nulla poena sine lege)
- Proportionaliteitsbeginsel = verdiest dat straffen worden opgelegd waarbij de
verhouding tussen de ernst van de inbreuk en de zwaarte van de straf uit balans is.
- Subsidiariteitsbeginsel = straffen is het laatste dat overwogen moet worden (ultimum
remedium). Straffen hoort enkel als geen andere reactie mogelijk is.
Pagina 6 van 120
,Strafrecht als toelating
Privaat → van belang om slachtoffers of hun families te beperken in hun mogelijkheden tot
vergelding en bloedwraak zodat conflicten niet eindeloos bleven escaleren. Maar met de
verdere ontwikkeling van samenlevingsvormen, wordt het gebruik van individueel geweld ter
vergelding van overtreden normen sterk teruggedrongen en wordt de bestraffing vooral
voorbehouden aan organen van de overheid. Die overheid bezit het monopolie op geweld.
Straffen wordt dan een publieke aangelegenheid en een materie van publiek recht.
Instrumentaliteit en rechtsbescherming
Instrument van de macht
- De functie van strafrecht is in dit geval instrumenteel en gericht op het ondersteunen
van het beleid dat een overheid op een gegeven moment voert. Wie de macht heeft,
bepaalt ook de normen en e regels voor de afdwinging ervan.
Instrument tegen de macht
- Rechtsbeschermende functie van het strafrecht krijgt hier de bovenhand. Het strafrecht
dient dan om aan te geven wat en wanneer de overheid allemaal niet mag straffen: geen
misdrijven of straffen zonder wet, niet disproportioneel straffen en straffen niet als
voornaamste remedie inzetten.
Pagina 7 van 120
,Historische wortels – begeleide zelfstudie - Vier perioden
Archaïsch
Geen strafrecht
- Primitieve maatschappij
- Talio-recht = eigenrichting = mensen nemen het recht in eigen handen om een conflict
op te lossen. Zorgt voor meer en meer conflicten. Dit principe vinden we vandaag ook
nog in hedendaagse samenleving binnen bepaalde subculturen
o Vergelding & verzoeking
o Geen proportionaliteit → familieclan, het is niet altijd duidelijk waarom er een
vijandigheid is tegen leden van een andere clan
o Recht van de sterkte
o Wraakrecht = vuistrecht → stoppen van wraakrecht kon men afkopen =
bloedgeld of zoengeld als vorm van schadevergoeding
▪ Vredegeld = geldboete met een publiekrechtelijk karakter dat men
betaalde aan de overheid voor de tussenkomst
- Privé-aangelegenheid
- Cfr. Albanië reizen Waes: De bloedwraak (kijken filmpje)
Middeleeuwen
Recht gebundeld in keuren. Er waren plaatselijke rechtbanken die rechtspraak over dit
strafrecht ontwikkelden en zich daarbij ook inspireerden op regels uit het Romeinse en
religieuze (canonieke) recht
Overheid als bemiddelaar → Tussenkomst van een vorst die zich de noodzaak ziet om de rust
en de veiligheid in de samenleving te hanteren. Werpt zich op als een soort van bemiddelaar die
het conflict uit de handen van de partij neemt waardoor we dus geen private aangelegenheid
hebben, wel nog publiek tussen de dader en de overheid (publiek recht).
- Compositio/Fredus
o Verklaren wat de basis is van de schadevergoeding en de geldboete zoals we dat
vandaag kennen
▪ Compositio = bloedgeld waarmee je de wraak afkoopt van de familie die
je gekwetst hebt ipv oog om oog tand om tand
▪ Fredus = vredegeld waarmee je de vorst vergoedt voor de schade die jij
veroorzaakt hebt door het verstoren van de vrede op zijn territorium
Oud-Germaanse strafproces (formeel strafrecht) → wel onthouden: er is sprake van wrede en
ongelijke straffen!!
- Passieve rechter
- Infamia – procedure = nagegaan wat de naam en faam van de betrokken persoon, status
was doorslaggevend
- Irrationele bewijsvoering = godsbewijzen (experimenten)
- Ongelijke & wrede straffen
Pagina 8 van 120
,Verandering dringt zich op (aanloop naar de periode van de verlichting waarbij men aanvoelt dat
er verandering nodig is, humaner)
- Minder ernstige misdrijven → civiele strafproces
o Passieve rechter blijft (leiden door naam en faam of god)
o Verdachte en OM op gelijke voet
o Bewijzen van schuld en onschuld
- Ernstigste misdrijven → inquisitoire strafproces
o Actieve rechter (die ook OM is) (zoek zelf naar de waarheid)
▪ Sommigen waren te actief – folter
o Aanpassing bewijsvoering
▪ Godsbewijzen verboden
▪ Infamia vervangen door waarheidsvinding
▪ Overmatige focus op betekenis
- Aan de straffen veranderde niets
Verlichting
Verlichtingsdenken
- Reageren tegen (wouden de dingen uit de middeleeuwen zo snel mogelijk vergeten)
o Willekeur van de rechters
o Wrede onderzoeksmethoden
o Wrede en ongelijke straffen
- Auteurs → nemen initiatief om op papier te zetten wat dat verlichtingsdenken
betekende voor het straf denken
o Montesquie (trias politicia = WM, UM, RM, taakverdeling niet altijd evenwijdig)
o Locke – Rousseau (sociaal contract tussen burger en overheid waarbij de burger
een deel van hun vrijheid opgeven in ruil voor vrijheid en omgekeerd de overheid
wil zich niet mengen in het leven van de burgers)
Magna Charta strafrecht
- Legaliteit (juridische basis die vooraf duidelijk maakt wat wel mag en wat niet mag, ook
zekerheid over de vervolging, de straftoemeting en de strafuitvoering), proportionaliteit
(evenwicht tussen de hoegrootheid van de daad en de hoegrootheid van de reactie. Zijn
enkel voorzienbare gevolgen relevant voor de proportionaliteitsbeoordeling) ,
subsidiariteit (gaat over de inzetbaarheid van het strafrecht, uiterste rechtsmiddel)
Beginselen voor een legitiem strafrecht
- Legaliteitsbeginsel, proportionaliteitsbeginsel, subsidiariteitsbeginsel
- Personaliteitsbeginsel = alleen de wetsovertreder kan gestraft worden, geen
onschuldige anderen
- Gelijkheidsbeginsel = iedereen moet op dezelfde wijze en voor dezelfde rechtbank
worden bestraft
- Publiciteitsbeginsel = het strafrecht moet zoveel mogelijk openbaar toegepast worden
en rechtelijke beslissingen moeten gemotiveerd worden
Pagina 9 van 120
, Geboorte van de gevangenis
- Er waren silent system en seperate system varianten waarbij gedetineerden
respectievelijk in groep maar in complete stilte samen moesten werken of in volledige
isolatie in cellen werden opgesloten. Ze moesten hun straf alleen ondergaan en door
het uitzien van de straf kunnen ze tot inzicht komen dat zij beter geen misdrijven hadden
gepleegd.
Franse revolutie
- Revolutionair strafrecht → strikte toepassing (formuleren een antwoord op alle
frustraties op het vorige tijdvak)
o Code Lepeletier (1791): bestraffing van de zwaarste misdrijven, jury
o Code Merlin (1795): MSR, mild, proportioneel, vast (zonder enige ruimte voor
interpretatie
Codificaties van Napoleon
- Code Pénal (1810): zwaar, proportioneel min-max, zware straffen waarbij de klemtoon
in belangrijke mate op vergelding lag, zonder veel aandacht voor
proportionaliteitsoverwegingen
~ Belgische onafhankelijkheid in 1830 → veel overgenomen van Frankrijk maar er werd meteen
wel de wil uitgedrukt om eigen strafwetboeken te ontwikkelen. Men wou teruggrijpen naar een
jury die afgeschaft werd door Napoleon. Men wou een afzonderlijk wetboek dat van toepassing
is van militairen. Een herziening moet ook gebeuren.
Vandaag
Strafwetboek (1867)
- Ontwerp Haus, Nypels → niet in geslaagd om in zijn totaliteit te veranderen
- ≠ Châtel–D’Haenens (1979) | ontwerp Legros (1985)
- + Complementaire wetten (Nieuw sociaal verweer)
- Nieuw strafwetboek (iwt 6 april 2026)
Wetboek van Strafvordering (1808)
- + VT 1878
- ≠ Bekaert (1974)
- ≠ Commissie Franchimont (1991)
- ? Wetsontwerp strafvordering (Prof Traest et al)
Gebrek aan een eenduidige basis. Hetzelfde verhaal geldt voor het formeel strafrecht (wetboek
nog altijd voor grotendeels gebaseerd op 1808). Belangrijkste wijziging Wet Franchimont voor
formeel strafrecht, maar nog altijd geen volledige hervorming.
Generaal-preventieve werking van de strafwet → het nadeel van het risico op de straf moet
hoger zijn dan het voordeel dat de potentiële overtreder uit het misdrijf kan halen
Pagina 10 van 120
