Sociale zekerheidsrecht
1 Waarom sociaal recht in deze opleiding?
- Sociaal werker moet over voldoende juridische basis beschikken om een
weg te vinden in verschillende rechtsregels en voorzieningen die bestaan
- We gaan vaak met sociale wetgeving worden geconfronteerd
o Bv. Mensen met maatschappelijke achtergrond die hun weg niet of
moeilijk vinden in het juridisch kluwen en die vertrouwen op sociaal
werker om hen de weg te wijzen
- Sociaal recht = spiegel maatschappij
o Geeft goed beeld van wat ‘sociale bescherming’ bij ons inhoudt, en
hoe onze maatschappij zich opstelt t.o.v. armoede, sociale uitsluiting,
…
Af te leiden uit principes waarop SZ en SB gefundeerd zijn
- Sociaal recht = materie die continu verandert
o Bv. Besparingen in gezondheidszorg, onderscheid arbeiders-
bedienden, …
o Corona: aantal (tijdelijke) wijzigingen in SZ
o Belangrijk om ontwikkelingen in sociaal recht op de voet te blijven
volgen!
DEEL 1: INLEIDING
1 Wat is sociale zekerheid?
- Sociale zekerheid = Geheel van voorzieningen met als doel aan alle
burgers op elk moment van hun leven een inkomen te waarborgen dat hen
een menswaardig bestaan garandeert, wanneer zich een sociaal risico
voordoet. (sociaal risico: bv. Inkomensverlies bij ziekte, werkloosheid, …)
- Belgische sociale zekerheid is gebaseerd op solidariteit
o Solidariteit is gewaarborgd:
Werkende mensen moeten bijdragen betalen in verhouding tot hun
loon (%)
Financiering gebeurt grotendeels door gemeenschap (alle burgers
samen)
Vakbonden/ ziekenfondsen/ werkgeversorganisaties beslissen mee
over verschillende aspecten van het systeem
o Verschuiving: individuele risico’s worden opgevangen door
organisatie van collectief vangnet (d.m.v. solidariteit gefinancierd)
o Dé Belgische socialezekerheidsregeling bestaat niet
Wel: afzonderlijke regelingen voor werknemers, zelfstandigen en
ambtenaren
, Veel verschillen
SZ- regeling voor werknemers: dekt meeste personen
1.1 De ‘Sociale verzekeringen’
- 7 traditionele takken van sociale zekerheid:
1. Ouderdoms- en overlevingspensioenen
2. Werkloosheid
3. Arbeidsongevallenverzekering
4. Beroepsziektenverzekering
5. Gezinsbijslag
6. Ziekte- en invaliditeitsverzekering
7. Jaarlijkse vakantie
- Doel= financiële gevolgen van arbeidsgerelateerde sociale risico’s te
ondervangen & daarbij zoveel mogelijk de verworven levensstandaard te
waarborgen
- 2 manieren waarop sociale risico’s de bestaanszekerheid van de burger
kunnen aantasten:
1. Door het inkomen te verminderen
Arbeidsinkomen van de verzekerde dat geheel of gedeeltelijk
wegvalt
Bv. Ongeval, zwangerschap, overlijden kostwinner, …
→ SZ: onder bepaalde voorwaarden het inkomensverlies
opvangen
2. Door de uitgaven te vermeerderen
Normale arbeidsinkomen wordt aangetast door onvoorziene of
moeilijk te dragen bijkomende uitgaven
Bv. Ongeval, ziekte met zware uitgaven voor medische zorgen,
opvoeding, …
→ SZ: kosten worden (meestal gedeeltelijk) opgevangen of
terugbetaald
- Hoe gebeurt waarborg van inkomen?
o Verlies van arbeidsinkomen (bv. Werkloosheid, pensionering, …) →
vervangingsinkomen
o Bepaalde sociale lasten (bijk. Kosten) (bv. opvoeden van kinderen, …)
→ aanvulling op inkomen
- Sociale verzekeringen = verplicht
o Men heeft niet de keuze om al dan niet deel te nemen en bv. alleen
een eigen persoonlijke verzekering af te sluiten
o Bv. werknemers die geen kinderen hebben kunnen niet beslissen om
geen bijdrage meer te betalen voor de sector gezinsbijslag, …
,1.2 De sociale bijstand
- Als iemand onvrijwillig niet over beroepsinkomen beschikt → minimum
levensnoodzakelijk inkomen, d.m.v. bijstandsuitkeringen
→ Geld komt van belastingen
- Sociale bijstand = residuaire stelsel van SZ, uitbreiding van de sociale
bescherming voor personen die niet onder de takken van SZ terecht
kunnen
- 4 (residuaire) takken van sociale bijstand:
1. Maatschappelijke integratie (met o.a. het leefloon)
2. Inkomensgarantie voor ouderen
3. Tegemoetkoming aan personen met een handicap
4. Maatschappelijke dienstverlening (geen uitkering)
5. (Gewaarborgde gezinsbijslag)
2 Theoretische onderbouw van de Belgische sociale zekerheid
2.1 Theorieën
2.1.1 Bismarck
- Duitse rijkskanselier had op einde 19e eeuw een SZ-systeem uitgewerkt,
o.b.v arbeid/ arbeidscontract om bescherming te bieden tegen de aan
arbeid verbonden risico’s
o Solidariteit onder werkenden
o Systeem verzekerde arbeiders een deel van verloren gegane inkomen
i.g.v. arbeidsongeval, ziekte of ouderdom
o Financiering o.b.v. bijdragen werkgevers/ werknemers (pensioenen:
ook bijdrage staat)
o Wie mee financiert, beheert ook mee
- SZ- bijdragen & SZ- uitkeringen = loongekoppeld = vast % van loon
o Verzekeringsmechanisme = hoe meer SZ- bijdragen je betaalt, hoe
hoger jouw uitkering zal zijn
o Differentiatie van uitkering volgens beroepscategorie (bv. verschil
ambtenaren- arbeiders: pensioenrechten)
- Doel systeem: behoud van verworven levensstandaard
o Gevolg: handhaving van sociale ongelijkheid
, - Verzekering = verplicht
2.1.2 Beveridge
- Net voor WO2: concept SZ dat vertrekt van uitwerken van nodige
voorzieningen om elke burger in staat te stellen om in zijn/ gezins
levensonderhoud te voorzien
o Specifieke openbare diensten → herverdeling nationaal inkomen
- Beveridge:
o Hele bevolking heeft recht op bestaanszekerheid (i.t.t. enkel
werknemers)
o Iedereen gewaarborgd minimaal inkomen om armoede te voorkomen,
d.m.v. burgerschap
o Solidariteitsprincipe =
Iedereen dezelfde (forfaitaire) uitkering (ongeacht type
tewerkstelling)
Enkel overheidsinbreng (staatsgelden) (geen financiering door
sociale bijdrage) & alleen staatscontrole bij beheer
2.1.3 De Belgische sociale zekerheid en sociale bijstand
- Onze financiële sociale bescherming: elementen van beide stromingen
o SZ: vooral Bismarck-model
o SB: vooral Beveridge-model
IEDEREEN, elke burger heeft recht op gegarandeerd
minimuminkomen om menswaardig bestaan te kunnen leiden
o Door de jaren heen: SZ toch invloed van Beveridge
Gezinsbijslagen & ziektekostenverzekering (deel geneeskundige
verzorging)
→ quasi universele rechten (maar nog niet helemaal)
- Opmerking:
o Zelfstandigen: pas eigen geïntegreerd stelsel vanaf ‘65
Voordien: enkel beperkte bescherming (sinds 1937 voor
gezinsbijslagen & sinds 1956 voor pensioenen)
o België evolueert: SZ- systeem met strikt rechten naargelang socio-
professionele categorie → meer algemene waarborg voor
bestaanszekerheid voor iedereen
Bv. wet van bestaansminimum 1974
1 Waarom sociaal recht in deze opleiding?
- Sociaal werker moet over voldoende juridische basis beschikken om een
weg te vinden in verschillende rechtsregels en voorzieningen die bestaan
- We gaan vaak met sociale wetgeving worden geconfronteerd
o Bv. Mensen met maatschappelijke achtergrond die hun weg niet of
moeilijk vinden in het juridisch kluwen en die vertrouwen op sociaal
werker om hen de weg te wijzen
- Sociaal recht = spiegel maatschappij
o Geeft goed beeld van wat ‘sociale bescherming’ bij ons inhoudt, en
hoe onze maatschappij zich opstelt t.o.v. armoede, sociale uitsluiting,
…
Af te leiden uit principes waarop SZ en SB gefundeerd zijn
- Sociaal recht = materie die continu verandert
o Bv. Besparingen in gezondheidszorg, onderscheid arbeiders-
bedienden, …
o Corona: aantal (tijdelijke) wijzigingen in SZ
o Belangrijk om ontwikkelingen in sociaal recht op de voet te blijven
volgen!
DEEL 1: INLEIDING
1 Wat is sociale zekerheid?
- Sociale zekerheid = Geheel van voorzieningen met als doel aan alle
burgers op elk moment van hun leven een inkomen te waarborgen dat hen
een menswaardig bestaan garandeert, wanneer zich een sociaal risico
voordoet. (sociaal risico: bv. Inkomensverlies bij ziekte, werkloosheid, …)
- Belgische sociale zekerheid is gebaseerd op solidariteit
o Solidariteit is gewaarborgd:
Werkende mensen moeten bijdragen betalen in verhouding tot hun
loon (%)
Financiering gebeurt grotendeels door gemeenschap (alle burgers
samen)
Vakbonden/ ziekenfondsen/ werkgeversorganisaties beslissen mee
over verschillende aspecten van het systeem
o Verschuiving: individuele risico’s worden opgevangen door
organisatie van collectief vangnet (d.m.v. solidariteit gefinancierd)
o Dé Belgische socialezekerheidsregeling bestaat niet
Wel: afzonderlijke regelingen voor werknemers, zelfstandigen en
ambtenaren
, Veel verschillen
SZ- regeling voor werknemers: dekt meeste personen
1.1 De ‘Sociale verzekeringen’
- 7 traditionele takken van sociale zekerheid:
1. Ouderdoms- en overlevingspensioenen
2. Werkloosheid
3. Arbeidsongevallenverzekering
4. Beroepsziektenverzekering
5. Gezinsbijslag
6. Ziekte- en invaliditeitsverzekering
7. Jaarlijkse vakantie
- Doel= financiële gevolgen van arbeidsgerelateerde sociale risico’s te
ondervangen & daarbij zoveel mogelijk de verworven levensstandaard te
waarborgen
- 2 manieren waarop sociale risico’s de bestaanszekerheid van de burger
kunnen aantasten:
1. Door het inkomen te verminderen
Arbeidsinkomen van de verzekerde dat geheel of gedeeltelijk
wegvalt
Bv. Ongeval, zwangerschap, overlijden kostwinner, …
→ SZ: onder bepaalde voorwaarden het inkomensverlies
opvangen
2. Door de uitgaven te vermeerderen
Normale arbeidsinkomen wordt aangetast door onvoorziene of
moeilijk te dragen bijkomende uitgaven
Bv. Ongeval, ziekte met zware uitgaven voor medische zorgen,
opvoeding, …
→ SZ: kosten worden (meestal gedeeltelijk) opgevangen of
terugbetaald
- Hoe gebeurt waarborg van inkomen?
o Verlies van arbeidsinkomen (bv. Werkloosheid, pensionering, …) →
vervangingsinkomen
o Bepaalde sociale lasten (bijk. Kosten) (bv. opvoeden van kinderen, …)
→ aanvulling op inkomen
- Sociale verzekeringen = verplicht
o Men heeft niet de keuze om al dan niet deel te nemen en bv. alleen
een eigen persoonlijke verzekering af te sluiten
o Bv. werknemers die geen kinderen hebben kunnen niet beslissen om
geen bijdrage meer te betalen voor de sector gezinsbijslag, …
,1.2 De sociale bijstand
- Als iemand onvrijwillig niet over beroepsinkomen beschikt → minimum
levensnoodzakelijk inkomen, d.m.v. bijstandsuitkeringen
→ Geld komt van belastingen
- Sociale bijstand = residuaire stelsel van SZ, uitbreiding van de sociale
bescherming voor personen die niet onder de takken van SZ terecht
kunnen
- 4 (residuaire) takken van sociale bijstand:
1. Maatschappelijke integratie (met o.a. het leefloon)
2. Inkomensgarantie voor ouderen
3. Tegemoetkoming aan personen met een handicap
4. Maatschappelijke dienstverlening (geen uitkering)
5. (Gewaarborgde gezinsbijslag)
2 Theoretische onderbouw van de Belgische sociale zekerheid
2.1 Theorieën
2.1.1 Bismarck
- Duitse rijkskanselier had op einde 19e eeuw een SZ-systeem uitgewerkt,
o.b.v arbeid/ arbeidscontract om bescherming te bieden tegen de aan
arbeid verbonden risico’s
o Solidariteit onder werkenden
o Systeem verzekerde arbeiders een deel van verloren gegane inkomen
i.g.v. arbeidsongeval, ziekte of ouderdom
o Financiering o.b.v. bijdragen werkgevers/ werknemers (pensioenen:
ook bijdrage staat)
o Wie mee financiert, beheert ook mee
- SZ- bijdragen & SZ- uitkeringen = loongekoppeld = vast % van loon
o Verzekeringsmechanisme = hoe meer SZ- bijdragen je betaalt, hoe
hoger jouw uitkering zal zijn
o Differentiatie van uitkering volgens beroepscategorie (bv. verschil
ambtenaren- arbeiders: pensioenrechten)
- Doel systeem: behoud van verworven levensstandaard
o Gevolg: handhaving van sociale ongelijkheid
, - Verzekering = verplicht
2.1.2 Beveridge
- Net voor WO2: concept SZ dat vertrekt van uitwerken van nodige
voorzieningen om elke burger in staat te stellen om in zijn/ gezins
levensonderhoud te voorzien
o Specifieke openbare diensten → herverdeling nationaal inkomen
- Beveridge:
o Hele bevolking heeft recht op bestaanszekerheid (i.t.t. enkel
werknemers)
o Iedereen gewaarborgd minimaal inkomen om armoede te voorkomen,
d.m.v. burgerschap
o Solidariteitsprincipe =
Iedereen dezelfde (forfaitaire) uitkering (ongeacht type
tewerkstelling)
Enkel overheidsinbreng (staatsgelden) (geen financiering door
sociale bijdrage) & alleen staatscontrole bij beheer
2.1.3 De Belgische sociale zekerheid en sociale bijstand
- Onze financiële sociale bescherming: elementen van beide stromingen
o SZ: vooral Bismarck-model
o SB: vooral Beveridge-model
IEDEREEN, elke burger heeft recht op gegarandeerd
minimuminkomen om menswaardig bestaan te kunnen leiden
o Door de jaren heen: SZ toch invloed van Beveridge
Gezinsbijslagen & ziektekostenverzekering (deel geneeskundige
verzorging)
→ quasi universele rechten (maar nog niet helemaal)
- Opmerking:
o Zelfstandigen: pas eigen geïntegreerd stelsel vanaf ‘65
Voordien: enkel beperkte bescherming (sinds 1937 voor
gezinsbijslagen & sinds 1956 voor pensioenen)
o België evolueert: SZ- systeem met strikt rechten naargelang socio-
professionele categorie → meer algemene waarborg voor
bestaanszekerheid voor iedereen
Bv. wet van bestaansminimum 1974
