GESCHIEDENIS VAN HET PUBLIEKRECHT EN VAN DE POLITIEK
Hoofdstuk 1: Inleiding: Definitie, doelstellingen en aanpak
§ 1 Definitie: “geschiedenis van het publiekrecht en van de politiek”
A. Geschiedenis
1. De historische benadering is een meta juridische benadering
○ Rechtsgeschiedenis
■ Juridische organisatie van de samenleving historisch bekijken
● Bestudeert juridisch paradigma (= perspectief/kader) als buitenstaander
■ Een vorm van Metajuridica (= recht bestuderen vanuit een andere wetenschap)
● Andere voorbeelden:
○ Rechtsfilosofie: ideaal bestuur, wetgeving, …
○ Rechtseconomie: hoe juridische regels werken, rechtsproblemen oplossen
● Typisch is interdisciplinariteit (= combi van verschillende disciplines om een probleem vanuit
meerdere perspectieven te benaderen)
■ Niet het ‘positieve’ recht (= het recht dat op een bepaalde plaats/tijd zo is)
● vb. voor het recht zelf is “iedereen wordt geacht het recht te kennen” een basisveronderstelling
MAAR criminologen, sociologen, etc stellen vast dat de rechtssubjecten niet/heel weinig
gekend zijn. (= juridisch paradigma)
○ Rechtsgeschiedenis in de opleiding rechten
■ Als “inleidende duiding”
■ Als wetenschappelijke vorming
■ Als resultaat van de ‘Historische Rechtsschule”
● Groep onderzoekers
● Carl Friedrich von Savigny (19e eeuw)
○ Beschouwt positieve recht als een historische evolutie
○ Het recht drukt de “volksgeist” uit = verwijst naar de unieke cultuur, tradities,
waarden, kenmerken die een bepaalde gemeenschap of natie vormen
■ ⇒ elk land eigen nationaal gekleurd recht
,2. De wisselwerking tussen recht(swetenschap) en geschiedenis(wetenschap)
○ Ondersteunende rol tgov. elkaar: goede jurist gebruikt historische bronnen, goede historicus gebruikt juridische
bronnen
○ Toepassingen hierop:
■ Heuristiek (= kunde van het zoeken en vinden)
● Juristen moeten zich bewust zijn van het tijdsverloop tussen de feiten en de huidige wet
● Geschil moet in principe worden behandeld naar de wet die gold op het moment van de feiten
(geen retroactieve werking (= nieuwe regel ook van toepassing is op gebeurtenissen die vóór de
invoering van die wet hebben plaatsgevonden
○ Absolute gelding bij strafrecht
○ Andere takken soms wel terugwerkende kracht
● Zoals een historicus moet de jurist dus de feiten, de procedure en de toepasselijke normen op
een tijdlijn uitzetten.
○ Vb. Testament vóór 1789
■ Als iemand vóór 1789 een testament opstelde voor een pastoor, zou de vraag
naar de geldigheid afhangen van de wetten van dat moment (= tempus regit
actum). Na de Franse Revolutie werden er echter nieuwe regels ingevoerd
voor hoe een geldig testament eruit moet zien (slechts drie formele manieren).
Toch blijven de oude testamenten, opgesteld vóór de verandering, geldig
volgens de regels die toen golden (locus en tempus regit actum).
■ Kortom: het testament blijft formeel geldig als het destijds volgens de juiste
regels is opgesteld, zelfs al zijn de regels later veranderd.
■ 2 geldigheidsregels:
● 1. vorm van het testament = oude wetten en regels
● 2. inhoud van testament = nieuwe regels code civil
■ Historische interpretatie
● Wetshistorische interpretatie
○ Waarom bestaat een bepaalde wet? → vindt je in de geschiedenis
○ Kijken naar: wettekst + voorbereidende document
■ Wetsontwerp/wetsvoorstel, memorie van toelichting, advies v/d raad van
state, verslag v/d parlementaire commissie & amendementen
● Heel belangrijk bij de toepassing van recente wetten
○ Via deze bronnen zoeken naar de ‘ratio legis’ = de reden van de wet
● Rechtshistorische interpretatie
○ Zoeken via de ‘ruimere’ bronnen naar ontstaan van rechtsregel
○ Kijken naar: voorbereidende documenten + andere wetgeving + rechtspraak +
rechtsleer/doctrine
○ Zoeken naar bredere maatschappelijke/wetenschappelijke context waarin een
bepaalde regel ontstaan is en hoe die geëvolueerd is
, ■ Historisch argument (inhoud recht)
● Geschiedenis levert vaak argumenten op voor het verdedigen van publiekrechtelijke
standpunten.
○ Komt vaak voor bij het constitutionalisme (= overheid beperkt door een grondwet)
waar “verworven” rechten (= doorheen de tijd ontstaan en worden gezien als
vanzelfsprekend) een belangrijke rol spelen.
● Geschiedenis Wetenschap → aanleveren van de inhoud van het recht
■ Historische expertise (inhoud feiten)
● Historicus kan ingezet worden als gerechtelijk expert voor het bewijs van feiten die juridisch
relevant zijn (vb. negationisme processen)
■ Bijdragen van het recht aan geschiedenis
● Het recht zorgt voor veel historische bronnen.
○ Formele rechtsbronnen: wetgeving, rechtspraak, rechtsleer, gewoonterecht en de
algemene rechtsbeginselen
■ vb. Contracten, testamenten, registers, …
○ Materiële rechtsbronnen: oorsprong inhoud van het recht
■ vb. economie, religie, klimaat, …
3. Continuïteit
○ Gematigde evolutie = de regel/komt het vaakst voor
■ stapsgewijze aanpassingen
■ wet wijzigt meestal bij mate, veel blijvende aspecten: vb. evolutie stemrecht
■ gewoonterecht (= gebaseerd op traditie) = evolutie
● constant, subtiel aan gesleuteld
■ doctrine/hoven/rechtbanken passen de geldende regels aan aan de maatschappelijke toestand
○ Revolutie = uitzondering
■ Russische revolutie, oktoberrevolutie (1917) = grote breuk
● verdwijnen oud keizerlijk gezag, intrede communisme/collectivisme
■ Franse revolutie (1789) = breuk, maar veel zaken niet doorgezet
● nieuwe staat indeling & rechtbanken
● einde vorstelijk absolutisme MAAR geen einde aan de absolute macht (rationeel gelegitimeerd)
● tijdelijke aanval op de kerk
● de te radicale privaatrechtelijke veranderingen worden vanaf 1804 teruggedraaid
● Napoleon grijpt de macht ⇒ veel wetten & regels omgedraaid
■ Belgische revolutie (1830) = klein breukje in het verleden
● grondwet is slechts 20% nieuw
● staatsindeling & wetboeken blijven geldig
■ NIET ALLE revoluties zijn bloederig vb. anjerrevolutie
, ○ Materiële continuïteit = wanneer eenzelfde probleem in 2 verschillende tijdperken op dezelfde manier wordt
opgelost, maar aan de hand van andere vormen of methoden.
■ vb. armenzorg van kerk naar staat, bevolkingsregistratie voor en na 1789,...
○ formele continuïteit = de ‘wettelijke’ wereld laat schijnen dat er niets veranderd is, terwijl de relaties in het
‘werkelijke’ land wel degelijk gewijzigd zijn.
■ vb. monarchie: vroeger vele koningshuizen + de macht was belangrijk → tegenwoordig heeft bv onze
Belgische koning niet meer zoveel macht
○ continuïteit en conservatisme
■ continuïteit kan zowel voor progressieve als conservatieve doelen zijn
■ conservatieve juristen & progressieve juristen
● micro-vlak:
○ juristen kunnen zowel conservatief als progressief zijn
■ conservatieve jurist: wil de huidige regels behouden
■ progressieve jurist: neigt naar verandering
■ beiden werken binnen hetzelfde juridische kader
● macro-vlak:
○ inzetten als onderdeel van een ideologie
■ behoud = dekmantel functie: bestaande structuren te rechtvaardigen en te
laten voortduren
■ vernieuwing = speerpuntfunctie: veranderingen te ondersteunen, waarbij
bestaande ideeën worden gebruikt om nieuwe ontwikkelingen te legitimeren
4. Historische kritiek
○ In de rechtsgeschiedenis is het belangrijk om steeds kritisch te blijven
■ wetgeving = zwakke bron
● vroeger zeer ernstige straffen maar veel onderzoeken tonen dat een groot aantal hiervan werd
opgelost met een verzoening of een compositie (= soort minnelijke schikking tussen dader en
de gerechtsofficier)
● ook strenge uitspreken maar kregen vaak genade
■ nl. een zeer groot verschil tussen het ‘wettelijke land’ en het ‘werkelijke land’
■ vb. De doodstraf bleef bijvoorbeeld zeer lang in de wet staan, terwijl ze de facto níét meer werd
uitgevoerd. We mogen ons m.a.w. niet beperken tot de studie van de normatieve bronnen, we moeten
ons vooral richten naar de rechtspraktijk (‘law in action’)
● wettelijk land aangepast bij wet 10/07/1996 en grondwettelijk verankerd (artikel 14bis Gw.)
2/02/2005
○ Het recht = perpetuum mobile (= hypothetisch voertuig dat altijd blijft bewegen)
○ Jurist moet niet zomaar de norm toepassen, maar moet zich vragen stellen bij de toepasselijke norm
○ Leopold von Ranke
■ vond dat historici de taak hadden om verleden objectief te beschrijven
■ geschiedenis weer te geven "hoe het eigenlijk was" ("wie es eigentlich gewesen ist")
● zonder ze te kleuren door eigen meningen of ideologieën.
● doel: een zo nauwkeurig en feitelijk mogelijk beeld van het verleden schetsen
Hoofdstuk 1: Inleiding: Definitie, doelstellingen en aanpak
§ 1 Definitie: “geschiedenis van het publiekrecht en van de politiek”
A. Geschiedenis
1. De historische benadering is een meta juridische benadering
○ Rechtsgeschiedenis
■ Juridische organisatie van de samenleving historisch bekijken
● Bestudeert juridisch paradigma (= perspectief/kader) als buitenstaander
■ Een vorm van Metajuridica (= recht bestuderen vanuit een andere wetenschap)
● Andere voorbeelden:
○ Rechtsfilosofie: ideaal bestuur, wetgeving, …
○ Rechtseconomie: hoe juridische regels werken, rechtsproblemen oplossen
● Typisch is interdisciplinariteit (= combi van verschillende disciplines om een probleem vanuit
meerdere perspectieven te benaderen)
■ Niet het ‘positieve’ recht (= het recht dat op een bepaalde plaats/tijd zo is)
● vb. voor het recht zelf is “iedereen wordt geacht het recht te kennen” een basisveronderstelling
MAAR criminologen, sociologen, etc stellen vast dat de rechtssubjecten niet/heel weinig
gekend zijn. (= juridisch paradigma)
○ Rechtsgeschiedenis in de opleiding rechten
■ Als “inleidende duiding”
■ Als wetenschappelijke vorming
■ Als resultaat van de ‘Historische Rechtsschule”
● Groep onderzoekers
● Carl Friedrich von Savigny (19e eeuw)
○ Beschouwt positieve recht als een historische evolutie
○ Het recht drukt de “volksgeist” uit = verwijst naar de unieke cultuur, tradities,
waarden, kenmerken die een bepaalde gemeenschap of natie vormen
■ ⇒ elk land eigen nationaal gekleurd recht
,2. De wisselwerking tussen recht(swetenschap) en geschiedenis(wetenschap)
○ Ondersteunende rol tgov. elkaar: goede jurist gebruikt historische bronnen, goede historicus gebruikt juridische
bronnen
○ Toepassingen hierop:
■ Heuristiek (= kunde van het zoeken en vinden)
● Juristen moeten zich bewust zijn van het tijdsverloop tussen de feiten en de huidige wet
● Geschil moet in principe worden behandeld naar de wet die gold op het moment van de feiten
(geen retroactieve werking (= nieuwe regel ook van toepassing is op gebeurtenissen die vóór de
invoering van die wet hebben plaatsgevonden
○ Absolute gelding bij strafrecht
○ Andere takken soms wel terugwerkende kracht
● Zoals een historicus moet de jurist dus de feiten, de procedure en de toepasselijke normen op
een tijdlijn uitzetten.
○ Vb. Testament vóór 1789
■ Als iemand vóór 1789 een testament opstelde voor een pastoor, zou de vraag
naar de geldigheid afhangen van de wetten van dat moment (= tempus regit
actum). Na de Franse Revolutie werden er echter nieuwe regels ingevoerd
voor hoe een geldig testament eruit moet zien (slechts drie formele manieren).
Toch blijven de oude testamenten, opgesteld vóór de verandering, geldig
volgens de regels die toen golden (locus en tempus regit actum).
■ Kortom: het testament blijft formeel geldig als het destijds volgens de juiste
regels is opgesteld, zelfs al zijn de regels later veranderd.
■ 2 geldigheidsregels:
● 1. vorm van het testament = oude wetten en regels
● 2. inhoud van testament = nieuwe regels code civil
■ Historische interpretatie
● Wetshistorische interpretatie
○ Waarom bestaat een bepaalde wet? → vindt je in de geschiedenis
○ Kijken naar: wettekst + voorbereidende document
■ Wetsontwerp/wetsvoorstel, memorie van toelichting, advies v/d raad van
state, verslag v/d parlementaire commissie & amendementen
● Heel belangrijk bij de toepassing van recente wetten
○ Via deze bronnen zoeken naar de ‘ratio legis’ = de reden van de wet
● Rechtshistorische interpretatie
○ Zoeken via de ‘ruimere’ bronnen naar ontstaan van rechtsregel
○ Kijken naar: voorbereidende documenten + andere wetgeving + rechtspraak +
rechtsleer/doctrine
○ Zoeken naar bredere maatschappelijke/wetenschappelijke context waarin een
bepaalde regel ontstaan is en hoe die geëvolueerd is
, ■ Historisch argument (inhoud recht)
● Geschiedenis levert vaak argumenten op voor het verdedigen van publiekrechtelijke
standpunten.
○ Komt vaak voor bij het constitutionalisme (= overheid beperkt door een grondwet)
waar “verworven” rechten (= doorheen de tijd ontstaan en worden gezien als
vanzelfsprekend) een belangrijke rol spelen.
● Geschiedenis Wetenschap → aanleveren van de inhoud van het recht
■ Historische expertise (inhoud feiten)
● Historicus kan ingezet worden als gerechtelijk expert voor het bewijs van feiten die juridisch
relevant zijn (vb. negationisme processen)
■ Bijdragen van het recht aan geschiedenis
● Het recht zorgt voor veel historische bronnen.
○ Formele rechtsbronnen: wetgeving, rechtspraak, rechtsleer, gewoonterecht en de
algemene rechtsbeginselen
■ vb. Contracten, testamenten, registers, …
○ Materiële rechtsbronnen: oorsprong inhoud van het recht
■ vb. economie, religie, klimaat, …
3. Continuïteit
○ Gematigde evolutie = de regel/komt het vaakst voor
■ stapsgewijze aanpassingen
■ wet wijzigt meestal bij mate, veel blijvende aspecten: vb. evolutie stemrecht
■ gewoonterecht (= gebaseerd op traditie) = evolutie
● constant, subtiel aan gesleuteld
■ doctrine/hoven/rechtbanken passen de geldende regels aan aan de maatschappelijke toestand
○ Revolutie = uitzondering
■ Russische revolutie, oktoberrevolutie (1917) = grote breuk
● verdwijnen oud keizerlijk gezag, intrede communisme/collectivisme
■ Franse revolutie (1789) = breuk, maar veel zaken niet doorgezet
● nieuwe staat indeling & rechtbanken
● einde vorstelijk absolutisme MAAR geen einde aan de absolute macht (rationeel gelegitimeerd)
● tijdelijke aanval op de kerk
● de te radicale privaatrechtelijke veranderingen worden vanaf 1804 teruggedraaid
● Napoleon grijpt de macht ⇒ veel wetten & regels omgedraaid
■ Belgische revolutie (1830) = klein breukje in het verleden
● grondwet is slechts 20% nieuw
● staatsindeling & wetboeken blijven geldig
■ NIET ALLE revoluties zijn bloederig vb. anjerrevolutie
, ○ Materiële continuïteit = wanneer eenzelfde probleem in 2 verschillende tijdperken op dezelfde manier wordt
opgelost, maar aan de hand van andere vormen of methoden.
■ vb. armenzorg van kerk naar staat, bevolkingsregistratie voor en na 1789,...
○ formele continuïteit = de ‘wettelijke’ wereld laat schijnen dat er niets veranderd is, terwijl de relaties in het
‘werkelijke’ land wel degelijk gewijzigd zijn.
■ vb. monarchie: vroeger vele koningshuizen + de macht was belangrijk → tegenwoordig heeft bv onze
Belgische koning niet meer zoveel macht
○ continuïteit en conservatisme
■ continuïteit kan zowel voor progressieve als conservatieve doelen zijn
■ conservatieve juristen & progressieve juristen
● micro-vlak:
○ juristen kunnen zowel conservatief als progressief zijn
■ conservatieve jurist: wil de huidige regels behouden
■ progressieve jurist: neigt naar verandering
■ beiden werken binnen hetzelfde juridische kader
● macro-vlak:
○ inzetten als onderdeel van een ideologie
■ behoud = dekmantel functie: bestaande structuren te rechtvaardigen en te
laten voortduren
■ vernieuwing = speerpuntfunctie: veranderingen te ondersteunen, waarbij
bestaande ideeën worden gebruikt om nieuwe ontwikkelingen te legitimeren
4. Historische kritiek
○ In de rechtsgeschiedenis is het belangrijk om steeds kritisch te blijven
■ wetgeving = zwakke bron
● vroeger zeer ernstige straffen maar veel onderzoeken tonen dat een groot aantal hiervan werd
opgelost met een verzoening of een compositie (= soort minnelijke schikking tussen dader en
de gerechtsofficier)
● ook strenge uitspreken maar kregen vaak genade
■ nl. een zeer groot verschil tussen het ‘wettelijke land’ en het ‘werkelijke land’
■ vb. De doodstraf bleef bijvoorbeeld zeer lang in de wet staan, terwijl ze de facto níét meer werd
uitgevoerd. We mogen ons m.a.w. niet beperken tot de studie van de normatieve bronnen, we moeten
ons vooral richten naar de rechtspraktijk (‘law in action’)
● wettelijk land aangepast bij wet 10/07/1996 en grondwettelijk verankerd (artikel 14bis Gw.)
2/02/2005
○ Het recht = perpetuum mobile (= hypothetisch voertuig dat altijd blijft bewegen)
○ Jurist moet niet zomaar de norm toepassen, maar moet zich vragen stellen bij de toepasselijke norm
○ Leopold von Ranke
■ vond dat historici de taak hadden om verleden objectief te beschrijven
■ geschiedenis weer te geven "hoe het eigenlijk was" ("wie es eigentlich gewesen ist")
● zonder ze te kleuren door eigen meningen of ideologieën.
● doel: een zo nauwkeurig en feitelijk mogelijk beeld van het verleden schetsen
