Geschiedenis van het publiekrecht en de poli4ek
H1: inleiding: defini<e, doelstellingen en aanpak ................................................................................................... 5
1. defini<e: geschiedenis van het publiekrecht en van de poli<ek ..................................................................... 5
A. geschiedenis ................................................................................................................................................ 5
1. historische benadering = metajuridische benadering ............................................................................. 5
2. wisselwerking tussen recht en geschiedenis ........................................................................................... 6
3. con<nuïteit .............................................................................................................................................. 7
4. historische kri<ek .................................................................................................................................... 7
5. historische achtergrond ........................................................................................................................... 8
5. historische achtergrond faculteit............................................................................................................. 8
B. publiekrecht ................................................................................................................................................ 8
1. wat is publiekrecht? ................................................................................................................................ 8
2. het ontstaan van het publiekrecht ........................................................................................................ 11
C. poli<ek....................................................................................................................................................... 12
2. de doelstellingen van deze cursus ................................................................................................................. 14
A. publiekrechtelijke basisbegrippen ............................................................................................................ 14
C. inzicht leidt tot rela<vering en kri<ek ....................................................................................................... 14
E. tendensen: “l’histoire se répète ... mais jamais de la même façon” ......................................................... 15
3. aanpak ........................................................................................................................................................... 15
A. abakening van het terrein ........................................................................................................................ 15
1. chronologisch ........................................................................................................................................ 15
2. geografisch ............................................................................................................................................ 16
3. thema<sch ............................................................................................................................................. 16
B. cursus en examen ...................................................................................................................................... 16
H2: de fundamenten uit de Oudheid .................................................................................................................... 16
1. de oudste bouwstenen van het publiekrecht aan de Middellandse Zee ....................................................... 16
A. de alleroudste rechtsteksten ..................................................................................................................... 16
2. het spontaan gegroeide recht: het gewoonterecht (trad. Legi<ma<e) ......................................................... 17
A. wat is gewoonte? Legi<ma<e en bron ...................................................................................................... 17
B. bestaansvoorwaarden: herhaling en dwang ............................................................................................. 17
C. kenmerken................................................................................................................................................. 18
3. het recht wordt een autonome wetenschap: het Romeinse recht (rat. Legi<ma<e) .................................... 18
A. belang en periodisering ............................................................................................................................ 18
B. een kort historisch overzicht ..................................................................................................................... 19
1. het Oud-Romeinse recht (ca. 753 v.C. – 250 v.C.) .................................................................................. 19
2. het voor-klassieke recht (ca.250 v.C. – 0)............................................................................................... 20
3. het klassieke recht (ca. 0-250) ............................................................................................................... 20
4. het na-klassieke recht (ca. 250 – 530) ................................................................................................... 21
5. het Jus<niaanse recht (ca. 530) ............................................................................................................. 21
6. het Byzan<jnse recht (tot 1453) ............................................................................................................ 22
4. de kerk ........................................................................................................................................................... 22
GESCHIEDENIS PUBLIEKRECHT & DE POLITIEK 1
,H3: de (vroege en volle) middeleeuwen ............................................................................................................... 23
1. de Germaanse verwoes<ng en heropbouw .................................................................................................. 23
A. van Romeinen naar Germanen: een publiekrechtelijke ‘achteruitgang’? ................................................. 23
B. publiekrecht bij de Franken? ..................................................................................................................... 24
C. de Karolingische renaissance..................................................................................................................... 25
D. het Karolingische recht.............................................................................................................................. 27
E. het leenstelsel: oorsprong en latere evolu<e ............................................................................................ 27
1. ontstaan, defini<e en vorm ................................................................................................................... 27
2. het leencontract en de eruit voortvloeiende verbintenissen ................................................................ 28
3. de evolu<e van het leenrecht tot 1300 ................................................................................................. 29
4. de klassieke feodale periode (1000-1300): feodalisa<e van de grond en staat..................................... 29
5. het Graafschap Vlaanderen ................................................................................................................... 29
6. het leenrecht van 1300 tot 1789/1795.................................................................................................. 30
7. evaluta<e van het leenstelsel ................................................................................................................ 30
2. de verbrokkeling van recht en macht (9e-11e E) ............................................................................................ 31
A. de ondergang van het Karolingische rijk: de macht verbrokkelt ............................................................... 31
1. het Verdrag van Verdu/verdeling rijk 843 .............................................................................................. 31
2. de territoriale vorstendommen ............................................................................................................. 31
3. verdere verbrokkeling: de heerlijkheden............................................................................................... 32
B. enkele grenzen aan de verbrokkeling ........................................................................................................ 33
1. territorialisering van het recht............................................................................................................... 33
2. de godsvredebeweging.......................................................................................................................... 33
3. het Heilig Roomse Rijk der Duitse Na<e ................................................................................................ 34
H4: de late middeleeuwen: soevereiniteits versus communalisme, cons<tu<onalisme en parlemen<sme ........ 34
1. communalisme (de steden) ........................................................................................................................... 34
A. stadrechten / stadprivileges ...................................................................................................................... 34
B. stadspoorters = de eerste burgers............................................................................................................. 35
C. de macht IN de steden .............................................................................................................................. 35
D. de steden aan de macht: rol IN de staten ................................................................................................. 36
2. de soevereine vorst en het minder soevereine Vlaanderen .......................................................................... 36
A. het soevereiniteitsstreven in theorie en prak<jk ...................................................................................... 37
B. het Vlaamse soevereiniteitsstreven en 1302 ............................................................................................ 38
3. cons<tu<onalisme ......................................................................................................................................... 38
A. algemeen................................................................................................................................................... 38
B. Engeland: de Magna Carta (1215) ............................................................................................................. 39
C. cons<tu<es in de Zuidelijke Nederlanden? ............................................................................................... 39
4. parlementarisme ........................................................................................................................................... 40
A. terminologische evolu<es: curia, parlement en vertegenwoordiging ...................................................... 40
B. Engeland: houses of Parliament ................................................................................................................ 40
C. parlementen in de Zuidelijke Nederlanden? ............................................................................................. 41
GESCHIEDENIS PUBLIEKRECHT & DE POLITIEK 2
, D. evalua<e: vertegenwoordiging en democra<e (= examenvraag) .............................................................. 42
H5: (her)geboorte van de rechtswetenschap ........................................................................................................ 42
1. de renaissance van de 12e eeuw (van het romeinse recht) ........................................................................... 42
A. de herboren rechtswetenschap en haar invloed op het publiekrecht ...................................................... 42
B. de (her)geboorte van de wetgeving .......................................................................................................... 43
C. begin van de bureaucra<sering ................................................................................................................. 43
D. de invloed van de rechtswetenschap op het strafrecht ............................................................................ 44
E. het succes van de Romeinsrechtelijke recep<e ......................................................................................... 46
2. een vernieuwde Kerk..................................................................................................................................... 46
A. de Gregoriaanse hervorming en de Inves<tuurstrijd ................................................................................ 46
B. de geboorte van de canonis<ek ................................................................................................................ 47
H6: de Vroegmoderne Tijd: ontwikkeling van de soevereine na<onale staat ... ................................................... 47
1. Bourgondische, Spaanse, Oostenrijkse en bijna onarankelijke Nederlanden .............................................. 47
A. de Bourgondiërs, Keizer Karel en de zeven<en provinciën ....................................................................... 47
B. de scheuring van de Nederlanden 1568.................................................................................................... 50
C. Albrecht en Isabella: quasi soevereine vorsten in de Zuidelijke Nederlanden: <jdsperk van de
aartshertogen 1598-1621.............................................................................................................................. 51
D. de Spaanse en Oostenrijkse periodes in de Zuidelijke Nederlanden ........................................................ 52
2. de uitbouw van de staatsmacht .................................................................................................................... 52
A. theore<sche onderbouwing van het absolu<sme 1500 – 1700 ................................................................ 52
B. het absolu<sme in de prak<jk ................................................................................................................... 55
C. het verlicht absolu<sme en het natuurrecht ............................................................................................. 57
D. Bureaucra<sering: de boom der instellingen ............................................................................................ 59
3. de evolu<e van het recht............................................................................................................................... 61
A. wetgeving, codifica<e en homologa<e ..................................................................................................... 61
B. verschriuelijking en “na<onale” eenmaking van het recht ....................................................................... 63
C. het gruwelijke strafrecht en pleidooien voor humanisering ..................................................................... 64
H7: revolu<es luiden de doodsklok over het Ancien Régime ................................................................................ 65
1. de Verenigde Staten van Amerika: een nieuw staats- en burgerconcept ...................................................... 65
A. de Amerikaanse onarankelijkheid en fundamentele teksten .................................................................. 65
B. staatsstructuur: een federale staat met scheiding der machten ............................................................... 66
1. de Amerikaanse staatsstructuur ............................................................................................................ 66
2. waar komt de scheiding der machten vandaan? ................................................................................... 69
2. de Franse Revolu<e en de Franse invloed in België ...................................................................................... 69
A. de Franse Revolu<e ................................................................................................................................... 69
B de latere Franse evolu<es en het belang van de Franse invloed voor België ............................................. 72
3. het einde van het Ancien Régime in de Zuidelijke Nederlanden ................................................................... 75
H8: een grondwet voor het jonge België ............................................................................................................... 76
1. het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden ..................................................................................................... 76
A. ontstaan .................................................................................................................................................... 76
B. kroniek van een aangekondigde breuk...................................................................................................... 78
GESCHIEDENIS PUBLIEKRECHT & DE POLITIEK 3
, 2. het onarankelijke België .............................................................................................................................. 79
A. de Belgische Grondwet: een pragma<sch conserva<sme ........................................................................ 79
B. het land der vrijheden in negen<ende-eeuws Europa .............................................................................. 84
C. België tot aan de Eerste Wereldoorlog ...................................................................................................... 84
H9: de twin<gste eeuw ......................................................................................................................................... 85
1. “crisismomenten” temperen het vooruitgangsoportunisme ........................................................................ 85
A. inleiding..................................................................................................................................................... 85
B. het communisme ...................................................................................................................................... 86
C. de ves<ging van het Derde Rijk (= Duitsland) ............................................................................................ 86
D. België en de Wereldoorlogen.................................................................................................................... 87
1. de Eerste Wereldoorlog ......................................................................................................................... 87
2. het interbellum ...................................................................................................................................... 88
3. de Tweede Wereldoorlog ...................................................................................................................... 90
4. evalua<e wereldoorlogen ...................................................................................................................... 90
E. de last van het verleden (transi<onal jus<ce) ........................................................................................... 91
2. de rechtsstaat ................................................................................................................................................ 91
A. het ideaal van de rechtsstaat .................................................................................................................... 91
B. verbreding: interna<onale bekommernis ................................................................................................. 92
C. verdieping: naar de effec<eve realisa<e van de materiële rechtsstaat ..................................................... 92
1. de evolu<e van het STEMRECHT ........................................................................................................... 92
2. het bestuur aan banden ........................................................................................................................ 93
3. evolu<e fundamentele rechten ............................................................................................................. 94
4. cons<tu<onele toetsing......................................................................................................................... 94
3. de belangrijkste staatsrechtelijke knopen ..................................................................................................... 95
A. kerk en staat en het ideologische debat ................................................................................................... 95
B. verdere uitbouw van de verzorgingsstaat via overlegdemocra<e............................................................. 95
C. van Vlaamse ontvoogding tot federale staat ............................................................................................. 96
1. de taalkwes<e ....................................................................................................................................... 96
2. de defederalisering ................................................................................................................................ 96
D. de rol van de vorst..................................................................................................................................... 97
H10: Europeanisering (EU), transatlan<sering (NAVO), mondialisering (UNO)..................................................... 97
1. inleiding ......................................................................................................................................................... 97
............................................................................................................................... 100
2. Benelux (1944-) ........................................................................................................................................... 100
GESCHIEDENIS PUBLIEKRECHT & DE POLITIEK 4
H1: inleiding: defini<e, doelstellingen en aanpak ................................................................................................... 5
1. defini<e: geschiedenis van het publiekrecht en van de poli<ek ..................................................................... 5
A. geschiedenis ................................................................................................................................................ 5
1. historische benadering = metajuridische benadering ............................................................................. 5
2. wisselwerking tussen recht en geschiedenis ........................................................................................... 6
3. con<nuïteit .............................................................................................................................................. 7
4. historische kri<ek .................................................................................................................................... 7
5. historische achtergrond ........................................................................................................................... 8
5. historische achtergrond faculteit............................................................................................................. 8
B. publiekrecht ................................................................................................................................................ 8
1. wat is publiekrecht? ................................................................................................................................ 8
2. het ontstaan van het publiekrecht ........................................................................................................ 11
C. poli<ek....................................................................................................................................................... 12
2. de doelstellingen van deze cursus ................................................................................................................. 14
A. publiekrechtelijke basisbegrippen ............................................................................................................ 14
C. inzicht leidt tot rela<vering en kri<ek ....................................................................................................... 14
E. tendensen: “l’histoire se répète ... mais jamais de la même façon” ......................................................... 15
3. aanpak ........................................................................................................................................................... 15
A. abakening van het terrein ........................................................................................................................ 15
1. chronologisch ........................................................................................................................................ 15
2. geografisch ............................................................................................................................................ 16
3. thema<sch ............................................................................................................................................. 16
B. cursus en examen ...................................................................................................................................... 16
H2: de fundamenten uit de Oudheid .................................................................................................................... 16
1. de oudste bouwstenen van het publiekrecht aan de Middellandse Zee ....................................................... 16
A. de alleroudste rechtsteksten ..................................................................................................................... 16
2. het spontaan gegroeide recht: het gewoonterecht (trad. Legi<ma<e) ......................................................... 17
A. wat is gewoonte? Legi<ma<e en bron ...................................................................................................... 17
B. bestaansvoorwaarden: herhaling en dwang ............................................................................................. 17
C. kenmerken................................................................................................................................................. 18
3. het recht wordt een autonome wetenschap: het Romeinse recht (rat. Legi<ma<e) .................................... 18
A. belang en periodisering ............................................................................................................................ 18
B. een kort historisch overzicht ..................................................................................................................... 19
1. het Oud-Romeinse recht (ca. 753 v.C. – 250 v.C.) .................................................................................. 19
2. het voor-klassieke recht (ca.250 v.C. – 0)............................................................................................... 20
3. het klassieke recht (ca. 0-250) ............................................................................................................... 20
4. het na-klassieke recht (ca. 250 – 530) ................................................................................................... 21
5. het Jus<niaanse recht (ca. 530) ............................................................................................................. 21
6. het Byzan<jnse recht (tot 1453) ............................................................................................................ 22
4. de kerk ........................................................................................................................................................... 22
GESCHIEDENIS PUBLIEKRECHT & DE POLITIEK 1
,H3: de (vroege en volle) middeleeuwen ............................................................................................................... 23
1. de Germaanse verwoes<ng en heropbouw .................................................................................................. 23
A. van Romeinen naar Germanen: een publiekrechtelijke ‘achteruitgang’? ................................................. 23
B. publiekrecht bij de Franken? ..................................................................................................................... 24
C. de Karolingische renaissance..................................................................................................................... 25
D. het Karolingische recht.............................................................................................................................. 27
E. het leenstelsel: oorsprong en latere evolu<e ............................................................................................ 27
1. ontstaan, defini<e en vorm ................................................................................................................... 27
2. het leencontract en de eruit voortvloeiende verbintenissen ................................................................ 28
3. de evolu<e van het leenrecht tot 1300 ................................................................................................. 29
4. de klassieke feodale periode (1000-1300): feodalisa<e van de grond en staat..................................... 29
5. het Graafschap Vlaanderen ................................................................................................................... 29
6. het leenrecht van 1300 tot 1789/1795.................................................................................................. 30
7. evaluta<e van het leenstelsel ................................................................................................................ 30
2. de verbrokkeling van recht en macht (9e-11e E) ............................................................................................ 31
A. de ondergang van het Karolingische rijk: de macht verbrokkelt ............................................................... 31
1. het Verdrag van Verdu/verdeling rijk 843 .............................................................................................. 31
2. de territoriale vorstendommen ............................................................................................................. 31
3. verdere verbrokkeling: de heerlijkheden............................................................................................... 32
B. enkele grenzen aan de verbrokkeling ........................................................................................................ 33
1. territorialisering van het recht............................................................................................................... 33
2. de godsvredebeweging.......................................................................................................................... 33
3. het Heilig Roomse Rijk der Duitse Na<e ................................................................................................ 34
H4: de late middeleeuwen: soevereiniteits versus communalisme, cons<tu<onalisme en parlemen<sme ........ 34
1. communalisme (de steden) ........................................................................................................................... 34
A. stadrechten / stadprivileges ...................................................................................................................... 34
B. stadspoorters = de eerste burgers............................................................................................................. 35
C. de macht IN de steden .............................................................................................................................. 35
D. de steden aan de macht: rol IN de staten ................................................................................................. 36
2. de soevereine vorst en het minder soevereine Vlaanderen .......................................................................... 36
A. het soevereiniteitsstreven in theorie en prak<jk ...................................................................................... 37
B. het Vlaamse soevereiniteitsstreven en 1302 ............................................................................................ 38
3. cons<tu<onalisme ......................................................................................................................................... 38
A. algemeen................................................................................................................................................... 38
B. Engeland: de Magna Carta (1215) ............................................................................................................. 39
C. cons<tu<es in de Zuidelijke Nederlanden? ............................................................................................... 39
4. parlementarisme ........................................................................................................................................... 40
A. terminologische evolu<es: curia, parlement en vertegenwoordiging ...................................................... 40
B. Engeland: houses of Parliament ................................................................................................................ 40
C. parlementen in de Zuidelijke Nederlanden? ............................................................................................. 41
GESCHIEDENIS PUBLIEKRECHT & DE POLITIEK 2
, D. evalua<e: vertegenwoordiging en democra<e (= examenvraag) .............................................................. 42
H5: (her)geboorte van de rechtswetenschap ........................................................................................................ 42
1. de renaissance van de 12e eeuw (van het romeinse recht) ........................................................................... 42
A. de herboren rechtswetenschap en haar invloed op het publiekrecht ...................................................... 42
B. de (her)geboorte van de wetgeving .......................................................................................................... 43
C. begin van de bureaucra<sering ................................................................................................................. 43
D. de invloed van de rechtswetenschap op het strafrecht ............................................................................ 44
E. het succes van de Romeinsrechtelijke recep<e ......................................................................................... 46
2. een vernieuwde Kerk..................................................................................................................................... 46
A. de Gregoriaanse hervorming en de Inves<tuurstrijd ................................................................................ 46
B. de geboorte van de canonis<ek ................................................................................................................ 47
H6: de Vroegmoderne Tijd: ontwikkeling van de soevereine na<onale staat ... ................................................... 47
1. Bourgondische, Spaanse, Oostenrijkse en bijna onarankelijke Nederlanden .............................................. 47
A. de Bourgondiërs, Keizer Karel en de zeven<en provinciën ....................................................................... 47
B. de scheuring van de Nederlanden 1568.................................................................................................... 50
C. Albrecht en Isabella: quasi soevereine vorsten in de Zuidelijke Nederlanden: <jdsperk van de
aartshertogen 1598-1621.............................................................................................................................. 51
D. de Spaanse en Oostenrijkse periodes in de Zuidelijke Nederlanden ........................................................ 52
2. de uitbouw van de staatsmacht .................................................................................................................... 52
A. theore<sche onderbouwing van het absolu<sme 1500 – 1700 ................................................................ 52
B. het absolu<sme in de prak<jk ................................................................................................................... 55
C. het verlicht absolu<sme en het natuurrecht ............................................................................................. 57
D. Bureaucra<sering: de boom der instellingen ............................................................................................ 59
3. de evolu<e van het recht............................................................................................................................... 61
A. wetgeving, codifica<e en homologa<e ..................................................................................................... 61
B. verschriuelijking en “na<onale” eenmaking van het recht ....................................................................... 63
C. het gruwelijke strafrecht en pleidooien voor humanisering ..................................................................... 64
H7: revolu<es luiden de doodsklok over het Ancien Régime ................................................................................ 65
1. de Verenigde Staten van Amerika: een nieuw staats- en burgerconcept ...................................................... 65
A. de Amerikaanse onarankelijkheid en fundamentele teksten .................................................................. 65
B. staatsstructuur: een federale staat met scheiding der machten ............................................................... 66
1. de Amerikaanse staatsstructuur ............................................................................................................ 66
2. waar komt de scheiding der machten vandaan? ................................................................................... 69
2. de Franse Revolu<e en de Franse invloed in België ...................................................................................... 69
A. de Franse Revolu<e ................................................................................................................................... 69
B de latere Franse evolu<es en het belang van de Franse invloed voor België ............................................. 72
3. het einde van het Ancien Régime in de Zuidelijke Nederlanden ................................................................... 75
H8: een grondwet voor het jonge België ............................................................................................................... 76
1. het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden ..................................................................................................... 76
A. ontstaan .................................................................................................................................................... 76
B. kroniek van een aangekondigde breuk...................................................................................................... 78
GESCHIEDENIS PUBLIEKRECHT & DE POLITIEK 3
, 2. het onarankelijke België .............................................................................................................................. 79
A. de Belgische Grondwet: een pragma<sch conserva<sme ........................................................................ 79
B. het land der vrijheden in negen<ende-eeuws Europa .............................................................................. 84
C. België tot aan de Eerste Wereldoorlog ...................................................................................................... 84
H9: de twin<gste eeuw ......................................................................................................................................... 85
1. “crisismomenten” temperen het vooruitgangsoportunisme ........................................................................ 85
A. inleiding..................................................................................................................................................... 85
B. het communisme ...................................................................................................................................... 86
C. de ves<ging van het Derde Rijk (= Duitsland) ............................................................................................ 86
D. België en de Wereldoorlogen.................................................................................................................... 87
1. de Eerste Wereldoorlog ......................................................................................................................... 87
2. het interbellum ...................................................................................................................................... 88
3. de Tweede Wereldoorlog ...................................................................................................................... 90
4. evalua<e wereldoorlogen ...................................................................................................................... 90
E. de last van het verleden (transi<onal jus<ce) ........................................................................................... 91
2. de rechtsstaat ................................................................................................................................................ 91
A. het ideaal van de rechtsstaat .................................................................................................................... 91
B. verbreding: interna<onale bekommernis ................................................................................................. 92
C. verdieping: naar de effec<eve realisa<e van de materiële rechtsstaat ..................................................... 92
1. de evolu<e van het STEMRECHT ........................................................................................................... 92
2. het bestuur aan banden ........................................................................................................................ 93
3. evolu<e fundamentele rechten ............................................................................................................. 94
4. cons<tu<onele toetsing......................................................................................................................... 94
3. de belangrijkste staatsrechtelijke knopen ..................................................................................................... 95
A. kerk en staat en het ideologische debat ................................................................................................... 95
B. verdere uitbouw van de verzorgingsstaat via overlegdemocra<e............................................................. 95
C. van Vlaamse ontvoogding tot federale staat ............................................................................................. 96
1. de taalkwes<e ....................................................................................................................................... 96
2. de defederalisering ................................................................................................................................ 96
D. de rol van de vorst..................................................................................................................................... 97
H10: Europeanisering (EU), transatlan<sering (NAVO), mondialisering (UNO)..................................................... 97
1. inleiding ......................................................................................................................................................... 97
............................................................................................................................... 100
2. Benelux (1944-) ........................................................................................................................................... 100
GESCHIEDENIS PUBLIEKRECHT & DE POLITIEK 4
