College 5: Derde golf van opstanden
De revoluties van 1848 zijn belangrijk om drie redenen. Ten eerste brengen deze revoluties,
en zeker één ervan, een nieuwe speler op het Europese toneel: Napoleon III. Hij wordt een
zeer actieve politieke figuur. Ten tweede zorgt vooral de Franse revolutie ervoor dat de angst
voor het zogenaamde “rode gevaar” voor het eerst echt opduikt. Ten derde trekken de
gebeurtenissen tijdens deze revoluties in Italië en de Duitse gebieden conclusies over hoe de
Italiaanse en Duitse eenmakingen gerealiseerd moeten worden.
We beginnen kort met de Franse revolutie van 1848. Als we het over deze revolutie hebben,
moeten we weten dat die al in juni 1848 gevolgd zal worden door een contrarevolutie.
Chronologisch gezien zouden we eigenlijk moeten starten met de revoluties die in januari op
het Italiaanse schiereiland uitbreken, met name in Napels en Palermo. Deze zijn sterk
vergelijkbaar met wat er in 1820 in het Koninkrijk van de Beide Siciliën gebeurde. Daarna
volgde snel de invoering van grondwetten door andere Italiaanse vorstendommen, maar daar
komen we later op terug.
Waarom beginnen we toch met Frankrijk? Omdat de opkomst van Napoleon III van groot
belang is voor de politieke ontwikkelingen op het Italiaanse schiereiland.
────────────────────────────
Frankrijk: de revolutie van 1848
In Frankrijk gaat het om een escalerend conflict over de invoering van algemeen enkelvoudig
mannelijk stemrecht. De regering stond onder leiding van koning Louis Philippe, die zelf in
1830 aan de macht was gekomen, en zijn eerste minister François Guizot.
In februari 1848, op 22 februari, braken opstanden uit in Parijs, vlakbij het ministerie van
Buitenlandse Zaken. Er vielen doden. Twee dagen later werden de lichamen door de straten
gedragen, en de Nationale Garde koos uiteindelijk de kant van de revolutionairen. Het gevolg
was dat Louis Philippe moest aftreden en dat in Frankrijk de Tweede Republiek werd
uitgeroepen.
Dat de koning verdreven werd en dat er een republiek werd uitgeroepen, had ook een impact
op andere Europese landen waar opstanden uitbraken: men was bang voor een Frans scenario.
Er werd een voorlopig regime geïnstalleerd in Frankrijk onder leiding van Lamartine. Wat
voor ons verhaal belangrijk is, is dat er een nieuw ministerie werd opgericht, namelijk het
ministerie van Arbeid. Dat weerspiegelde het feit dat deze revolutie niet enkel liberale maar
ook socialistische ondertonen had.
De revolutie werd deels uitgelokt door een crisis in de industrie en door prijsstijgingen. Een
belangrijke figuur was Louis Blanc, de minister van Arbeid, die de belofte van het recht op
arbeid wilde waarmaken. Dit gebeurde door het officieel afkondigen van dat recht, het
vastleggen van een welbepaalde werkweek (wat toen volledig nieuw was), en door de
oprichting van door de overheid gefinancierde werkplaatsen, de zogenaamde Ateliers
Nationaux.
Ongeveer 100.000 mensen werden daarin tewerkgesteld, maar de werkplaatsen waren
verlieslatend. Daardoor nam de druk op de regering toe om de Ateliers Nationaux te sluiten.
, ────────────────────────────
Frankrijk: contrarevolutie en politieke machtswissel
In Frankrijk organiseerde men verkiezingen voor een Assemblee Nationale. In dat kader werd
besloten dat Louis Napoleon – zoon van de jongere broer van Napoleon I – het recht kreeg om
terug te keren naar Frankrijk. Hij was tot dan toe verbannen en verbleef in Londen. Bij
tussentijdse verkiezingen voor een vrijgekomen zetel stelde Louis Napoleon zich kandidaat en
werd hij verkozen. Hierdoor eindigde zijn officiële verbanning en kon hij terugkeren naar
Frankrijk.
Hij zat echter maar korte tijd in de Assemblee Nationale. De situatie rond zijn persoon was
controversieel en hij besloot snel ontslag te nemen om verdere discussies te vermijden.
Ondertussen bleef de situatie gespannen. De verlieslatende Ateliers Nationaux werden in juni
gesloten, wat leidde tot een grote arbeidersopstand in Parijs. De Assemblee Nationale,
gedreven door de angst van de burgerij, gaf aan minister van Oorlog Louis-Eugène Cavaignac
dictatoriale bevoegdheden. Hij sloeg de opstand bloedig neer.
In september 1848 werden nieuwe verkiezingen gehouden voor een nieuwe Assemblee
Nationale. Deze Assemblee voerde onderhandelingen over een nieuwe Franse grondwet. Er
werd besloten dat er een presidentschap zou worden ingesteld, waarbij de president
rechtstreeks door het volk zou worden verkozen, voor een eenmalige, niet-hernieuwbare
termijn van vier jaar.
Dit was een controversiële beslissing, vooral de rechtstreekse verkiezing van de president.
Maar de grondwet werd goedgekeurd, en de presidentsverkiezingen volgden snel. Louis
Napoleon won deze verkiezingen, vooral dankzij zijn grote naambekendheid.
De leidende klasse probeerde met deze snelle ontwikkelingen weer controle over het Franse
bestuur te krijgen, en dat lukte ook grotendeels. Maar Louis Napoleon wist dat in 1852 zijn
enige presidentiële mandaat ten einde zou lopen. Daarom pleegde hij in 1851 een staatsgreep
en stelde zichzelf aan als president voor het leven. Een jaar later organiseerde hij een
referendum waarin de Franse bevolking goedkeurde dat hij keizer van Frankrijk zou worden.
Zo werd hij Napoleon III.
────────────────────────────
De buitenlandse ambities van Napoleon III
In eerdere colleges is al kort verwezen naar Napoleon III, bijvoorbeeld bij de pasja van
Egypte en hoe hij in Frankrijk de economie moderniseerde en infrastructuur uitbouwde.
Napoleon III was niet alleen een moderniserende leider, maar ook een man met grote
buitenlandse ambities. Hij probeerde gebruik te maken van de spanningen en conflicten tussen
Europese grootmachten of lokte die zelf uit.
Een duidelijk voorbeeld hiervan was de Krimoorlog. Napoleon III hoopte daarmee een
situatie te creëren waarin de Europese kaart heronderhandeld zou moeten worden, en waarin
Frankrijk voordeel zou kunnen behalen. Uiteindelijk zou dat beleid nefast aflopen, deels
omdat Napoleon III op cruciale momenten tactische fouten maakte en deels omdat hij, onder
druk, niet altijd consequent bleef bij de lijnen die hij zelf had uitgezet.
De revoluties van 1848 zijn belangrijk om drie redenen. Ten eerste brengen deze revoluties,
en zeker één ervan, een nieuwe speler op het Europese toneel: Napoleon III. Hij wordt een
zeer actieve politieke figuur. Ten tweede zorgt vooral de Franse revolutie ervoor dat de angst
voor het zogenaamde “rode gevaar” voor het eerst echt opduikt. Ten derde trekken de
gebeurtenissen tijdens deze revoluties in Italië en de Duitse gebieden conclusies over hoe de
Italiaanse en Duitse eenmakingen gerealiseerd moeten worden.
We beginnen kort met de Franse revolutie van 1848. Als we het over deze revolutie hebben,
moeten we weten dat die al in juni 1848 gevolgd zal worden door een contrarevolutie.
Chronologisch gezien zouden we eigenlijk moeten starten met de revoluties die in januari op
het Italiaanse schiereiland uitbreken, met name in Napels en Palermo. Deze zijn sterk
vergelijkbaar met wat er in 1820 in het Koninkrijk van de Beide Siciliën gebeurde. Daarna
volgde snel de invoering van grondwetten door andere Italiaanse vorstendommen, maar daar
komen we later op terug.
Waarom beginnen we toch met Frankrijk? Omdat de opkomst van Napoleon III van groot
belang is voor de politieke ontwikkelingen op het Italiaanse schiereiland.
────────────────────────────
Frankrijk: de revolutie van 1848
In Frankrijk gaat het om een escalerend conflict over de invoering van algemeen enkelvoudig
mannelijk stemrecht. De regering stond onder leiding van koning Louis Philippe, die zelf in
1830 aan de macht was gekomen, en zijn eerste minister François Guizot.
In februari 1848, op 22 februari, braken opstanden uit in Parijs, vlakbij het ministerie van
Buitenlandse Zaken. Er vielen doden. Twee dagen later werden de lichamen door de straten
gedragen, en de Nationale Garde koos uiteindelijk de kant van de revolutionairen. Het gevolg
was dat Louis Philippe moest aftreden en dat in Frankrijk de Tweede Republiek werd
uitgeroepen.
Dat de koning verdreven werd en dat er een republiek werd uitgeroepen, had ook een impact
op andere Europese landen waar opstanden uitbraken: men was bang voor een Frans scenario.
Er werd een voorlopig regime geïnstalleerd in Frankrijk onder leiding van Lamartine. Wat
voor ons verhaal belangrijk is, is dat er een nieuw ministerie werd opgericht, namelijk het
ministerie van Arbeid. Dat weerspiegelde het feit dat deze revolutie niet enkel liberale maar
ook socialistische ondertonen had.
De revolutie werd deels uitgelokt door een crisis in de industrie en door prijsstijgingen. Een
belangrijke figuur was Louis Blanc, de minister van Arbeid, die de belofte van het recht op
arbeid wilde waarmaken. Dit gebeurde door het officieel afkondigen van dat recht, het
vastleggen van een welbepaalde werkweek (wat toen volledig nieuw was), en door de
oprichting van door de overheid gefinancierde werkplaatsen, de zogenaamde Ateliers
Nationaux.
Ongeveer 100.000 mensen werden daarin tewerkgesteld, maar de werkplaatsen waren
verlieslatend. Daardoor nam de druk op de regering toe om de Ateliers Nationaux te sluiten.
, ────────────────────────────
Frankrijk: contrarevolutie en politieke machtswissel
In Frankrijk organiseerde men verkiezingen voor een Assemblee Nationale. In dat kader werd
besloten dat Louis Napoleon – zoon van de jongere broer van Napoleon I – het recht kreeg om
terug te keren naar Frankrijk. Hij was tot dan toe verbannen en verbleef in Londen. Bij
tussentijdse verkiezingen voor een vrijgekomen zetel stelde Louis Napoleon zich kandidaat en
werd hij verkozen. Hierdoor eindigde zijn officiële verbanning en kon hij terugkeren naar
Frankrijk.
Hij zat echter maar korte tijd in de Assemblee Nationale. De situatie rond zijn persoon was
controversieel en hij besloot snel ontslag te nemen om verdere discussies te vermijden.
Ondertussen bleef de situatie gespannen. De verlieslatende Ateliers Nationaux werden in juni
gesloten, wat leidde tot een grote arbeidersopstand in Parijs. De Assemblee Nationale,
gedreven door de angst van de burgerij, gaf aan minister van Oorlog Louis-Eugène Cavaignac
dictatoriale bevoegdheden. Hij sloeg de opstand bloedig neer.
In september 1848 werden nieuwe verkiezingen gehouden voor een nieuwe Assemblee
Nationale. Deze Assemblee voerde onderhandelingen over een nieuwe Franse grondwet. Er
werd besloten dat er een presidentschap zou worden ingesteld, waarbij de president
rechtstreeks door het volk zou worden verkozen, voor een eenmalige, niet-hernieuwbare
termijn van vier jaar.
Dit was een controversiële beslissing, vooral de rechtstreekse verkiezing van de president.
Maar de grondwet werd goedgekeurd, en de presidentsverkiezingen volgden snel. Louis
Napoleon won deze verkiezingen, vooral dankzij zijn grote naambekendheid.
De leidende klasse probeerde met deze snelle ontwikkelingen weer controle over het Franse
bestuur te krijgen, en dat lukte ook grotendeels. Maar Louis Napoleon wist dat in 1852 zijn
enige presidentiële mandaat ten einde zou lopen. Daarom pleegde hij in 1851 een staatsgreep
en stelde zichzelf aan als president voor het leven. Een jaar later organiseerde hij een
referendum waarin de Franse bevolking goedkeurde dat hij keizer van Frankrijk zou worden.
Zo werd hij Napoleon III.
────────────────────────────
De buitenlandse ambities van Napoleon III
In eerdere colleges is al kort verwezen naar Napoleon III, bijvoorbeeld bij de pasja van
Egypte en hoe hij in Frankrijk de economie moderniseerde en infrastructuur uitbouwde.
Napoleon III was niet alleen een moderniserende leider, maar ook een man met grote
buitenlandse ambities. Hij probeerde gebruik te maken van de spanningen en conflicten tussen
Europese grootmachten of lokte die zelf uit.
Een duidelijk voorbeeld hiervan was de Krimoorlog. Napoleon III hoopte daarmee een
situatie te creëren waarin de Europese kaart heronderhandeld zou moeten worden, en waarin
Frankrijk voordeel zou kunnen behalen. Uiteindelijk zou dat beleid nefast aflopen, deels
omdat Napoleon III op cruciale momenten tactische fouten maakte en deels omdat hij, onder
druk, niet altijd consequent bleef bij de lijnen die hij zelf had uitgezet.
