Samenvatting lessen staatsrecht (M.Leloup)

STAATSRECHT
Inleiding..................................................................................................................................................6
DEEL 1: Krachtlijnen................................................................................................................................8
H1: De Belgische Staat........................................................................................................................8
Inleiding..........................................................................................................................................8
§1. Het ontstaan van België (1830).................................................................................................8
§2. België als staat..........................................................................................................................9
H2: Een democratische rechtsstaat...................................................................................................10
§1. Scheiding van de machten......................................................................................................10
§2. De rechtsstaat.........................................................................................................................11
H3: Een meergelaagde staat in Europa.............................................................................................12
§1. De (federale) staat België........................................................................................................12
§2. De Vlaamse en andere deelstaten..........................................................................................14
§3. De Europese Unie...................................................................................................................15
§4. De gemeenten en provincies..................................................................................................16
DEEL 2: De democratische besluitvorming...........................................................................................17
H1: Grondwettelijke teksten.............................................................................................................17
Inleiding........................................................................................................................................17
§1. Belgische Grondwet................................................................................................................18
§2. Constitutieve autonomie van de deelstaten...........................................................................20
§3. Constituerende verdragen van de EU.....................................................................................21
H2: De wetgevende instellingen.......................................................................................................23
§1. Debatteren en organiseren.....................................................................................................23
§2. Zelf beslissen...........................................................................................................................23
§3. Verkiezen en vertegenwoordigen...........................................................................................24
A. Verkiezing.........................................................................................................................................25
B. Samenstelling...................................................................................................................................26
C. Indeling.............................................................................................................................................26
D. Zitting...............................................................................................................................................26
E. Ontbinding........................................................................................................................................26
A. Samenstelling...................................................................................................................................27
A. Onverantwoordelijkheid art. 58 Gw..................................................................................................28
B. Onschendbaarheid art. 59 Gw..........................................................................................................28



1

,A. Vlaams Parlement............................................................................................................................29
B. De andere deelstaatparlement.........................................................................................................29
§4. Wetgeven................................................................................................................................31
A. Toegewezen bevoegdheden.............................................................................................................32
B. Residuaire bevoegdheden in de verhouding tussen de WM en UM.................................................32
A. Tweekamerstelsel.............................................................................................................................32
B. Verloop wetgevingsprocedure..........................................................................................................33
A. Ideologische alarmbelprocedure art. 131 Gw...................................................................................37
A. Voor de toekomst.............................................................................................................................39
B. Voor het verleden.............................................................................................................................39
H3:De uitvoerende instellingen........................................................................................................39
§1. Vertrouwen en controleren.....................................................................................................39
A. Rechtspositie Koning........................................................................................................................40
A. Ministerraad.....................................................................................................................................40
B. Staatssecretarissen...........................................................................................................................40
C. Regering............................................................................................................................................40
A. Onverenigbaarheden........................................................................................................................41
B. Immuniteiten....................................................................................................................................41
A. Algemene controle...........................................................................................................................42
A. Samenstelling en werking.................................................................................................................44
B. Onverenigbaarheden en immuniteiten............................................................................................44
C. Ook vertrouwen van Parlement nodig..............................................................................................44
A. Vlaamse regering..............................................................................................................................44
B. Andere regeringen............................................................................................................................45
A. College van burgemeester en schepenen.........................................................................................46
B. OCMW..............................................................................................................................................46
C. Rechtspositie....................................................................................................................................46
D. Controle............................................................................................................................................46
A. De deputatie.....................................................................................................................................46
B. Gouverneur......................................................................................................................................46
C. Rechtspositie....................................................................................................................................47
D. Controle............................................................................................................................................47
§2. Besturen..................................................................................................................................47
A. Wetten uitvoeren art. 108 Gw..........................................................................................................47



2

,B. Handhaving van wetten....................................................................................................................47
A. Benoeming van federale ambtenaren art. 107 & 37 Gw...................................................................48
B. Staatsfinanciën.................................................................................................................................48
C. Leiding buitenlandse betrekkingen art. 167, §1 Gw..........................................................................49
D. Bevel over de krijgsmacht art. 167 Gw.............................................................................................49
E. Bevel over geïntegreerde politie art. 184 Gw....................................................................................49
A. Koninklijke besluiten.........................................................................................................................50
§3. Bestuurlijke rechtshandelingen stellen...................................................................................52
A. Deconcentratie.................................................................................................................................53
B. Functionele decentralisatie..............................................................................................................53
A. Rechtshandeling...............................................................................................................................54
B. Eenzijdig optreden............................................................................................................................54
C. Bestuurlijke overheid........................................................................................................................54
§4. Behoorlijk besturen.................................................................................................................55
A. Gebonden ⬌ discretionair................................................................................................................55
B. Algemene beginselen van behoorlijk bestuur...................................................................................56
C. Procedurele beginselen....................................................................................................................56
D. Inhoudelijke beginselen....................................................................................................................56
E. Formele motiveringsplicht................................................................................................................57
A. Willig beroep....................................................................................................................................57
B. Hiërarchisch beroep..........................................................................................................................57
C. Beroep bij toezichthoudend bestuur (cf. decentralisatie).................................................................57
D. Georganiseerd bestuurlijk beroep....................................................................................................58
§5. Taalgebruik door het bestuur..................................................................................................58
§6. Handhaving door het bestuur.................................................................................................59
DEEL 3: De bevoegdheidsverdeling.......................................................................................................60
H1: Gefedereerde bevoegdheden.....................................................................................................60
§1. Bevoegheidsverdeling in België...............................................................................................60
A. Substitutierecht voor internationale verplichtingen.........................................................................61
B. Statuut Brusselse ordonnanties........................................................................................................61
A. Materiële exclusiviteit......................................................................................................................61
B. Territoriale exclusiviteit....................................................................................................................62
A. Materiële bevoegdheden.................................................................................................................64
B. Territoriale bevoegdheid..................................................................................................................64



3

,A. Materiële bevoegdheden.................................................................................................................65
B. Territoriale bevoegdheid..................................................................................................................65
A. Materiële bevoegdheden.................................................................................................................65
B. Territoriale bevoegdheid..................................................................................................................65
A. Materiële bevoegdheden.................................................................................................................66
B. Territoriale bevoegdheid..................................................................................................................66
A. Samenwerkingsvormen....................................................................................................................68
B. Sluiting van gemengde verdragen art. 167, §4 Gw. + art. 92bis §4ter BWHI.....................................68
A. Belangenconflicten art. 143 Gw........................................................................................................68
B. Bevoegdheidsconflicten....................................................................................................................69
C. Bevoegdheden van de Unie..............................................................................................................69
H2: Territoriaal gedecentraliseerde bevoegdheden..........................................................................69
§1. Bevoegdheden van de LOKALE BESTUREN..............................................................................69
Deel 4: De inwoners en hun grondrechten...........................................................................................71
H1: De inwoners...............................................................................................................................71
§1. Personen met Belgische nationaliteit......................................................................................71
§2. Personen zonder Belgische nationaliteit.................................................................................72
H2: Grondrechten.............................................................................................................................73
§1. Ontwikkeling van grondrechten..............................................................................................73
A. Belangrijkste instellingen..................................................................................................................73
§2. Voornaamste grondrechten....................................................................................................74
§3. Beperking van grondrechten - belangrijk................................................................................80
A. Formeel wettigheidsbeginsel............................................................................................................80
B. Verbod van preventieve maatregelen...............................................................................................81
A. Positieve actie...................................................................................................................................84
§4. Horizontale werking van grondrechten...................................................................................84
DEEL 5: De rechtsbescherming.............................................................................................................86
H1: Rechtsprekende instellingen......................................................................................................86
§1. Federale rechtscolleges...........................................................................................................86
A. Zetelende magistratuur art. 151 Gw.................................................................................................86
B. Het openbaar ministerie (staande magistratuur).............................................................................86
A. Magistraten van de zetel..................................................................................................................87
B. Openbaar ministerie.........................................................................................................................87
C. Bevoegdheid in eerste aanleg...........................................................................................................87



4

,D. Bevoegdheid in hoger beroep art. 156 Gw.......................................................................................87
E. Bevoegdheid Hof van Assisen...........................................................................................................87
F. Bevoegdheid Hof van Cassatie art. 147 Gw.......................................................................................87
§2. Rechtscolleges van de deelstaten...........................................................................................88
§3. Rechtscolleges van de EU........................................................................................................89
§4. Lokale rechtscolleges?............................................................................................................89
H2: Rechtsbescherming tegen de overheid......................................................................................89
§1. Hiërarchie van de normen......................................................................................................89
§2. Rechtstreekse rechtsbescherming tegen de overheid............................................................91
A. Door elke rechter..............................................................................................................................91
B. Door het Grondwettelijk Hof............................................................................................................91
A. Subjectieve en objectieve geschillen................................................................................................93
B. Exceptie van onwettigheid................................................................................................................93
C. Rechtscolleges bevoegd voor subjectieve geschillen........................................................................94
D. Rechtscolleges bevoegd voor objectieve geschillen.........................................................................94
E. Enkele bijzondere gevolgen van de principes van rechtsbescherming..............................................95
A. Bijkomende rechtsbescherming.......................................................................................................96
§3. Overheidsaansprakelijkheid....................................................................................................97
§4. Tijdlijn: rechtsbescherming.....................................................................................................99
Lijst met gebeurtenissen.....................................................................................................................101




5

,INLEIDING
Staatsrecht = recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van de staat, de
instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en die tot de
burgers.
= constitutioneel recht, grondwettelijk recht
België is doorheen de tijd geëvolueerd van een eenheidsstaat naar een federale staat.

“België is een meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa”

België Kernboodschap
- België als staat
- (Internationale) rechtsverantwoordelijkheid
- Verdragsbevoegdheid
- Buitenlandse betrekkingen bv. de ambassade in andere landen
- Gewapende macht
Rechtsstaat
- De staat is gebonden door het recht waarvan zij de toepassing verzekert
o Zowel burgers als de staat zijn gebonden aan het recht
- Hiërarchie van de normen: sommige normen staan hoger dan andere bv. wet > KB
- Rechtsbescherming
o Tegen de wetgever: GwH = bevoegd
o Tegen het bestuur: RvS = bevoegd
- Onafhankelijke rechters
- Fundamentele rechten en vrijheden respecteren
Democratische
- “Parlementaire democratie”
- Verkiezingen
- Legaliteitsbeginsel
- Parlementaire controle
- Systeem waarin het volk beslist
- 2 vormen democratie:
o Rechtstreekse democratie = volk moet uitdrukkelijk over alles beslissen a.d.h.v.
referenda
o Indirecte democratie = volk kiest de volksvertegenwoordigers, die het parlement
vormt & die maken de wetten/regels
Meergelaagde
- Bekomen door staatshervormingen
- Gemeenschappen en gewesten
- Bevoegdheidsverdeling
- Provincies en gemeenten
- België heeft het systeem van federalisme: meerdere bestuursniveaus
In Europa
- Europese Unie


6

, - Raad van Europa
- Multilevel constitutionalism = het grondwettelijk recht vindt niet enkel plaats in de natie,
maar ook op hogere niveaus zoals EU
- Verhouding Belgisch (grondwettelijk) recht en internationaal/Europees recht
Aan deze definitie ontbreekt het woordje ‘grondwet’.




7

,DEEL 1: KRACHTLIJNEN

H1: DE BELGISCHE STAAT


INLEIDING
Recht = rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties
afdwingbare normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de samenleving
- Creëert orde: niet het recht van sterkste, maar de sterkte van het recht
- Vertoont onderlinge samenhang. Systeem met een eigen begrippenkader, onderliggende
basiswaarden
- Kan worden afgedwongen
o ≠ moraal
o ≠ godsdienstige regels
o ≠ afspraken binnen familieverband
- Recht ~ maatschappij
Grootste onderverdeling:
Privaatrecht Publiekrecht
Beheerst de situatie van en de relaties tussen Beheerst de situatie van en de relaties tussen
particuliere (rechts)personen overheid en particuliere (rechts)personen en
overheden onderling
Individuen Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht,
mensenrechtenrecht, strafrecht, recht van de
lokale besturen, delen van het omgevingsrecht,
van het sociaal recht …


§1. HET ONTSTAAN VAN BELGIË (1830)
- A.d.h.v. secessie
- Congres van Wenen (1814)
- Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (1815)
- Zuidelijke provincies snel ontevreden
o Economische tegenstellingen
o Politieke ondervertegenwoordiging van ‘belgische deel’
o Inmenging in Kerk (onderwijs)
o Beknotting persvrijheid
o Toen reeds: taalconflict
- Monsterverbond van zuidelijke elites (Katholieken en Liberalen)
o Culminatie van spanningen
o Voorlopig bewind: onafhankelijkheid 4 oktober 1830
 Grondwetgevende vergadering wordt georganiseerd (samengesteld via
verkiezingen, met als naam: nationaal congres)




8

,§2. BELGIË ALS STAAT
= Land met afgebakend territorium, vaste bevolkingsgroep & overheid die gezag uitvoert over die
bevolking
2 manieren van het ontstaan van staten:
- Oorspronkelijk ontstaan: uit het niets ontstaan  vroeger
- Afgeleid ontstaan
o Dekolonisatie: werden na kolonie onafhankelijk bv. Congo
o Secessie: deel van een land scheurt zich af van het land bv. Catalonië die dat heeft
geprobeerd met Spanje
o Dismembratio: wanneer 1 land uit elkaar valt in 2 nieuwe landen bv. Tsjecho-
Slowakije
o Fusie: 2 landen die 1 nieuw land worden bv. oost- en West-Duitsland

DE BELGISCHE STAAT

Juridische voorwaarden om als staat te worden erkend:
- Permanente bevolking = er moet een vaste kern zijn
o BE: hebben wij
- Afgebakend grondgebied dat niet meer betwist wordt art. 7 & 167, §1, 3 e lid Gw.
o BE: a.d.h.v. Verdrag van Maastricht (1843)
 Opgelet: veranderlijk
- Effectieve overheid
o BE: OVH die de basisfuncties van gezag kan uitvoeren:
 Wetgeving maken
 Wetgeving uitvoeren
 Recht kunnen uitspreken
 Veiligheid bewaren
 Federale staat, deelstaten, steden, rechtscolleges …
- Onafhankelijk kunnen opereren = o.a. kunnen toetreden tot verdragen zonder dat ze
afhangen van goedkeuring van andere landen
o BE: diplomatie, lidmaatschap VN, talloze verdragen …
 Internationale erkenning is de zogezegde “vijfde” voorwaarde om erkend te worden als staat
o Declaratieve handeling
o Bevestigen bestaan van nieuwe staat
o Erkenning van staten, niet van regeringen
o België: Verdrag van Londen (1839)
 Moment dat België door alle landen werd erkend

Conclusie: België = een staat

GEVOLGEN VAN KWALIFICATIE ALS STAAT

3 gevolgen aan feit dat België een staat is
1. Rechtspersoonlijkheid: waardoor ze rechten & plichten heeft




9

, o Extern: BE kan op internationaal niveau met andere staten ageren (recht), maar kan
als staat ook verantwoordelijk worden gehouden wegens schending mensenrechten
(plicht)
o Intern: BE kan belastingen heffen van inwoners (recht), maar kan ook aansprakelijk
worden gesteld wegens fouten door Belgische rechter (plicht)
2. Soevereiniteit
o Extern: BE is evenwaardig aan andere landen (juridisch gezien) & daardoor moet een
land jouw grondgebied eerbiedigen
o Intern: BE is vrij om rechtsorde zelf vorm te geven zoals die dat wil, maar wordt wel
voor stuk genuanceerd door internationale verdragen & EU
3. Rechtsmacht
o Uitvoeringshandelingen: territoriaal
o Normerende of rechtsprekende handelingen
o In principe heeft BE rechtsmacht voor alles wat binnen zijn rechtsmacht gebeurt
(territoriaal), behalve:
 Ambassades van andere landen in BE
 Ambassades van BE in andere landen

H2: EEN DEMOCRATISCHE RECHTSSTAAT


§1. SCHEIDING VAN DE MACHTEN
- Ontstaan idee scheiding der machten:
o Verwerping absolute macht van vorsten die aanwezig was tijdens ancien régime
o Streven naar vrijheid en gelijkheid
- Vertrekt van het idee dat het staatsbestel opgedeeld wordt in 3 afzonderlijke machten, die elk
hun eigen functie hebben
o WM: creëert bindende normen
o UM: past normen toe op individuele gevallen
o RM: beslecht geschillen die rijzen bij toepassing van die normen
 Dit basisconcept (de opdeling in 3 pijlers) is terug te vinden in elk land ter wereld,
maar wordt anders uitgevoerd bv. VS heeft een president rechtstreeks door volk
gekozen, terwijl BE parlementair systeem heeft waarbij wij ons parlement verkiezen.
De premier niet rechtstreeks wordt gekozen (Montesquieu = vader van idee)

o Montesquieu wordt gezien als ‘vader van dat idee’
o Opdeling wetgevende, bestuurs- en rechtsprekende functie
 Politiek verantwoordelijke machten
 Onafhankelijke en onpartijdige rechterlijke macht
- Ongeschreven grondwettelijk beginsel in België, toch impliciet aanwezig
o Titel III: “De Machten”
 Hoofdstuk II: de federale wetgevende macht
 Hoofstuk III: de Koning en de federale regering
 Hoofdstuk VI: de rechterlijke macht
- Algemeen rechtsbeginsel met grondwettelijke waarde
- Geen absolute scheiding: checks & balances


10