Agogiek
Hoofdstuk 1
Kenmerken van agogie
Het gaat om mensen in verandering. Een maatschappelijk werker helpt iemand zodanig te veranderen
dat hij voortaan geen grote schulden meer maakt. Een verpleegkundige helpt een patiënt zijn leefstijl
zodanig te wijzigen dat hij niet meer zo snel een hartinfarct krijgt.
Een agoog probeert mensen te beïnvloeden opdat zij veranderen. Beïnvloeden en veranderen zijn
kernbegrippen in het agogisch werk.
Er is sprake van agogie:
1. Als het gaat om een psychosociale verandering
Hoe je je gedraagt tegenover anderen, het sociale, heeft immers alles te maken met hoe je je
voelt, met wat je denkt en wat je gelooft, dus met het psychische. Ook hangt je psychische
gesteldheid mede af van de manier waarop je door anderen bent grootgebracht en van degenen
me wie je omgaat. Psychosociaal functioneren kan zowel betrekking hebben op individuele
mensen als op mensen in groepsverband.
2. De verandering wordt door de betrokkenen gewenst
In de agogie staat het belang centraal van diegene om wiens verandering het gaat. De
verandering moet ook door de betrokkene(n) gewenst worden, al zal in de meeste gevallen
ook de agoog de veranderende situatie wenselijk vinden.
3. De beïnvloeding vindt beroepsmatig plaats
We spreken pas van agogie als degene die de verandering probeert te bewerkstelligen dit
nadrukkelijk doet op grond van het beroep dat hij uitoefent. De ‘veranderaar’ is zodanig
herkenbaar en aanspreekbaar. Iemand kan pas agoog worden genoemd als helpen veranderen
(een deel van) zijn taak is.
4. De beïnvloeding doelgericht is
Agogisch werk betreft altijd verandering naar een situatie die van tevoren min of meer
nadrukkelijk bedacht en gepland is.
5. De veranderaar systematisch werkt
Een agoog laat de zaak niet aan toeval over. Hij probeert systematisch díé omstandigheden te
scheppen waarvan hij denkt dat ze beoogde verandering kunnen vergemakkelijken. Hij maakt
een plan voor zijn activiteiten en stemt deze zorgvuldig op elkaar af, waarbij hij zich baseert
op vakkennis en ervaring.
6. De beïnvloeding vindt bewust plaats
De beïnvloeding moet voor beide partijen open en eerlijk plaatsvinden.
7. De beïnvloeding wordt vrijwillig ondergaan
8. De beïnvloeding is niet wederzijds (is eenzijdig gericht, van agoog naar de ander)
9. Het gaat om (jong)volwassenen.
De genoemde eigenschappen van agogie zijn eerder richtinggevend dan absoluut.
Voor diegene die de verandering of beïnvloeding ondergaat bestaan verschillende namen:
1. De medische term: patiënt
2. Cliënt (veelgebruikt)
3. Meerdere personen tegelijk: cliëntsysteem
4. Cursussen of trainingen: deelnemer
5. Instelling: bewoners
6. Opvanghuizen: gasten
, 7. Mensen met een verstandelijke beperking: pupillen
8. Grote groepen: doelgroep
Ondertussen zijn er veel beroepen met een agogisch karakter:
1. Beroepen waarin agogisch werk centraal staat (maatschappelijk werker, GGZ-agoog,
pedagogisch hulpverlener, medewerker van een telefonische hulpdienst)
2. Beroepen die een agogisch aspect in zich dragen (verpleegkundige, praktijkdocent,
verzorgende, diëtist, pastor, personeelsfunctionaris, vakbondsleider)
De meer of minder agogische beroepen vinden we terug in een aantal werkvelden (het geheel van
instellingen, mensen, beroepen, organisaties, regels, wetten etc) die betrekking hebben op hetzelfde
doel of dezelfde doelgroep. Voorbeeld: reclassering, sociaal werk in de wijk, inrichtingswerk,
gezondheidszorg).
Vier soorten cliëntsystemen op basis van het aard van psychosociaal functioneren
1. Individuele personen
Aspecten van het psychosociale functioneren van een individu zijn o.a. diens gevoelens, zijn
houding t.o.v. mensen en dingen, zijn persoonlijke ervaringen, gedrag, zelfbeeld, identiteit,
ambitie, overtuigingen, behoeftes en verlangens.
2. Groepen
Een groep is een verzameling van mensen die elkaar kennen, die (al dan niet tijdelijk) met
elkaar omgaan en die ook herkenbaar zijn als in een bepaalde situatie bij elkaar horend. Het
psychosociaal functioneren van het individu speelt ook in een groep, maar daarbij komt ook
jaloezie, communicatie, vriendschap, besluitvorming, onderlinge vertrouwen etc.
3. Organisaties
Een organisatie bestaat uit individuen en groepen, dus het functioneren van beide speelt hier
ook mee. Een organisatie is anoniemer dan een groep, waardoor communicatie vaak formeel
is. Psychosociale zaken die in een organisatie spelen zijn o.a. hiërarchie, belangenstellingen,
besluitvormingsprocedures, geschreven regels en formele posities.
4. Grotere samenlevingsverbanden
Met grotere samenlevingsverbanden wordt er een grote, doorgaans anonieme verzameling
mensen die een of ander gemeenschappelijk kenmerk hebben, bedoeld. De samenstelling
wisselt constant (vb. Nederlanders, diabetespatiënten, rokers, bejaarden). De aspecten van de
andere niveaus worden hier ook teruggevonden. Er is meer: maatschappelijke normen en
waarden spelen een grote rol, er is vaak een eigen (sub)cultuur, de communicatie is anoniem
en vooral via massa- en sociale media, er zijn wetten/regels die het gedrag regelen.
Tot het microniveau wordt meestal individuen en (kleine) groepen gerekend.
Tot het mesoniveau rekenen we organisaties en kleinere samenlevingsverbanden (buurten)
Tot macroniveau tellen we grotere samenlevingsverbanden en de maatschappij.
Vervangen of toevoegen
Een verandering kun je zien als het verschil tussen een nieuwe en een oude situatie. Dat verschil is niet
in alle gevallen gelijkwaardig. Er is een onderscheid tussen vervangen en toevoegen. Door te
vervangen verdwijnt er iets ten gunste van iets anders. Van toevoegen is er sprake als het oude blijft
bestaan, maar er iets nieuws bijkomt.
, Toevoegen lijkt makkelijker dan vervangen, bij vervangen zijn er twee veranderingsprocessen: het
nieuwe eigen maken of aanleren en het oude vertrouwde weglaten of afleren.
In sommige gevallen is er een negatieve uitgangspositie: dan is er een probleem en bestaat de
verandering uit de oplossing van dat probleem. In andere gevallen is de uitgangspositie goed, maar is
er een streven naar een betere toestand en wil men meer kunnen en zich verder ontwikkelen.
Niet-veranderen is soms ook een verandering. Zo is het heel goed mogelijk dat een cliënt, nadat zijn
probleem is besproken en verkend, toch afziet van de verandering. Het verschil tussen de oude en
nieuwe toestand, de verandering, is dan dat de cliënt eerst niet en later wel achter zijn oorspronkelijke
situatie staat. Eerst dacht hij dat hij niet anders kon, nu kiest hij ervoor.
Men stelt het menselijke psychosociale functioneren wel eens voor als een bouwsel van verschillende
elementen die onderling samenhangen. Dat zijn o.a. alles wat je weet, je gedachtewereld, gedrag,
gevoelens, behoeften, opvattingen, overtuigingen, verwachtingen, wensen, ervaringen, het gevoel dat
je over jezelf hebt en je attitudes. In principe kunnen al deze dingen veranderen, maar ze veranderen
niet allemaal even gemakkelijk.
Verschillende elementen van de psyche liggen op verschillende dieptes. Het ene zit meer aan het
oppervlakte, het andere kan je identiteit raken. Oppervlakkige veranderingen zijn doorgaans makkelijk
te bereiken, ze raken je niet echt. Diepgaande veranderingen zijn moeilijker tot stand te brengen, maar
eenmaal bereikt, zijn ze steviger opgenomen. De betrokkene heeft ze dan meer eigengemaakt, ofwel
geïnternaliseerd.
We spreken van evenwicht als gedrag overeenkomt met wensen, als kennis en geloof niet met elkaar in
strijd zijn. Wie in evenwicht verkeert voelt zich in het algemeen prettig, het geeft rust. Als iemand uit
zijn evenwicht is, leidt dat tot spanning (stress). Psychosociale veranderingen kunnen pas plaatsvinden
als er een verschil bestaat tussen de huidige toestand en een gewenste toestand. De negatieve spanning
tussen het feitelijke en de gewenste situatie kun je frustratie noemen. Verandering gaat dan ook bijna
altijd met frustratie gepaard, zelfs als het proces van goed naar beter verloopt.
Een verandering kan een eenmalig/incidenteel karakter hebben. Het is dan een oplossing of
verbetering voor één speciaal geval of voor een beperkte tijd. Het steeds incidenteel oplossen van
hetzelfde probleem kent het gevaar van de meer-van-hetzelfde-oplossing. Het opstapelen van steeds
dezelfde oplossingen leidt er toe dat het probleem erger wordt.
Tegenover incidentele veranderingen staan structurele veranderingen. Het woord zegt al dat deze soort
verandering betrekking heeft op structuur, op het wezen van de situatie. Structurele veranderingen zijn
van een andere orde dan incidentele. De verandering is meer blijvend van aard. Door structurele
veranderingen worden er als het ware voorwaarden geschapen waardoor men zich steeds opnieuw kan
aanpassen of zichzelf beter kan helpen.
Als je denkt aan individuele verandering, is het bijvoorbeeld effectiever iemand te ondersteunen in het
vergroten van zijn veerkracht, weerbaarheid of incasseringsvermogen dan te helpen een eenmalige
situatie boven het hoofd te bieden.
Een verandering is niet óf incidenteel óf structureel. In het algemeen richt sociaal werk zich eerder op
structurele dan op incidentele veranderingen. Structurele veranderingen zijn vaak effectiever dan
incidentele veranderingen. Het is wel moeilijker te bewerkstelligen.
Er is een verschil tussen een fixed mindset en een growth mindset. Wie een fixed mindset heeft gelooft
niet helemaal of minder in veranderbaarheid. In werkelijkheid kan/zal hij dan ook minder gauw
Hoofdstuk 1
Kenmerken van agogie
Het gaat om mensen in verandering. Een maatschappelijk werker helpt iemand zodanig te veranderen
dat hij voortaan geen grote schulden meer maakt. Een verpleegkundige helpt een patiënt zijn leefstijl
zodanig te wijzigen dat hij niet meer zo snel een hartinfarct krijgt.
Een agoog probeert mensen te beïnvloeden opdat zij veranderen. Beïnvloeden en veranderen zijn
kernbegrippen in het agogisch werk.
Er is sprake van agogie:
1. Als het gaat om een psychosociale verandering
Hoe je je gedraagt tegenover anderen, het sociale, heeft immers alles te maken met hoe je je
voelt, met wat je denkt en wat je gelooft, dus met het psychische. Ook hangt je psychische
gesteldheid mede af van de manier waarop je door anderen bent grootgebracht en van degenen
me wie je omgaat. Psychosociaal functioneren kan zowel betrekking hebben op individuele
mensen als op mensen in groepsverband.
2. De verandering wordt door de betrokkenen gewenst
In de agogie staat het belang centraal van diegene om wiens verandering het gaat. De
verandering moet ook door de betrokkene(n) gewenst worden, al zal in de meeste gevallen
ook de agoog de veranderende situatie wenselijk vinden.
3. De beïnvloeding vindt beroepsmatig plaats
We spreken pas van agogie als degene die de verandering probeert te bewerkstelligen dit
nadrukkelijk doet op grond van het beroep dat hij uitoefent. De ‘veranderaar’ is zodanig
herkenbaar en aanspreekbaar. Iemand kan pas agoog worden genoemd als helpen veranderen
(een deel van) zijn taak is.
4. De beïnvloeding doelgericht is
Agogisch werk betreft altijd verandering naar een situatie die van tevoren min of meer
nadrukkelijk bedacht en gepland is.
5. De veranderaar systematisch werkt
Een agoog laat de zaak niet aan toeval over. Hij probeert systematisch díé omstandigheden te
scheppen waarvan hij denkt dat ze beoogde verandering kunnen vergemakkelijken. Hij maakt
een plan voor zijn activiteiten en stemt deze zorgvuldig op elkaar af, waarbij hij zich baseert
op vakkennis en ervaring.
6. De beïnvloeding vindt bewust plaats
De beïnvloeding moet voor beide partijen open en eerlijk plaatsvinden.
7. De beïnvloeding wordt vrijwillig ondergaan
8. De beïnvloeding is niet wederzijds (is eenzijdig gericht, van agoog naar de ander)
9. Het gaat om (jong)volwassenen.
De genoemde eigenschappen van agogie zijn eerder richtinggevend dan absoluut.
Voor diegene die de verandering of beïnvloeding ondergaat bestaan verschillende namen:
1. De medische term: patiënt
2. Cliënt (veelgebruikt)
3. Meerdere personen tegelijk: cliëntsysteem
4. Cursussen of trainingen: deelnemer
5. Instelling: bewoners
6. Opvanghuizen: gasten
, 7. Mensen met een verstandelijke beperking: pupillen
8. Grote groepen: doelgroep
Ondertussen zijn er veel beroepen met een agogisch karakter:
1. Beroepen waarin agogisch werk centraal staat (maatschappelijk werker, GGZ-agoog,
pedagogisch hulpverlener, medewerker van een telefonische hulpdienst)
2. Beroepen die een agogisch aspect in zich dragen (verpleegkundige, praktijkdocent,
verzorgende, diëtist, pastor, personeelsfunctionaris, vakbondsleider)
De meer of minder agogische beroepen vinden we terug in een aantal werkvelden (het geheel van
instellingen, mensen, beroepen, organisaties, regels, wetten etc) die betrekking hebben op hetzelfde
doel of dezelfde doelgroep. Voorbeeld: reclassering, sociaal werk in de wijk, inrichtingswerk,
gezondheidszorg).
Vier soorten cliëntsystemen op basis van het aard van psychosociaal functioneren
1. Individuele personen
Aspecten van het psychosociale functioneren van een individu zijn o.a. diens gevoelens, zijn
houding t.o.v. mensen en dingen, zijn persoonlijke ervaringen, gedrag, zelfbeeld, identiteit,
ambitie, overtuigingen, behoeftes en verlangens.
2. Groepen
Een groep is een verzameling van mensen die elkaar kennen, die (al dan niet tijdelijk) met
elkaar omgaan en die ook herkenbaar zijn als in een bepaalde situatie bij elkaar horend. Het
psychosociaal functioneren van het individu speelt ook in een groep, maar daarbij komt ook
jaloezie, communicatie, vriendschap, besluitvorming, onderlinge vertrouwen etc.
3. Organisaties
Een organisatie bestaat uit individuen en groepen, dus het functioneren van beide speelt hier
ook mee. Een organisatie is anoniemer dan een groep, waardoor communicatie vaak formeel
is. Psychosociale zaken die in een organisatie spelen zijn o.a. hiërarchie, belangenstellingen,
besluitvormingsprocedures, geschreven regels en formele posities.
4. Grotere samenlevingsverbanden
Met grotere samenlevingsverbanden wordt er een grote, doorgaans anonieme verzameling
mensen die een of ander gemeenschappelijk kenmerk hebben, bedoeld. De samenstelling
wisselt constant (vb. Nederlanders, diabetespatiënten, rokers, bejaarden). De aspecten van de
andere niveaus worden hier ook teruggevonden. Er is meer: maatschappelijke normen en
waarden spelen een grote rol, er is vaak een eigen (sub)cultuur, de communicatie is anoniem
en vooral via massa- en sociale media, er zijn wetten/regels die het gedrag regelen.
Tot het microniveau wordt meestal individuen en (kleine) groepen gerekend.
Tot het mesoniveau rekenen we organisaties en kleinere samenlevingsverbanden (buurten)
Tot macroniveau tellen we grotere samenlevingsverbanden en de maatschappij.
Vervangen of toevoegen
Een verandering kun je zien als het verschil tussen een nieuwe en een oude situatie. Dat verschil is niet
in alle gevallen gelijkwaardig. Er is een onderscheid tussen vervangen en toevoegen. Door te
vervangen verdwijnt er iets ten gunste van iets anders. Van toevoegen is er sprake als het oude blijft
bestaan, maar er iets nieuws bijkomt.
, Toevoegen lijkt makkelijker dan vervangen, bij vervangen zijn er twee veranderingsprocessen: het
nieuwe eigen maken of aanleren en het oude vertrouwde weglaten of afleren.
In sommige gevallen is er een negatieve uitgangspositie: dan is er een probleem en bestaat de
verandering uit de oplossing van dat probleem. In andere gevallen is de uitgangspositie goed, maar is
er een streven naar een betere toestand en wil men meer kunnen en zich verder ontwikkelen.
Niet-veranderen is soms ook een verandering. Zo is het heel goed mogelijk dat een cliënt, nadat zijn
probleem is besproken en verkend, toch afziet van de verandering. Het verschil tussen de oude en
nieuwe toestand, de verandering, is dan dat de cliënt eerst niet en later wel achter zijn oorspronkelijke
situatie staat. Eerst dacht hij dat hij niet anders kon, nu kiest hij ervoor.
Men stelt het menselijke psychosociale functioneren wel eens voor als een bouwsel van verschillende
elementen die onderling samenhangen. Dat zijn o.a. alles wat je weet, je gedachtewereld, gedrag,
gevoelens, behoeften, opvattingen, overtuigingen, verwachtingen, wensen, ervaringen, het gevoel dat
je over jezelf hebt en je attitudes. In principe kunnen al deze dingen veranderen, maar ze veranderen
niet allemaal even gemakkelijk.
Verschillende elementen van de psyche liggen op verschillende dieptes. Het ene zit meer aan het
oppervlakte, het andere kan je identiteit raken. Oppervlakkige veranderingen zijn doorgaans makkelijk
te bereiken, ze raken je niet echt. Diepgaande veranderingen zijn moeilijker tot stand te brengen, maar
eenmaal bereikt, zijn ze steviger opgenomen. De betrokkene heeft ze dan meer eigengemaakt, ofwel
geïnternaliseerd.
We spreken van evenwicht als gedrag overeenkomt met wensen, als kennis en geloof niet met elkaar in
strijd zijn. Wie in evenwicht verkeert voelt zich in het algemeen prettig, het geeft rust. Als iemand uit
zijn evenwicht is, leidt dat tot spanning (stress). Psychosociale veranderingen kunnen pas plaatsvinden
als er een verschil bestaat tussen de huidige toestand en een gewenste toestand. De negatieve spanning
tussen het feitelijke en de gewenste situatie kun je frustratie noemen. Verandering gaat dan ook bijna
altijd met frustratie gepaard, zelfs als het proces van goed naar beter verloopt.
Een verandering kan een eenmalig/incidenteel karakter hebben. Het is dan een oplossing of
verbetering voor één speciaal geval of voor een beperkte tijd. Het steeds incidenteel oplossen van
hetzelfde probleem kent het gevaar van de meer-van-hetzelfde-oplossing. Het opstapelen van steeds
dezelfde oplossingen leidt er toe dat het probleem erger wordt.
Tegenover incidentele veranderingen staan structurele veranderingen. Het woord zegt al dat deze soort
verandering betrekking heeft op structuur, op het wezen van de situatie. Structurele veranderingen zijn
van een andere orde dan incidentele. De verandering is meer blijvend van aard. Door structurele
veranderingen worden er als het ware voorwaarden geschapen waardoor men zich steeds opnieuw kan
aanpassen of zichzelf beter kan helpen.
Als je denkt aan individuele verandering, is het bijvoorbeeld effectiever iemand te ondersteunen in het
vergroten van zijn veerkracht, weerbaarheid of incasseringsvermogen dan te helpen een eenmalige
situatie boven het hoofd te bieden.
Een verandering is niet óf incidenteel óf structureel. In het algemeen richt sociaal werk zich eerder op
structurele dan op incidentele veranderingen. Structurele veranderingen zijn vaak effectiever dan
incidentele veranderingen. Het is wel moeilijker te bewerkstelligen.
Er is een verschil tussen een fixed mindset en een growth mindset. Wie een fixed mindset heeft gelooft
niet helemaal of minder in veranderbaarheid. In werkelijkheid kan/zal hij dan ook minder gauw
