INLEIDING TOT HET RECHT
INHOUDSOPGAVE
Thema 1: Inleidende beschouwingen over statelijk recht .................................................................... 3
2. Wat is recht? ............................................................................................................................................................................................ 3
4. 1 recht of publiekrecht en privaatrecht............................................................................................................................................. 4
4.1 Twee soorten verhoudingen ..................................................................................................................................... 4
Thema 2: basisbegrippen en indeling van het recht .............................................................................. 5
1. Basisbegrippen .................................................................................................................................................................................. 5
1.1 Gedragsvoorschrift, regel, wet, bevel............................................................................................................ 5
1.2 Objectief en subjectief recht, rechtsobjecten en rechtssubjecten.......................................................... 5
1.3 Rechtsbekwaamheid en handelingsbekwaamheid ....................................................................................... 6
1.4 Rechtsfeit en rechtshandeling .......................................................................................................................... 7
2. De indeling van het recht ...................................................................................................................................................................... 8
2.1 Basisbeginselen van de rechtstaat ............................................................................................................................ 8
2.2 Bronnen van het recht ................................................................................................................................................ 8
2.3 Hiërarchie der normen ............................................................................................................................................ 11
2.4 Waar vind ik het recht? ............................................................................................................................................ 11
2.5 Hoe interpreteer ik rechtsregels? .......................................................................................................................... 12
3. BEGRIPPENINDEX ...............................................................................................................................................................................13
Van eenheidsstaat naar federale staat .................................................................................................. 14
De Belgische staatsstructuur ................................................................................................................. 14
Internationale rechtsorden .................................................................................................................... 21
Belgiës buitenlands beleid.........................................................................................................................................................................21
België in Europa ..........................................................................................................................................................................................21
Supranationaal niveau ...................................................................................................................................................... 21
Internationaal niveau ........................................................................................................................................................ 25
Thema 4: Hiërarchie van materiële wetten ......................................................................................... 28
Toetsing van de wet aan de grondwet .................................................................................................. 29
Toetsing van de uitvoerende besluiten aan de wetgeving .................................................................. 29
De rechtspraak ........................................................................................................................................ 29
Thema 5: fundamentele rechten en vrijheden .................................................................................... 30
1. Algemeen .................................................................................................................................................................................................30
2. De klassieke vrijheden..........................................................................................................................................................................30
1
, 2.1 De vrijheid van de fysieke persoon of de bescherming van lijf en goed ....................................................... 35
2.2 De vrijheid van de geest ........................................................................................................................................... 36
3. De economische, sociale en culturele rechten ...............................................................................................................................38
3.1 Recht op onderwijs en vrijheid van onderwijs .................................................................................................... 38
3.2 Recht op menswaardig leven .................................................................................................................................. 38
4. Het gelijkheidsbeginsel .........................................................................................................................................................................38
4.1 De grondwettelijke beginselen ............................................................................................................................... 38
4.2 Formele en materiële gelijkheid ............................................................................................................................. 38
4.5 Bestrijding van racisme en discriminatie ............................................................................................................... 38
5. Andere fundamentele rechten............................................................................................................................................................39
De raad van state in de belgische rechtsorde ...................................................................................... 39
1. De raad van state als annulatierechter ...........................................................................................................................................40
2. Het administratief kort geding ...........................................................................................................................................................43
3. De raad van state als administratieve cassatierechter................................................................................................................44
4. De raad van state als adviesverlener ...............................................................................................................................................45
Samengevat ..................................................................................................................................................................................................45
Het vlaams mensenrechteninstituut beschermt en bevordert de mensenrechten in Vlaanderen 46
Thema 13: Strafrecht ............................................................................................................................. 46
1. Algemeen .................................................................................................................................................................................................46
A. Materieel en formeel strafrecht ............................................................................................................................... 47
Doelstellingenkader ................................................................................................................................ 50
De belangrijke rol van de overheid ....................................................................................................... 53
Straftoemeting ........................................................................................................................................ 53
Territoriale toepassing van de strafwet ............................................................................................... 54
Het formeel strafrecht: het strafprocesrecht? ..................................................................................... 54
Rechten van partijen ............................................................................................................................... 57
Gevangenisstraf ....................................................................................................................................... 58
Buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht ........................................................................................................................................59
Personen, familie en relatievermogensrecht ........................................................................................................................................61
Natuurlijke persoon ......................................................................................................................................................... 61
Verticale relaties ............................................................................................................................................................... 62
Horizontale relaties.......................................................................................................................................................... 63
Erfrecht ............................................................................................................................................................................... 69
Deel 3: totstandkoming van recht op nationeel en internationaal niveau........................................ 78
Nationaal niveau.........................................................................................................................................................................................78
Belang van een kwaliteitsvol wetgevingsproces ......................................................................................................... 78
Totstandkomingsproces wetgeving .............................................................................................................................. 79
2
, Parlementaire fase “het publieke debat” ..................................................................................................................... 85
Tot slot nog wat formaliteiten....................................................................................................................................... 86
Gastcollege De Europese Raad en De Raad van de europese unie ................................................... 87
Institutioneel kader.....................................................................................................................................................................................87
De Europese Raad en de Raad van de Europese Unie ...................................................................................................................88
Deel 1: Het belgische rechtssysteem in een internationale
rechtsorde
THEMA 1: INLEIDENDE BESCHOUWINGEN OVER STATELIJK RECHT
2. WAT IS RECHT?
Rechtsregels zijn juridisch geformuleerde gedragsvoorschriften die de bedoeling hebben de
maatschappij te ordenen of te sturen die in principe afdwingbaar zijn door de overheid.
- Regels houden een gebod (moet) of een verbod (mag iets niet) in à kan zich richten
tot iedereen of een specifieke groep of een specifiek individu
- Het recht legt ook regels op aan zichzelf è rechtsstaat
- Regels worden opgesteld door de overheid en vertrekken vanuit een bepaalde
doelstelling à die regels hebben dus een bedoeling om het gedrag van de
maatschappij in een bepaalde richting te sturen
- Het effect van de regels krijgt vaak minder aandacht dan de doelstelling à soms ook
neveneffecten
- Afdwingbaar wilt niet zeggen dat een effectieve afdwing nodig is, vaak worden die
spontaan nageleefd. Maar de overheid heeft wel het monopolie om ze af te dwingen
als dit moet. De sancties kunnen ook anders zijn dan strafsancties. (gasboetes, gedrag
opleggen,…)
- Niet op elke regel staat een sanctie, niet elke regel is geformuleerd als een gebod of
verbod, kan ook een procedure, definities, opstelling van een instelling inhouden.
- Recht neemt andere vormen aan en heeft andere functies naargelang de omgeving
waarin het voorkomt à afhankelijk van tijd en plaats en ruimte
è Het recht is het geheel van regels, instellingen, procedures,…
Het recht? Bestaat dat nog?
Beleidskeuzes variëren in tijd en ruimte
- Historisch gedetermineerd en gegroeid
- Voortdurend in evolutie
- Verschillen tussen landen/ rechtssystemen
3
,Versnipperd over beleidsniveaus
- Internationaal en supranationaal recht
- Nationaal recht: federaal, regionaal, lokaal,…
è Bevoegdheidsverdelingen
Wat ziet het recht nog door de bomen?
Iedereen wordt geacht het recht te kennen, want stel je voor dat we elke keer kunnen
zeggen ‘dat wist ik niet’
à Complex en versnipperd
- Worden soms geholpen: verkeersborden
- Bij verbouwingen een architect
à VOORWAARDE: minstens ken-baar à zodat het principe kan gelden
- Gepubliceerd: Belgisch staatsblad
- In werking getreden: gelden vanaf de datum dat ze in werking zijn getreden
- Niet retroactief?: niet terugwerken voor een datum dat ze zijn aangenomen (gebeurd
soms wel bij bijvoorbeeld bij belastingen, maar eigenlijk mag dit niet.)
o Recht toepassen op het moment dat het is gebeurd
o Rechtsprocedures kunnen jaren duren à met recht van toen toetsen.
o UITZONDERING: mildere wetgeving = retroactief
4. 1 RECHT OF PUBLIEKRECHT EN PRIVAATRECHT
4.1 TWEE SOORTEN VERHOUDINGEN
Het publiekrecht beheerst bepaalde verhoudingen tussen de overheid en particuliere
personen. Bepaalde verticale verhoudingen dus, alsook de verhoudingen tussen overheden
en overheidsinstellingen en organen onderling.
Relaties tussen particuliere personen onderling en bepaalde verhoudingen tussen de
overheid en particuliere personen worden dan weer door het privaatrecht geregeld.
- Met overheid als ze contractpartij zijn
è Scheidingslijn niet steeds duidelijk, regels uit verschillende delen van toepassing op 1
situatie, gemengde rechtstakken, verregaande verstrengeling.
4
, Publiek recht Privaat recht
Grondwettelijk recht Personen- en familierecht
Administratief (of bestuurs)recht Relatievermogensrecht
Strafrecht Verbinetenissenrecht
Fiscaal recht Goederenrecht
Sociale zekerheidsrecht Ondernemingsrecht
Internationaal publiekrecht Arbeidsrecht
à Niet van buiten kennen
THEMA 2: BASISBEGRIPPEN EN INDELING VAN HET RECHT
1. BASISBEGRIPPEN
1.1 GEDRAGSVOORSCHRIFT, REGEL, WET, BEVEL
1.1.1 GESANCTIONEERDE EN NIET-GESANCTIONEERDE REGELS
Sanctioneren betekent in het dagelijkse taalgebruik bevestigen, bekrachtigen of waarborgen.
In de rechtstaal is een sanctie een middel om de naleving van een voorschrift af te dwingen
of een negatieve respons van overheidswege voor een overtreding van een regel.
1.1.2 GEBIEDENDE EN VERBIEDENDE REGELS
Moeten of niet moeten
Mogen of niet mogen
1.2 OBJECTIEF EN SUBJECTIEF RECHT, RECHTSOBJECTEN EN RECHTSSUBJECTEN
1.2.1 OBJECTIEF EN SUBJECTIEF RECHT; RECHTSFEIT EN RECHTSHANDELING
Objectief recht: geheel van de regels die bestaan op een bepaald moment/plaats die de
politici, beleidsmakers hebben aangenomen. En die verleend dan aan de overheid subjectieve
rechten. Ze kunnen zich beroepen op het objectieve recht om iets te vorderen.
- Wetgeving die beleidsmakers hebben aangenomen è abstract, algemeen
Het subjectief recht is dus een concrete bevoegdheid of macht om iets te eisen of te
vorderen. Het is een rechtsbevoegdheid of rechtsbekwaamheid.
- Concreet en toegepast
5
,VOORBEELD: iemand die schaadde veroorzaakt moet dat vergoeden (objectief), laptop
kapot maakt, kan die persoon via de rechtbank die vergoeding eisen (subjectief)
Die subjectieve rechten worden uitgeoefend door rechtssubjecten (natuurlijke personen
of rechtspersonen; bedrijven, instellingen,…) è drager van rechten en plichten op wie
normen van toepassing zijn en die dus voor niet-naleving ervan gesanctioneerd kan worden.
- Natuurlijke personen zijn rechtsbekwaam (subjectieve rechten kunnen uitoefenen),
maar een natuurlijke persoon is niet altijd handelingsbekwaam (rechten zelf kunnen
uitoefenen) (minderjarigen)
Rechtsobject: je verkoopt je huis, dan is je huis een rechtsobject è lijdend voorwerp van
een concrete rechtstoepassing. è zaak waarover rechtssubjecten hun subjectieve rechten
kunnen uitoefenen.
Subjectief verwijst steeds naar het individuele rechtssubject, terwijl objectief meer naar de
regel en haar objecten verwijst. Als iemand subjectief aansprakelijk is, dan zal zijn concrete
individuele gedrag beoordeeld moeten worden om te zien of een fout aan hem of haar
toegerekend kan worden. Bij objectieve aansprakelijkheid moet iemand voor bepaalde
gevolgen instaan op basis van een bepaalde regel of hoedanigheid, al kan hem persoonlijk
geen fout aangewreven worden.
1.2.2 RECHTSSUBJECTEN: NATUURLIJKE EN RECHTSPERSONEN
Natuurlijke personen zijn mensen van vlees en bloed. (Dieren worden gezien als
rechtsobjecten, omdat ze zelf niets kunnen afdwingen.)
Rechtspersonen zijn juridische ficties. Het gaat om 1 natuurlijke persoon of groep
natuurlijke en/of rechtspersonen en/of een vermogen die samengaan met het oog op
realiseren van een bepaald doel. (verschillende overheden, vennootschappen, verenigingen,
onderneming,…)
1.3 RECHTSBEKWAAMHEID EN HANDELINGSBEKWAAMHEID
Rechtsbekwaam = dat je rechten en plichten hebt
Handelingsbekwaam = dat je deze rechten ook effectief zelf kunt uitoefenen en afdwingen
- Handelingsonbekwaam: tussenkomst van derden à deze verlenen bijstand aan, of
vertegenwoordigen, de onbekwame in het rechtsverkeer.
- Bijstand: treedt zelf nog op, maar niet alleen
6
, - Vertegenwoordiging: onbekwame doet helemaal niets meer, maar de
vertegenwoordiger treedt op in zijn naam en voor zijn rekening.
De beschermde personen zijn meerderjarigen die wegens verkwisting of wegens hun
gezondheidstoestand in de feitelijke onmogelijkheid verkeren een vrije en bewuste wil te
vormen of te uiten, ongeacht de fysieke of psychische oorzaak. Ze genieten zowel
buitengerechtelijke als gerechtelijke bescherming.
Rechtspersonen zijn feitelijk gezien helemaal niet in staat om zelf rechtshandelingen te
stellen, vermits zij enkel juridische ficties zijn. Ze handelen dan ook niet zelf, maar via hun
organen, die uiteindelijk wel mensen van vlees en bloed zijn.
1.4 RECHTSFEIT EN RECHTSHANDELING
1.4.1 RECHTSHANDELING
Rechtshandeling heeft een rechtsobject
Rechtshandeling betekent dat je een bepaalde handeling hebt gesteld met de wil om daar een
rechtsgevolg aan te binden
- Eenzijdig: testament
- Meerzijdig: contracten
- Er zijn verschillende soorten rechtshandelingen en dus ook verschillende soorten
rechtsgevolgen
- Als je een appartement huurt, kan je dat wel willen verkopen, maar dat gaat niet want
jij bent niet de eigenaar
1.4.2 RECHTSFEIT
Rechtsfeit: hierbij is geen uitdrukkelijke wil van iemand om een bepaald rechtsgevolg
teweegbrengen. (meerderjarig; kan je plots gaan kiezen, botst met de auto, je wilt dat
rechtsgevolg niet tot stand brengen, maar je gaat toch de gevolgen ervan moeten dragen.)
7
,2. DE INDELING VAN HET RECHT
2.1 BASISBEGINSELEN VAN DE RECHTSTAAT
De rechtsregels worden opgesteld door de wetgevende en uitvoerende macht en de
rechterlijke macht gaat de rechtsregels toepassen en die spreken de rechtspraak uit. Niet
elke rechtsbron staat op hetzelfde niveau en dit hangt ook af van welke macht het komt
(uitvoeren of wetgevend). Rechtsleer is de studie van het recht.
2.1.1 SCHEIDING DER MACHTEN
Dateert van de 18e eeuw à machtsconcentratie zou kunnen leiden tot misbruik (niet
verstandig om te veel macht bij 1 instelling/ persoon te leggen)
- Burgers te beschermen tegenover de overheid
- Wetgevende macht, uitvoerende macht en rechterlijke macht
à Hebben verantwoordelijkheden tov elkaar en de burgers en controleren elkaar
ook, geen strikte scheiding maar eerder een samenwerking. Ze kunnen niet zonder
elkaar.
2.2 BRONNEN VAN HET RECHT
2.2.1 RECHTSREGELS
Grondwet = internationale en supranationale normen
komen van de wetgevende of uitvoerende macht en afhankelijk van welk beleidsniveau en de
W of U krijgen ze een bepaalde naam (wet, decreet, verdrag, besluit,…)
8
,1. Die bundel worden meestal uitgeschreven in artikels, kan ook nog verder worden
uitgesplitst in paragrafen. Maar het kan ook een wijziging zijn van andere artikels,
kunnen die vervangen of opheffen. è elk artikel is een nieuwe regel
2. Er hoort ook een toelichting bij: hoe, waarom en hoe moet je die interpreteren
3. VOORBEELDEN:
a. Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens: links zie je de toelichting
(hoe tot stand), rechts zie je de artikels (fundamentele rechten door een
bepaalde instelling)
b.
c. Grondwet: je ziet onderverdeling in artikels, organisatie, de structuur, welke
deelstaten en welke bevoegdheden en welke grondrechten voor de Belg die
gelijklopen met die van Europa
d.
e. Burgerlijk wetboek: meer technisch, hoe moet je een geboorte aangeven? Je
ziet ook dat er kruisverwijzingen worden gebruikt om links te leggen
f. Wetsvoorstel:
g.
9
, h. Decreet: wat is het doel van een instituut, hoe dien je een klacht in en wat
wordt hier dan mee gedaan?
i. Koninklijk besluit: wie heeft er toegang, hoe krijg je die toegang, hoe worden
de gegevens bewaard
j. Ministerieel besluit: besluit van 1 minister, nog meer detail, uitvoering van
koninklijk besluit (VOORBEELD: parkeerkaart voor personen met handicap)
2.2.2 RECHTSPRAAK
alle uitspraken van rechters waarin de rechtsregels worden toegepast in een concrete
situatie. Rechter kan beslissen wie er gelijk heeft en kan eventueel sancties opleggen. Komt
voor uit de rechterlijke macht, maar wordt soms ook als koepelterm gebruikt (voorbeeld:
raad van journalistiek).
1. Bestaat vaak uit oordeel, maar ook uit een motivering
2. Rechter oordeelt over de ontvankelijkheid (procedurele elementen: op tijd,
handtekening,…?) en de gegrondheid (heb je gelijk of niet?)
3. VOORBEELDEN:
a. Arrest van Grondwettelijk Hof: eerst ontvankelijkheid beoordelen en dan pas
de gegrondheid.
b. Europees Hof van Justitie: waarom heb ik zo geoordeeld?
c. Vonnis van een vrederechter: individuele conflicten tussen burgers
(onrechtmatige bezetting van een bepaalde woning). Bespreking en
beoordeling zijn de motivatie en de beslissing is de oordeling.
10
INHOUDSOPGAVE
Thema 1: Inleidende beschouwingen over statelijk recht .................................................................... 3
2. Wat is recht? ............................................................................................................................................................................................ 3
4. 1 recht of publiekrecht en privaatrecht............................................................................................................................................. 4
4.1 Twee soorten verhoudingen ..................................................................................................................................... 4
Thema 2: basisbegrippen en indeling van het recht .............................................................................. 5
1. Basisbegrippen .................................................................................................................................................................................. 5
1.1 Gedragsvoorschrift, regel, wet, bevel............................................................................................................ 5
1.2 Objectief en subjectief recht, rechtsobjecten en rechtssubjecten.......................................................... 5
1.3 Rechtsbekwaamheid en handelingsbekwaamheid ....................................................................................... 6
1.4 Rechtsfeit en rechtshandeling .......................................................................................................................... 7
2. De indeling van het recht ...................................................................................................................................................................... 8
2.1 Basisbeginselen van de rechtstaat ............................................................................................................................ 8
2.2 Bronnen van het recht ................................................................................................................................................ 8
2.3 Hiërarchie der normen ............................................................................................................................................ 11
2.4 Waar vind ik het recht? ............................................................................................................................................ 11
2.5 Hoe interpreteer ik rechtsregels? .......................................................................................................................... 12
3. BEGRIPPENINDEX ...............................................................................................................................................................................13
Van eenheidsstaat naar federale staat .................................................................................................. 14
De Belgische staatsstructuur ................................................................................................................. 14
Internationale rechtsorden .................................................................................................................... 21
Belgiës buitenlands beleid.........................................................................................................................................................................21
België in Europa ..........................................................................................................................................................................................21
Supranationaal niveau ...................................................................................................................................................... 21
Internationaal niveau ........................................................................................................................................................ 25
Thema 4: Hiërarchie van materiële wetten ......................................................................................... 28
Toetsing van de wet aan de grondwet .................................................................................................. 29
Toetsing van de uitvoerende besluiten aan de wetgeving .................................................................. 29
De rechtspraak ........................................................................................................................................ 29
Thema 5: fundamentele rechten en vrijheden .................................................................................... 30
1. Algemeen .................................................................................................................................................................................................30
2. De klassieke vrijheden..........................................................................................................................................................................30
1
, 2.1 De vrijheid van de fysieke persoon of de bescherming van lijf en goed ....................................................... 35
2.2 De vrijheid van de geest ........................................................................................................................................... 36
3. De economische, sociale en culturele rechten ...............................................................................................................................38
3.1 Recht op onderwijs en vrijheid van onderwijs .................................................................................................... 38
3.2 Recht op menswaardig leven .................................................................................................................................. 38
4. Het gelijkheidsbeginsel .........................................................................................................................................................................38
4.1 De grondwettelijke beginselen ............................................................................................................................... 38
4.2 Formele en materiële gelijkheid ............................................................................................................................. 38
4.5 Bestrijding van racisme en discriminatie ............................................................................................................... 38
5. Andere fundamentele rechten............................................................................................................................................................39
De raad van state in de belgische rechtsorde ...................................................................................... 39
1. De raad van state als annulatierechter ...........................................................................................................................................40
2. Het administratief kort geding ...........................................................................................................................................................43
3. De raad van state als administratieve cassatierechter................................................................................................................44
4. De raad van state als adviesverlener ...............................................................................................................................................45
Samengevat ..................................................................................................................................................................................................45
Het vlaams mensenrechteninstituut beschermt en bevordert de mensenrechten in Vlaanderen 46
Thema 13: Strafrecht ............................................................................................................................. 46
1. Algemeen .................................................................................................................................................................................................46
A. Materieel en formeel strafrecht ............................................................................................................................... 47
Doelstellingenkader ................................................................................................................................ 50
De belangrijke rol van de overheid ....................................................................................................... 53
Straftoemeting ........................................................................................................................................ 53
Territoriale toepassing van de strafwet ............................................................................................... 54
Het formeel strafrecht: het strafprocesrecht? ..................................................................................... 54
Rechten van partijen ............................................................................................................................... 57
Gevangenisstraf ....................................................................................................................................... 58
Buitencontractueel aansprakelijkheidsrecht ........................................................................................................................................59
Personen, familie en relatievermogensrecht ........................................................................................................................................61
Natuurlijke persoon ......................................................................................................................................................... 61
Verticale relaties ............................................................................................................................................................... 62
Horizontale relaties.......................................................................................................................................................... 63
Erfrecht ............................................................................................................................................................................... 69
Deel 3: totstandkoming van recht op nationeel en internationaal niveau........................................ 78
Nationaal niveau.........................................................................................................................................................................................78
Belang van een kwaliteitsvol wetgevingsproces ......................................................................................................... 78
Totstandkomingsproces wetgeving .............................................................................................................................. 79
2
, Parlementaire fase “het publieke debat” ..................................................................................................................... 85
Tot slot nog wat formaliteiten....................................................................................................................................... 86
Gastcollege De Europese Raad en De Raad van de europese unie ................................................... 87
Institutioneel kader.....................................................................................................................................................................................87
De Europese Raad en de Raad van de Europese Unie ...................................................................................................................88
Deel 1: Het belgische rechtssysteem in een internationale
rechtsorde
THEMA 1: INLEIDENDE BESCHOUWINGEN OVER STATELIJK RECHT
2. WAT IS RECHT?
Rechtsregels zijn juridisch geformuleerde gedragsvoorschriften die de bedoeling hebben de
maatschappij te ordenen of te sturen die in principe afdwingbaar zijn door de overheid.
- Regels houden een gebod (moet) of een verbod (mag iets niet) in à kan zich richten
tot iedereen of een specifieke groep of een specifiek individu
- Het recht legt ook regels op aan zichzelf è rechtsstaat
- Regels worden opgesteld door de overheid en vertrekken vanuit een bepaalde
doelstelling à die regels hebben dus een bedoeling om het gedrag van de
maatschappij in een bepaalde richting te sturen
- Het effect van de regels krijgt vaak minder aandacht dan de doelstelling à soms ook
neveneffecten
- Afdwingbaar wilt niet zeggen dat een effectieve afdwing nodig is, vaak worden die
spontaan nageleefd. Maar de overheid heeft wel het monopolie om ze af te dwingen
als dit moet. De sancties kunnen ook anders zijn dan strafsancties. (gasboetes, gedrag
opleggen,…)
- Niet op elke regel staat een sanctie, niet elke regel is geformuleerd als een gebod of
verbod, kan ook een procedure, definities, opstelling van een instelling inhouden.
- Recht neemt andere vormen aan en heeft andere functies naargelang de omgeving
waarin het voorkomt à afhankelijk van tijd en plaats en ruimte
è Het recht is het geheel van regels, instellingen, procedures,…
Het recht? Bestaat dat nog?
Beleidskeuzes variëren in tijd en ruimte
- Historisch gedetermineerd en gegroeid
- Voortdurend in evolutie
- Verschillen tussen landen/ rechtssystemen
3
,Versnipperd over beleidsniveaus
- Internationaal en supranationaal recht
- Nationaal recht: federaal, regionaal, lokaal,…
è Bevoegdheidsverdelingen
Wat ziet het recht nog door de bomen?
Iedereen wordt geacht het recht te kennen, want stel je voor dat we elke keer kunnen
zeggen ‘dat wist ik niet’
à Complex en versnipperd
- Worden soms geholpen: verkeersborden
- Bij verbouwingen een architect
à VOORWAARDE: minstens ken-baar à zodat het principe kan gelden
- Gepubliceerd: Belgisch staatsblad
- In werking getreden: gelden vanaf de datum dat ze in werking zijn getreden
- Niet retroactief?: niet terugwerken voor een datum dat ze zijn aangenomen (gebeurd
soms wel bij bijvoorbeeld bij belastingen, maar eigenlijk mag dit niet.)
o Recht toepassen op het moment dat het is gebeurd
o Rechtsprocedures kunnen jaren duren à met recht van toen toetsen.
o UITZONDERING: mildere wetgeving = retroactief
4. 1 RECHT OF PUBLIEKRECHT EN PRIVAATRECHT
4.1 TWEE SOORTEN VERHOUDINGEN
Het publiekrecht beheerst bepaalde verhoudingen tussen de overheid en particuliere
personen. Bepaalde verticale verhoudingen dus, alsook de verhoudingen tussen overheden
en overheidsinstellingen en organen onderling.
Relaties tussen particuliere personen onderling en bepaalde verhoudingen tussen de
overheid en particuliere personen worden dan weer door het privaatrecht geregeld.
- Met overheid als ze contractpartij zijn
è Scheidingslijn niet steeds duidelijk, regels uit verschillende delen van toepassing op 1
situatie, gemengde rechtstakken, verregaande verstrengeling.
4
, Publiek recht Privaat recht
Grondwettelijk recht Personen- en familierecht
Administratief (of bestuurs)recht Relatievermogensrecht
Strafrecht Verbinetenissenrecht
Fiscaal recht Goederenrecht
Sociale zekerheidsrecht Ondernemingsrecht
Internationaal publiekrecht Arbeidsrecht
à Niet van buiten kennen
THEMA 2: BASISBEGRIPPEN EN INDELING VAN HET RECHT
1. BASISBEGRIPPEN
1.1 GEDRAGSVOORSCHRIFT, REGEL, WET, BEVEL
1.1.1 GESANCTIONEERDE EN NIET-GESANCTIONEERDE REGELS
Sanctioneren betekent in het dagelijkse taalgebruik bevestigen, bekrachtigen of waarborgen.
In de rechtstaal is een sanctie een middel om de naleving van een voorschrift af te dwingen
of een negatieve respons van overheidswege voor een overtreding van een regel.
1.1.2 GEBIEDENDE EN VERBIEDENDE REGELS
Moeten of niet moeten
Mogen of niet mogen
1.2 OBJECTIEF EN SUBJECTIEF RECHT, RECHTSOBJECTEN EN RECHTSSUBJECTEN
1.2.1 OBJECTIEF EN SUBJECTIEF RECHT; RECHTSFEIT EN RECHTSHANDELING
Objectief recht: geheel van de regels die bestaan op een bepaald moment/plaats die de
politici, beleidsmakers hebben aangenomen. En die verleend dan aan de overheid subjectieve
rechten. Ze kunnen zich beroepen op het objectieve recht om iets te vorderen.
- Wetgeving die beleidsmakers hebben aangenomen è abstract, algemeen
Het subjectief recht is dus een concrete bevoegdheid of macht om iets te eisen of te
vorderen. Het is een rechtsbevoegdheid of rechtsbekwaamheid.
- Concreet en toegepast
5
,VOORBEELD: iemand die schaadde veroorzaakt moet dat vergoeden (objectief), laptop
kapot maakt, kan die persoon via de rechtbank die vergoeding eisen (subjectief)
Die subjectieve rechten worden uitgeoefend door rechtssubjecten (natuurlijke personen
of rechtspersonen; bedrijven, instellingen,…) è drager van rechten en plichten op wie
normen van toepassing zijn en die dus voor niet-naleving ervan gesanctioneerd kan worden.
- Natuurlijke personen zijn rechtsbekwaam (subjectieve rechten kunnen uitoefenen),
maar een natuurlijke persoon is niet altijd handelingsbekwaam (rechten zelf kunnen
uitoefenen) (minderjarigen)
Rechtsobject: je verkoopt je huis, dan is je huis een rechtsobject è lijdend voorwerp van
een concrete rechtstoepassing. è zaak waarover rechtssubjecten hun subjectieve rechten
kunnen uitoefenen.
Subjectief verwijst steeds naar het individuele rechtssubject, terwijl objectief meer naar de
regel en haar objecten verwijst. Als iemand subjectief aansprakelijk is, dan zal zijn concrete
individuele gedrag beoordeeld moeten worden om te zien of een fout aan hem of haar
toegerekend kan worden. Bij objectieve aansprakelijkheid moet iemand voor bepaalde
gevolgen instaan op basis van een bepaalde regel of hoedanigheid, al kan hem persoonlijk
geen fout aangewreven worden.
1.2.2 RECHTSSUBJECTEN: NATUURLIJKE EN RECHTSPERSONEN
Natuurlijke personen zijn mensen van vlees en bloed. (Dieren worden gezien als
rechtsobjecten, omdat ze zelf niets kunnen afdwingen.)
Rechtspersonen zijn juridische ficties. Het gaat om 1 natuurlijke persoon of groep
natuurlijke en/of rechtspersonen en/of een vermogen die samengaan met het oog op
realiseren van een bepaald doel. (verschillende overheden, vennootschappen, verenigingen,
onderneming,…)
1.3 RECHTSBEKWAAMHEID EN HANDELINGSBEKWAAMHEID
Rechtsbekwaam = dat je rechten en plichten hebt
Handelingsbekwaam = dat je deze rechten ook effectief zelf kunt uitoefenen en afdwingen
- Handelingsonbekwaam: tussenkomst van derden à deze verlenen bijstand aan, of
vertegenwoordigen, de onbekwame in het rechtsverkeer.
- Bijstand: treedt zelf nog op, maar niet alleen
6
, - Vertegenwoordiging: onbekwame doet helemaal niets meer, maar de
vertegenwoordiger treedt op in zijn naam en voor zijn rekening.
De beschermde personen zijn meerderjarigen die wegens verkwisting of wegens hun
gezondheidstoestand in de feitelijke onmogelijkheid verkeren een vrije en bewuste wil te
vormen of te uiten, ongeacht de fysieke of psychische oorzaak. Ze genieten zowel
buitengerechtelijke als gerechtelijke bescherming.
Rechtspersonen zijn feitelijk gezien helemaal niet in staat om zelf rechtshandelingen te
stellen, vermits zij enkel juridische ficties zijn. Ze handelen dan ook niet zelf, maar via hun
organen, die uiteindelijk wel mensen van vlees en bloed zijn.
1.4 RECHTSFEIT EN RECHTSHANDELING
1.4.1 RECHTSHANDELING
Rechtshandeling heeft een rechtsobject
Rechtshandeling betekent dat je een bepaalde handeling hebt gesteld met de wil om daar een
rechtsgevolg aan te binden
- Eenzijdig: testament
- Meerzijdig: contracten
- Er zijn verschillende soorten rechtshandelingen en dus ook verschillende soorten
rechtsgevolgen
- Als je een appartement huurt, kan je dat wel willen verkopen, maar dat gaat niet want
jij bent niet de eigenaar
1.4.2 RECHTSFEIT
Rechtsfeit: hierbij is geen uitdrukkelijke wil van iemand om een bepaald rechtsgevolg
teweegbrengen. (meerderjarig; kan je plots gaan kiezen, botst met de auto, je wilt dat
rechtsgevolg niet tot stand brengen, maar je gaat toch de gevolgen ervan moeten dragen.)
7
,2. DE INDELING VAN HET RECHT
2.1 BASISBEGINSELEN VAN DE RECHTSTAAT
De rechtsregels worden opgesteld door de wetgevende en uitvoerende macht en de
rechterlijke macht gaat de rechtsregels toepassen en die spreken de rechtspraak uit. Niet
elke rechtsbron staat op hetzelfde niveau en dit hangt ook af van welke macht het komt
(uitvoeren of wetgevend). Rechtsleer is de studie van het recht.
2.1.1 SCHEIDING DER MACHTEN
Dateert van de 18e eeuw à machtsconcentratie zou kunnen leiden tot misbruik (niet
verstandig om te veel macht bij 1 instelling/ persoon te leggen)
- Burgers te beschermen tegenover de overheid
- Wetgevende macht, uitvoerende macht en rechterlijke macht
à Hebben verantwoordelijkheden tov elkaar en de burgers en controleren elkaar
ook, geen strikte scheiding maar eerder een samenwerking. Ze kunnen niet zonder
elkaar.
2.2 BRONNEN VAN HET RECHT
2.2.1 RECHTSREGELS
Grondwet = internationale en supranationale normen
komen van de wetgevende of uitvoerende macht en afhankelijk van welk beleidsniveau en de
W of U krijgen ze een bepaalde naam (wet, decreet, verdrag, besluit,…)
8
,1. Die bundel worden meestal uitgeschreven in artikels, kan ook nog verder worden
uitgesplitst in paragrafen. Maar het kan ook een wijziging zijn van andere artikels,
kunnen die vervangen of opheffen. è elk artikel is een nieuwe regel
2. Er hoort ook een toelichting bij: hoe, waarom en hoe moet je die interpreteren
3. VOORBEELDEN:
a. Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens: links zie je de toelichting
(hoe tot stand), rechts zie je de artikels (fundamentele rechten door een
bepaalde instelling)
b.
c. Grondwet: je ziet onderverdeling in artikels, organisatie, de structuur, welke
deelstaten en welke bevoegdheden en welke grondrechten voor de Belg die
gelijklopen met die van Europa
d.
e. Burgerlijk wetboek: meer technisch, hoe moet je een geboorte aangeven? Je
ziet ook dat er kruisverwijzingen worden gebruikt om links te leggen
f. Wetsvoorstel:
g.
9
, h. Decreet: wat is het doel van een instituut, hoe dien je een klacht in en wat
wordt hier dan mee gedaan?
i. Koninklijk besluit: wie heeft er toegang, hoe krijg je die toegang, hoe worden
de gegevens bewaard
j. Ministerieel besluit: besluit van 1 minister, nog meer detail, uitvoering van
koninklijk besluit (VOORBEELD: parkeerkaart voor personen met handicap)
2.2.2 RECHTSPRAAK
alle uitspraken van rechters waarin de rechtsregels worden toegepast in een concrete
situatie. Rechter kan beslissen wie er gelijk heeft en kan eventueel sancties opleggen. Komt
voor uit de rechterlijke macht, maar wordt soms ook als koepelterm gebruikt (voorbeeld:
raad van journalistiek).
1. Bestaat vaak uit oordeel, maar ook uit een motivering
2. Rechter oordeelt over de ontvankelijkheid (procedurele elementen: op tijd,
handtekening,…?) en de gegrondheid (heb je gelijk of niet?)
3. VOORBEELDEN:
a. Arrest van Grondwettelijk Hof: eerst ontvankelijkheid beoordelen en dan pas
de gegrondheid.
b. Europees Hof van Justitie: waarom heb ik zo geoordeeld?
c. Vonnis van een vrederechter: individuele conflicten tussen burgers
(onrechtmatige bezetting van een bepaalde woning). Bespreking en
beoordeling zijn de motivatie en de beslissing is de oordeling.
10
