JOURNALISTIEK IN PERSPECTIEF
HOOFDSTUK 1: VAN MASSAMAATSCHAPPIJ NAAR
NETWERKMAATSCHAPPIJ
1.1 INLEIDING
JOURNALISTIEK: EEN KIND VAN HAAR TIJD
Journalistiek in de massamaatschappij de netwerkmaatschappij
̶ Nieuws is een product van zijn tijd: politiek (kiesrecht, schoolplicht), economie
(afschaffing zegelbelasting), cultuur, technologie…
̶ Status quo van een maatschappij uitgedaagd door technologische vernieuwingen
̶ Impact (radio en televisie) versus disruptie (internet) en introductie
netwerkmaatschappij
1.2 MASSAMAATSCHAPPIJ: DEFINIËRING
Eind 19de eeuw evolutie van kranten tot massamedium en in de loop van de 20 ste eeuw radio en
televisie
Massacommunicatie = eenrichtingsverkeer in een lineair proces: “het verspreiden van
boodschappen via media start bij de communicator die het via een medium naar een massa
ontvangers verstuurt” (Loisen & Joye, 2018, p.142).
Nieuwsorganisaties hebben een monopolie op nieuwsproductie en nieuwsdistributie. Ze
verzamelen en filteren boodschappen van zenders (de bronnen in het nieuws) en verspreiden die
naar een groot publiek. De toegang tot het nieuws wordt met andere woorden gecontroleerd door
journalisten. En het geselecteerde nieuws wordt in een lineair proces verspreid naar een passief
en manipuleerbaar publiek. Er is weinig of geen interactie tussen journalisten en hun publiek.
Er komt interesse voor het verloop van communicatie en de effecten
è Massamaatschappijtheorie
Nieuwsorganisaties hebben een grote invloed en inspraak op wat we te zien krijgen
Het publiek wordt gezien als passief
Er is geen interactie tussen journalisten en de massa
Ontwikkeling van communicatiewetenschappen vanuit social sciences
Oorspronkelijk erg negatieve visie op effecten van media en publiek als passieve massa (cf.
injectienaaldtheorie, War of the Worlds 1938)
Vanaf de jaren 1950: groeiende kritiek
1
, ̶ Niet gebaseerd op systematisch wetenschappelijk onderzoek (cf. relatie tussen mediaberichtgeving en
criminaliteit in de jaren 30)
̶ Invloed van de massamedia overschat, evenals de passiviteit van het publiek. Het is te simplistisch om
zowel zender als ontvanger voor te stellen als een monolithisch blok
Een meer genuanceerde versie van de massamaatschappijtheorie houdt meer rekening met de
complexiteit van het communicatieproces
1.3 NETWERKMAATSCHAPPIJ
De komst van computers in de jaren zeventig luidde het einde van de industriële samenleving en
de start van de informatiesamenleving in.
De netwerkmaatschappij volgde pas in een tweede fase in de jaren negentig door de
introductie van internet en het wegvallen van tijd- en ruimtebeperkingen.
Tijdens het laatste decennium wordt de netwerkmaatschappij bovendien gekenmerkt door
mobiele technologie en verregaande gebruikersparticipatie door de introductie van sociale
media.
De twee centrale kenmerken van de netwerkmaatschappij zijn digitalisering en globalisering.
Manuel Castells publiceerde een omvangrijk drieluik ‘The Information Age: Economy, Society, and
Culture’ (1996) waar hij in het eerste deel (‘The Rise of the Network Society’) zijn visie op de
maatschappelijke veranderingen ten gevolge van digitalisering uiteenzet
Zijn focus ligt in eerste instantie op de veranderingen in de kapitalistische economie. Waar
het in de industriële samenleving nog energiebronnen (kapitaal en arbeid) waren die garant
stonden voor productiviteitsgroei, zijn kennis en informatie de nieuwe bronnen van productiviteit
in de ‘netwerkeconomie’ (wat hij informationeel kapitalisme noemt).
Informationeel kapitalisme: het gaat ook over hoeveel kennis je bezit
Castells: grote nadruk op het belang van elektronische netwerken als drijvers van
maatschappelijke verandering (kritiek: technologisch determinisme)
Elektronische informatienetwerken zijn de nieuwe dominante sociale structuren. Zij verbinden
actoren over de hele wereld in real time met elkaar en maken informatie- of kapitaalstromen
mogelijk zonder tijd- en ruimtebeperkingen. Digitalisering gaat bijgevolg hand in hand met
verregaande globalisering
Zeer technologisch deterministisch
Hoe centraler uw positie in het netwerk en hoe meer connecties, hoe meer invloed en hoe
meer impact
o Influencers krijgen ook meer invloed buiten sociale media, door connecties (bv. zetelen in
de tafel van Gert)
o Bottom-up relaties aangaan vanuit uw netwerk
Elektronische netwerken worden gekenmerkt door knooppunten (‘nodes’ of actoren) die met
elkaar in verbinding staan.
De structuur van netwerken is daardoor meer open en dynamisch, en laat meer ruimte voor niet-
elites om bottom-up een machtspositie uit te bouwen. De macht van deze actoren hangt namelijk
vooral af van de (centrale) positie die ze in het netwerk innemen. Deze positie wordt bepaald
door het vermogen van de actor om het netwerk te versterken met extra informatie.
Uw positie hangt af van uw vermogen om het netwerk te versterken met extra informatie
De toegang tot de elite is bijgevolg meer open dan in de massamaatschappij. Het is niet meer
enkel het bezit van de productiemiddelen die toegang tot de elite bepalen, maar ook bezit van
informatie en kennis. Macht behoort toe aan diegenen die de informatiestromen kunnen
controleren. Deze nieuwe groep van ‘informational elites’ zijn bovendien niet afhankelijk van
2
,socio-politieke controle binnen nationale grenzen, maar zijn kosmopolitisch. Ze vormen een eigen
afgeschermde ’society’ en delen een (homogene) levensstijl die culturele grenzen overstijgt.
Digitalisering
Nieuwe technologieën leggen de basis voor globaliseringsprocessen
Ze maken de uitwisseling van informatie op globale schaal mogelijk, en de beperkingen van tijd
en ruimte worden daarbij steeds meer doorbroken.
Globalisering
Twee visies op globalisering: global village versus global flows
Poging tot definitie
̶ Schaalvergroting: plaatsen connecteren en virtueel bij elkaar brengen
̶ Geen barrières in tijd en plaats
Global village (Mc Luhan): de wereld is een dorp, iedereen kan met iedereen communiceren
̶ Kritiek: homogenisering (Westernization, Americanisation, McDonaldisation)
‒ McDonaldisation (Ritzer): efficiëntie, voorspelbaarheid, berekenbaarheid en
beheersbaarheid
̶ Kritiek op kritiek:
‒ Geen eenheidsworst: world society (Beck): verschillen en verscheidenheid primeren
̶ We hebben geen global village, maar een world society
̶ Er blijven verschillen bestaan
‒ Glocalisering (Robertson): schaalverkleining als tegenreactie
̶ Tegenreactie: soms is er ook schaalverkleining
̶ Dery: global village is utopie
‒ Couch potato
̶ Mensen blijven passief en maken geen gebruik van de mogelijkheden om
deel te nemen aan het publiek debat
‒ Compassion fatigue
Global flow (Appadurai en Castells): informatie-uitwisseling over de grenzen van de natiestaat,
culturen en continenten heen (‘space of flows’ ipv ‘space of spaces’)
̶ Deze worden samengesteld door actoren en worden gekenmerkt door een onregelmatige en
veranderlijke vorm (cf. ‘netwerken’). Door de dynamiek van de scapes en de verschillende
combinatie van de vijf scapes zullen mensen overal ter wereld op verschillende manieren
beïnvloed worden
̶ Five dimensions: people, technology, money, ideologies AND
‒ “mediascape” = media global flow
‒ “Mediascape refers both to the distribution of the electronic capabilities to produce
and disseminate information (via kranten, magazines, televisie, filmproductiestudio’s,
satelliettelevisie, internet, mobiele telefoon) and to the images of the world created
through the media”
‒ Niet-lineair en gedecentraliseerd (over de landsgrenzen heen)
1.4 GEVOLGEN VAN DE NETWERKMAATSCHAPPIJ VOOR JOURNALISTIEK
Belangrijk!
Dialectiek tussen journalistiek en maatschappij
Nieuws = product van historische, technologische, politieke en economische factoren, typisch voor
samenleving op dat moment
‘Journalists act within and upon a society’
Veranderingen in de samenleving = veranderingen in de journalistieke praktijk
Technologie: groot effect op de samenleving (los te koppelen van technologisch determinisme,
eerder sociaal constructivisme)
3
, “No matter how strong the impact of technology on human lives might be, the most active part in
the interplay between technology and people are still the humans behind the machines and not the
machines themselves”
Journalistiek weerspiegelt maatschappelijke verandering en wordt er ook door beïnvloed
Als er veranderingen zijn in de samenleving, zijn er ook veranderingen in de journalistiek
In dit veranderend nieuwslandschap of ‘mediascape’ wordt afstand genomen van de
'massamaatschappij' die gedragen werd door relatief grote en homogene nieuwsorganisaties
(massamedia) en gekenmerkt werd door eenrichtingsverkeer naar een massapubliek.
Leidt tot een ‘chaotic news journalism environment’ (Brian McNair, 1998, 2013)
̶ door de niet-lineariteit en decentralisering van informatiestromen die niet beperkt
worden door de grenzen van tijd en ruimte,
̶ de snelheid van de informatiestromen en
̶ een grotere impact van alternatieve bronnen
Chaos paradigm versus control or dominance paradigm
̶ to talk about chaos is to argue that the journalistic environment, far from being an
instrument or apparatus of social control by a dominant elite, has become more and
more like the weather and the oceans in the age of global warming – turbulent,
unpredictable, extreme. Like storm fronts, journalistic information flows around the
world in globally connected streams of real-time data, forming stories which become
news and then descend through the networked nodes of the world wide web to
impact on national public spheres.
Journalisten beïnvloeden de stromingen niet meer
Geen controle over de informatiestromingen
Heel veel aanbieding en het publiek is versnipperd
Chaotischer om uw input in de informatiestromingen te krijgen
Burgers nemen de rol op om alles te filmen
Van een dominance naar een chaos paradigm
CHAOTIC NEWS ENVIRONMENT
In essentie zijn we geëvolueerd van een vrij gesloten proces van top-down nieuwsproductie met
een beperkt aantal nieuwsleveranciers naar een open proces op basis van informatie-uitwisselingen
in verschillende richtingen tussen een onmeetbare hoeveelheid informatieknooppunten.
Die knooppunten zijn onder andere journalistieke organisaties, maar zij hebben veel minder
controle dan vroeger over de informatiestromen. Ze dienen zich dus te herpositioneren om in het
globale netwerk relevant te kunnen blijven. Daarbij worden ze echter geconfronteerd met een
aantal uitdagingen.
JOURNALISTIEK IN DE VERANDERENDE NIEUWSECOLOGIE
De uitdagingen voor journalistieke organisaties als gevolg van globalisering en digitalisering zijn
drievoudig:
1. Grotere hoeveelheden informatie over de nationale grenzen heen dienen te worden
gefilterd en gecontextualiseerd binnen een bredere setting
2. Nieuwe definiëringen van tijd en ruimte zetten druk op journalisten (bv. bij breaking
news)
3. De opkomst van een globale en digitale nieuwssfeer leidt tot een groter aantal
concurrenten
4. Versnippering van het publiek
In de netwerkmaatschappij is bijgevolg de economische druk op redacties enorm
toegenomen. Door de toegenomen concurrentie en moeilijke financiële situatie wordt de
nieuwssector gekenmerkt door concentratievorming.
Er kan sneller ingespeeld worden op breaking news
4
HOOFDSTUK 1: VAN MASSAMAATSCHAPPIJ NAAR
NETWERKMAATSCHAPPIJ
1.1 INLEIDING
JOURNALISTIEK: EEN KIND VAN HAAR TIJD
Journalistiek in de massamaatschappij de netwerkmaatschappij
̶ Nieuws is een product van zijn tijd: politiek (kiesrecht, schoolplicht), economie
(afschaffing zegelbelasting), cultuur, technologie…
̶ Status quo van een maatschappij uitgedaagd door technologische vernieuwingen
̶ Impact (radio en televisie) versus disruptie (internet) en introductie
netwerkmaatschappij
1.2 MASSAMAATSCHAPPIJ: DEFINIËRING
Eind 19de eeuw evolutie van kranten tot massamedium en in de loop van de 20 ste eeuw radio en
televisie
Massacommunicatie = eenrichtingsverkeer in een lineair proces: “het verspreiden van
boodschappen via media start bij de communicator die het via een medium naar een massa
ontvangers verstuurt” (Loisen & Joye, 2018, p.142).
Nieuwsorganisaties hebben een monopolie op nieuwsproductie en nieuwsdistributie. Ze
verzamelen en filteren boodschappen van zenders (de bronnen in het nieuws) en verspreiden die
naar een groot publiek. De toegang tot het nieuws wordt met andere woorden gecontroleerd door
journalisten. En het geselecteerde nieuws wordt in een lineair proces verspreid naar een passief
en manipuleerbaar publiek. Er is weinig of geen interactie tussen journalisten en hun publiek.
Er komt interesse voor het verloop van communicatie en de effecten
è Massamaatschappijtheorie
Nieuwsorganisaties hebben een grote invloed en inspraak op wat we te zien krijgen
Het publiek wordt gezien als passief
Er is geen interactie tussen journalisten en de massa
Ontwikkeling van communicatiewetenschappen vanuit social sciences
Oorspronkelijk erg negatieve visie op effecten van media en publiek als passieve massa (cf.
injectienaaldtheorie, War of the Worlds 1938)
Vanaf de jaren 1950: groeiende kritiek
1
, ̶ Niet gebaseerd op systematisch wetenschappelijk onderzoek (cf. relatie tussen mediaberichtgeving en
criminaliteit in de jaren 30)
̶ Invloed van de massamedia overschat, evenals de passiviteit van het publiek. Het is te simplistisch om
zowel zender als ontvanger voor te stellen als een monolithisch blok
Een meer genuanceerde versie van de massamaatschappijtheorie houdt meer rekening met de
complexiteit van het communicatieproces
1.3 NETWERKMAATSCHAPPIJ
De komst van computers in de jaren zeventig luidde het einde van de industriële samenleving en
de start van de informatiesamenleving in.
De netwerkmaatschappij volgde pas in een tweede fase in de jaren negentig door de
introductie van internet en het wegvallen van tijd- en ruimtebeperkingen.
Tijdens het laatste decennium wordt de netwerkmaatschappij bovendien gekenmerkt door
mobiele technologie en verregaande gebruikersparticipatie door de introductie van sociale
media.
De twee centrale kenmerken van de netwerkmaatschappij zijn digitalisering en globalisering.
Manuel Castells publiceerde een omvangrijk drieluik ‘The Information Age: Economy, Society, and
Culture’ (1996) waar hij in het eerste deel (‘The Rise of the Network Society’) zijn visie op de
maatschappelijke veranderingen ten gevolge van digitalisering uiteenzet
Zijn focus ligt in eerste instantie op de veranderingen in de kapitalistische economie. Waar
het in de industriële samenleving nog energiebronnen (kapitaal en arbeid) waren die garant
stonden voor productiviteitsgroei, zijn kennis en informatie de nieuwe bronnen van productiviteit
in de ‘netwerkeconomie’ (wat hij informationeel kapitalisme noemt).
Informationeel kapitalisme: het gaat ook over hoeveel kennis je bezit
Castells: grote nadruk op het belang van elektronische netwerken als drijvers van
maatschappelijke verandering (kritiek: technologisch determinisme)
Elektronische informatienetwerken zijn de nieuwe dominante sociale structuren. Zij verbinden
actoren over de hele wereld in real time met elkaar en maken informatie- of kapitaalstromen
mogelijk zonder tijd- en ruimtebeperkingen. Digitalisering gaat bijgevolg hand in hand met
verregaande globalisering
Zeer technologisch deterministisch
Hoe centraler uw positie in het netwerk en hoe meer connecties, hoe meer invloed en hoe
meer impact
o Influencers krijgen ook meer invloed buiten sociale media, door connecties (bv. zetelen in
de tafel van Gert)
o Bottom-up relaties aangaan vanuit uw netwerk
Elektronische netwerken worden gekenmerkt door knooppunten (‘nodes’ of actoren) die met
elkaar in verbinding staan.
De structuur van netwerken is daardoor meer open en dynamisch, en laat meer ruimte voor niet-
elites om bottom-up een machtspositie uit te bouwen. De macht van deze actoren hangt namelijk
vooral af van de (centrale) positie die ze in het netwerk innemen. Deze positie wordt bepaald
door het vermogen van de actor om het netwerk te versterken met extra informatie.
Uw positie hangt af van uw vermogen om het netwerk te versterken met extra informatie
De toegang tot de elite is bijgevolg meer open dan in de massamaatschappij. Het is niet meer
enkel het bezit van de productiemiddelen die toegang tot de elite bepalen, maar ook bezit van
informatie en kennis. Macht behoort toe aan diegenen die de informatiestromen kunnen
controleren. Deze nieuwe groep van ‘informational elites’ zijn bovendien niet afhankelijk van
2
,socio-politieke controle binnen nationale grenzen, maar zijn kosmopolitisch. Ze vormen een eigen
afgeschermde ’society’ en delen een (homogene) levensstijl die culturele grenzen overstijgt.
Digitalisering
Nieuwe technologieën leggen de basis voor globaliseringsprocessen
Ze maken de uitwisseling van informatie op globale schaal mogelijk, en de beperkingen van tijd
en ruimte worden daarbij steeds meer doorbroken.
Globalisering
Twee visies op globalisering: global village versus global flows
Poging tot definitie
̶ Schaalvergroting: plaatsen connecteren en virtueel bij elkaar brengen
̶ Geen barrières in tijd en plaats
Global village (Mc Luhan): de wereld is een dorp, iedereen kan met iedereen communiceren
̶ Kritiek: homogenisering (Westernization, Americanisation, McDonaldisation)
‒ McDonaldisation (Ritzer): efficiëntie, voorspelbaarheid, berekenbaarheid en
beheersbaarheid
̶ Kritiek op kritiek:
‒ Geen eenheidsworst: world society (Beck): verschillen en verscheidenheid primeren
̶ We hebben geen global village, maar een world society
̶ Er blijven verschillen bestaan
‒ Glocalisering (Robertson): schaalverkleining als tegenreactie
̶ Tegenreactie: soms is er ook schaalverkleining
̶ Dery: global village is utopie
‒ Couch potato
̶ Mensen blijven passief en maken geen gebruik van de mogelijkheden om
deel te nemen aan het publiek debat
‒ Compassion fatigue
Global flow (Appadurai en Castells): informatie-uitwisseling over de grenzen van de natiestaat,
culturen en continenten heen (‘space of flows’ ipv ‘space of spaces’)
̶ Deze worden samengesteld door actoren en worden gekenmerkt door een onregelmatige en
veranderlijke vorm (cf. ‘netwerken’). Door de dynamiek van de scapes en de verschillende
combinatie van de vijf scapes zullen mensen overal ter wereld op verschillende manieren
beïnvloed worden
̶ Five dimensions: people, technology, money, ideologies AND
‒ “mediascape” = media global flow
‒ “Mediascape refers both to the distribution of the electronic capabilities to produce
and disseminate information (via kranten, magazines, televisie, filmproductiestudio’s,
satelliettelevisie, internet, mobiele telefoon) and to the images of the world created
through the media”
‒ Niet-lineair en gedecentraliseerd (over de landsgrenzen heen)
1.4 GEVOLGEN VAN DE NETWERKMAATSCHAPPIJ VOOR JOURNALISTIEK
Belangrijk!
Dialectiek tussen journalistiek en maatschappij
Nieuws = product van historische, technologische, politieke en economische factoren, typisch voor
samenleving op dat moment
‘Journalists act within and upon a society’
Veranderingen in de samenleving = veranderingen in de journalistieke praktijk
Technologie: groot effect op de samenleving (los te koppelen van technologisch determinisme,
eerder sociaal constructivisme)
3
, “No matter how strong the impact of technology on human lives might be, the most active part in
the interplay between technology and people are still the humans behind the machines and not the
machines themselves”
Journalistiek weerspiegelt maatschappelijke verandering en wordt er ook door beïnvloed
Als er veranderingen zijn in de samenleving, zijn er ook veranderingen in de journalistiek
In dit veranderend nieuwslandschap of ‘mediascape’ wordt afstand genomen van de
'massamaatschappij' die gedragen werd door relatief grote en homogene nieuwsorganisaties
(massamedia) en gekenmerkt werd door eenrichtingsverkeer naar een massapubliek.
Leidt tot een ‘chaotic news journalism environment’ (Brian McNair, 1998, 2013)
̶ door de niet-lineariteit en decentralisering van informatiestromen die niet beperkt
worden door de grenzen van tijd en ruimte,
̶ de snelheid van de informatiestromen en
̶ een grotere impact van alternatieve bronnen
Chaos paradigm versus control or dominance paradigm
̶ to talk about chaos is to argue that the journalistic environment, far from being an
instrument or apparatus of social control by a dominant elite, has become more and
more like the weather and the oceans in the age of global warming – turbulent,
unpredictable, extreme. Like storm fronts, journalistic information flows around the
world in globally connected streams of real-time data, forming stories which become
news and then descend through the networked nodes of the world wide web to
impact on national public spheres.
Journalisten beïnvloeden de stromingen niet meer
Geen controle over de informatiestromingen
Heel veel aanbieding en het publiek is versnipperd
Chaotischer om uw input in de informatiestromingen te krijgen
Burgers nemen de rol op om alles te filmen
Van een dominance naar een chaos paradigm
CHAOTIC NEWS ENVIRONMENT
In essentie zijn we geëvolueerd van een vrij gesloten proces van top-down nieuwsproductie met
een beperkt aantal nieuwsleveranciers naar een open proces op basis van informatie-uitwisselingen
in verschillende richtingen tussen een onmeetbare hoeveelheid informatieknooppunten.
Die knooppunten zijn onder andere journalistieke organisaties, maar zij hebben veel minder
controle dan vroeger over de informatiestromen. Ze dienen zich dus te herpositioneren om in het
globale netwerk relevant te kunnen blijven. Daarbij worden ze echter geconfronteerd met een
aantal uitdagingen.
JOURNALISTIEK IN DE VERANDERENDE NIEUWSECOLOGIE
De uitdagingen voor journalistieke organisaties als gevolg van globalisering en digitalisering zijn
drievoudig:
1. Grotere hoeveelheden informatie over de nationale grenzen heen dienen te worden
gefilterd en gecontextualiseerd binnen een bredere setting
2. Nieuwe definiëringen van tijd en ruimte zetten druk op journalisten (bv. bij breaking
news)
3. De opkomst van een globale en digitale nieuwssfeer leidt tot een groter aantal
concurrenten
4. Versnippering van het publiek
In de netwerkmaatschappij is bijgevolg de economische druk op redacties enorm
toegenomen. Door de toegenomen concurrentie en moeilijke financiële situatie wordt de
nieuwssector gekenmerkt door concentratievorming.
Er kan sneller ingespeeld worden op breaking news
4
