Begrippenlijst
1. Prehistorie
Ø Hoofdstuk 1: Verantwoording
Historische periodisering In de geschiedenisbeschrijving en archeologie is het een manier om
de geschiedenis in te delen.
Prehistorie Een deel van het menselijk verleden waarover we geen geschreven
bronnen bestaan.
Geschreven bronnen Teksten uit het verleden die iets vertellen over hoe de schrijver de
wereld zag, zijn perspectief. Dit wereldbeeld is beïnvloed door de
omgeving en zijn standplaatsgebondenheid.
(on) gelijktijdigheid Soortgelijke evoluties voltrekken zich op verschillende plaatsen in
telkens weer een ander tempo.
Evolutietheorie De natuurwetenschappelijke verklaring voor de evolutie van het leven
en voor de verscheidenheid aan soorten op onze planeet.
Steentijd Periode waarin de mens stenen werktuigen gebruikte.
Bronstijd Periode waarin de mens bronzen werktuigen gebruikte.
IJzertijd Periode waarin de mens ijzeren werktuigen gebruikte.
drieperiodensysteem Steentijd, ijzertijd, bronstijd
Oude steentijd of Het gebruik van ruwe stenen werktuigen.
paleolithicum
Nieuwe steentijd of Het gebruik van gepolijste stenen werktuigen.
neolithicum
Landbouwrevolutie of De overgang van een samenleving van jager-verzamelaars met een
Agrarische revolutie / rondtrekkend bestaan naar een samenleving van mensen die in
neolithisering nederzettingen woonden en aan akkerbouw en veeteelt deden.
Nomadische levenswijze Rondtrekkend voedselverzamelaars-jagers.
Sedentaire levenswijze Mensen die in nederzettingen woonden.
Protohistorie Samenleving die zelf nog geen schrift gebruikte maar waar we wel
geschreven bronnen van hebben door andere samenlevingen.
Multidisciplinaire Verschillende disciplines die samenwerken. Bijvoorbeeld: Nw en
samenwerking archeologie om een lichaam te onderzoeken.
Natuurwetenschappelijke Het gebruik van de natuurwetenschappen om het verleden te
onderzoeksmethoden bestuderen (Bv. Bodemsensoren, DNA-onderzoek…)
Ötzi Een ijsmummie van een man uit de Kopertijd. Hij is de oudste
menselijke mummie die in Europa is gevonden. Men leerde hierdoor
veel over de voeding, kleding, uitrusting en bewapening in de
steentijd. Opvallend is de koperen bijl die hij bij zich droeg.
menswordingsproces het ontstaan van de mens als zodanig uit vroegere, dierlijke vormen.
Historisch bewustzijn Een bewuste, duidelijke voorstelling hebben van het verleden als
verleden.
Historisch denken Een werkelijkheid bestuderen die niet meer bvestaat.
Ontstoffen Bepalen wat je wel en niet in de les aan bod kan laten komen.
Ø De neanderthaler: Van scheldwoord tot verwant
1
, Homo Neanderthalensis Latijnse benaming voor de eerdere mensensoort die verwees naar het
Neanderdal.
Hypothese Een stelling die (nog) niet bewezen is.
Natuurlijke selectie Bepaalde organismen zijn beter in staat om te overleven en
vervolgens voor nakomelingen te zorgen.
Speciatie Vorming van (nieuwe) soorten
Variatiebreedte Verschillende kenmerken of eigenschappen
Dominant Een kenmerk dat de bovenhand neemt en zichtbaar is.
Survival of the fittest Het overleven van de meest passende, dus de meest aangepaste.
Seksuele selectie Vrouwen kiezen voor bepaalde eigenschappen van een man. Hierdoor
worden die bepaalde eigenschappen doorgegeven en worden ze op
termijn dominant.
Rehabilitatie Heropwaardering, bij Darwin: mss was hij toch niet zo dom?
Darwinvinken Darwin ontdekt de onderlinge verschillen tussen soorten vinken.
Sociaal darwinisme Tijdens de tweede wereldoorlog werd het Darwinisme misbruikt om
bepaalde bevolkingsgroepen als minderwaardig af te schilderen. Maar
nu ook, wie meer geld heeft, heeft meer kansen en een beter leven.
Fossiel Resten en sporen van planten en dieren.
Antropologie Studie die de mens in al zijn aspecten bestudeert.
Frenologie Een pseudowetenschappelijke geneeskundige leer die bepaalde dat
iemands verstandelijke vermogens, morele peil en karakter waren af
te lezen aan de vorm van de schedel.
Creationisme Het geloof in het scheppingsverhaal als verklaring voor het menselijk
bestaan.
Paleoantropologie Een wetenschap die zich bezighoudt met de studie van uitgestorven
mensen.
IJstijden Heel Noord-Europa zat onder het ijs en gletsjers domineerden de
Alpen en Pyreneeën. Grote delen van Europa bestonden toen uit een
toendra -of steppeklimaat.
Tussenijstijden Periode tussen twee ijstijden waarin er sprake is van een milder
klimaat.
Toendra Een gebied zonder bebossing. Het klimaat is erg koud en er ligt vaak
sneeuw. Vlak landschap, weinig bos en dieren = kuddedieren (
Paarden, mammoeten, rendieren en wolharige neushoorns) Dit kwam
voor tijdens de ijstijden.
Steppe Of halfwoestijnklimaat. Een droog gebied waar geen bomen groeien
maar voornamelijk grassen.
Boslandschap Een warm en vochtig klimaat waar voornamelijk bosdieren
voorkomen (= Edelherten, everzwijnen, oerossen en bosolifanten) Dit
kwam voor tijdens de tussenijstijden.
Reconstructie Met behulp van informatie iets proberen opnieuw bouwen.
Morfologie Vormkunde, de leer van vorm en bouw van de levende wezens.
Anatomie De vorm van het menselijk lichaam
Contextinformatie Achtergrondinformatie
Archeologische sites Een stuk van het verleden blootleggen ( Onder de grond)
Exploitatieplaatsen Plek waar de mensen grondstoffen gingen bewerken.
Vuursteen Of silex dat zijn naam te denken heeft aan het vermogen om vuur te
maken.
2
, Vuistbijlen Vuurstenen die gebruikt werden om dieren te slachten en te villen.
Kerntechniek Kleine en grote kernstenen waar met welgemikte slagen scherven van
af werden geklopt
Afslagen Stukken die van een steen zijn geslagen.
Afslag- Van een blok steen worden met welgemikte slagen stukken
techniek afgeslagen. Die afgeslagen stukken worden verder verwerkt tot
verschillende instrumenten.
Experimentele Feiten en vermoedens uit de archeologie worden in de praktijk
archeologie uitgetest.
Tong- Een bot in de hals dat het mogelijk maakt om taal te gebruiken. Toen
been dit stuk bot werd gevonden bij een neanderthaler gingen experten dat
ze ook gebruik konden maken van taal.
Migranten Mensen die vertrekken om zich ergens anders te vestigen.
Out of Africa Mensen die hun oorsprongsgebied (= Afrika) verlaten en de rest van
de wereld gaan bevolken.
Co- existentie Mensensoorten die vreedzaam naast elkaar leven.
Co-evolutie Parallelle ontwikkeling van twee soorten
Concurrentieslag Theorie dat de homo sapiens de neanderthaler heeft uitgeroeid.
Demografisch Bevolkingsaantal
Bottleneck Neanderthaler moest op een bepaald moment door een flessenhals
waardoor het onmogelijk was de populatie in leven te houden.
Globaal Theorie dat de homo sapiens de neanderthaler heeft vervangen.
vervangingsmodel
Genoom Gehele genetische of erfelijk materiaal
Hybriden Kruising tussen twee soorten. De nakomeling is vruchtbaar.
Black Eve Gemeenschappelijk oermoeder of Afrikaanse Eva
Multiregionalisme Homo sapiens heeft zich ontwikkeld uit verschillende soorten die in
verschillende gebieden leefde. Er is dan sprake van de homo sapiens
sapiens en de homo sapiens neanderthalensis.
Ø Hoofdstuk 3: Het evolutionaire verhaal van de menswording
Familie van Hominiden of mensapen
mensachtigen
Primaten Of opperdieren= een orde van zoogdieren, waartoe alle soorten
halfapen en apen, inclusief de in de evolutie enige overgebleven
mensensoort, Homo Sapiens, behoren. Betekent ‘eersten’.
Paleontropologie Studie die uitgestorven mensachtigen (hominiden) bestudeert om
inzicht te krijgen in de evolutie van de mens.
Homo habilis Ca. 2,4 tot 1,5 miljoen jaar geleden
Homo erectus Ca. 2 miljoen tot 100.000 jaar geleden
Homo ergaster Ca. 1,9 tot 1,2 miljoen jaar geleden
Homo heidelbergensis Ca. 700.000 to 300.000 jaar geleden
Homo Neanderthalensis Ca. 400.000 to 40.000 jaar geleden
Homo Sapiens Ca. 300.000 jaar geleden tot nu
Traditionele Idee dat de homo sapiens beter is dan de andere mensensoorten en
superioriteitscomplex deze het perfecte eindpunt zijn in de evolutie.
3
1. Prehistorie
Ø Hoofdstuk 1: Verantwoording
Historische periodisering In de geschiedenisbeschrijving en archeologie is het een manier om
de geschiedenis in te delen.
Prehistorie Een deel van het menselijk verleden waarover we geen geschreven
bronnen bestaan.
Geschreven bronnen Teksten uit het verleden die iets vertellen over hoe de schrijver de
wereld zag, zijn perspectief. Dit wereldbeeld is beïnvloed door de
omgeving en zijn standplaatsgebondenheid.
(on) gelijktijdigheid Soortgelijke evoluties voltrekken zich op verschillende plaatsen in
telkens weer een ander tempo.
Evolutietheorie De natuurwetenschappelijke verklaring voor de evolutie van het leven
en voor de verscheidenheid aan soorten op onze planeet.
Steentijd Periode waarin de mens stenen werktuigen gebruikte.
Bronstijd Periode waarin de mens bronzen werktuigen gebruikte.
IJzertijd Periode waarin de mens ijzeren werktuigen gebruikte.
drieperiodensysteem Steentijd, ijzertijd, bronstijd
Oude steentijd of Het gebruik van ruwe stenen werktuigen.
paleolithicum
Nieuwe steentijd of Het gebruik van gepolijste stenen werktuigen.
neolithicum
Landbouwrevolutie of De overgang van een samenleving van jager-verzamelaars met een
Agrarische revolutie / rondtrekkend bestaan naar een samenleving van mensen die in
neolithisering nederzettingen woonden en aan akkerbouw en veeteelt deden.
Nomadische levenswijze Rondtrekkend voedselverzamelaars-jagers.
Sedentaire levenswijze Mensen die in nederzettingen woonden.
Protohistorie Samenleving die zelf nog geen schrift gebruikte maar waar we wel
geschreven bronnen van hebben door andere samenlevingen.
Multidisciplinaire Verschillende disciplines die samenwerken. Bijvoorbeeld: Nw en
samenwerking archeologie om een lichaam te onderzoeken.
Natuurwetenschappelijke Het gebruik van de natuurwetenschappen om het verleden te
onderzoeksmethoden bestuderen (Bv. Bodemsensoren, DNA-onderzoek…)
Ötzi Een ijsmummie van een man uit de Kopertijd. Hij is de oudste
menselijke mummie die in Europa is gevonden. Men leerde hierdoor
veel over de voeding, kleding, uitrusting en bewapening in de
steentijd. Opvallend is de koperen bijl die hij bij zich droeg.
menswordingsproces het ontstaan van de mens als zodanig uit vroegere, dierlijke vormen.
Historisch bewustzijn Een bewuste, duidelijke voorstelling hebben van het verleden als
verleden.
Historisch denken Een werkelijkheid bestuderen die niet meer bvestaat.
Ontstoffen Bepalen wat je wel en niet in de les aan bod kan laten komen.
Ø De neanderthaler: Van scheldwoord tot verwant
1
, Homo Neanderthalensis Latijnse benaming voor de eerdere mensensoort die verwees naar het
Neanderdal.
Hypothese Een stelling die (nog) niet bewezen is.
Natuurlijke selectie Bepaalde organismen zijn beter in staat om te overleven en
vervolgens voor nakomelingen te zorgen.
Speciatie Vorming van (nieuwe) soorten
Variatiebreedte Verschillende kenmerken of eigenschappen
Dominant Een kenmerk dat de bovenhand neemt en zichtbaar is.
Survival of the fittest Het overleven van de meest passende, dus de meest aangepaste.
Seksuele selectie Vrouwen kiezen voor bepaalde eigenschappen van een man. Hierdoor
worden die bepaalde eigenschappen doorgegeven en worden ze op
termijn dominant.
Rehabilitatie Heropwaardering, bij Darwin: mss was hij toch niet zo dom?
Darwinvinken Darwin ontdekt de onderlinge verschillen tussen soorten vinken.
Sociaal darwinisme Tijdens de tweede wereldoorlog werd het Darwinisme misbruikt om
bepaalde bevolkingsgroepen als minderwaardig af te schilderen. Maar
nu ook, wie meer geld heeft, heeft meer kansen en een beter leven.
Fossiel Resten en sporen van planten en dieren.
Antropologie Studie die de mens in al zijn aspecten bestudeert.
Frenologie Een pseudowetenschappelijke geneeskundige leer die bepaalde dat
iemands verstandelijke vermogens, morele peil en karakter waren af
te lezen aan de vorm van de schedel.
Creationisme Het geloof in het scheppingsverhaal als verklaring voor het menselijk
bestaan.
Paleoantropologie Een wetenschap die zich bezighoudt met de studie van uitgestorven
mensen.
IJstijden Heel Noord-Europa zat onder het ijs en gletsjers domineerden de
Alpen en Pyreneeën. Grote delen van Europa bestonden toen uit een
toendra -of steppeklimaat.
Tussenijstijden Periode tussen twee ijstijden waarin er sprake is van een milder
klimaat.
Toendra Een gebied zonder bebossing. Het klimaat is erg koud en er ligt vaak
sneeuw. Vlak landschap, weinig bos en dieren = kuddedieren (
Paarden, mammoeten, rendieren en wolharige neushoorns) Dit kwam
voor tijdens de ijstijden.
Steppe Of halfwoestijnklimaat. Een droog gebied waar geen bomen groeien
maar voornamelijk grassen.
Boslandschap Een warm en vochtig klimaat waar voornamelijk bosdieren
voorkomen (= Edelherten, everzwijnen, oerossen en bosolifanten) Dit
kwam voor tijdens de tussenijstijden.
Reconstructie Met behulp van informatie iets proberen opnieuw bouwen.
Morfologie Vormkunde, de leer van vorm en bouw van de levende wezens.
Anatomie De vorm van het menselijk lichaam
Contextinformatie Achtergrondinformatie
Archeologische sites Een stuk van het verleden blootleggen ( Onder de grond)
Exploitatieplaatsen Plek waar de mensen grondstoffen gingen bewerken.
Vuursteen Of silex dat zijn naam te denken heeft aan het vermogen om vuur te
maken.
2
, Vuistbijlen Vuurstenen die gebruikt werden om dieren te slachten en te villen.
Kerntechniek Kleine en grote kernstenen waar met welgemikte slagen scherven van
af werden geklopt
Afslagen Stukken die van een steen zijn geslagen.
Afslag- Van een blok steen worden met welgemikte slagen stukken
techniek afgeslagen. Die afgeslagen stukken worden verder verwerkt tot
verschillende instrumenten.
Experimentele Feiten en vermoedens uit de archeologie worden in de praktijk
archeologie uitgetest.
Tong- Een bot in de hals dat het mogelijk maakt om taal te gebruiken. Toen
been dit stuk bot werd gevonden bij een neanderthaler gingen experten dat
ze ook gebruik konden maken van taal.
Migranten Mensen die vertrekken om zich ergens anders te vestigen.
Out of Africa Mensen die hun oorsprongsgebied (= Afrika) verlaten en de rest van
de wereld gaan bevolken.
Co- existentie Mensensoorten die vreedzaam naast elkaar leven.
Co-evolutie Parallelle ontwikkeling van twee soorten
Concurrentieslag Theorie dat de homo sapiens de neanderthaler heeft uitgeroeid.
Demografisch Bevolkingsaantal
Bottleneck Neanderthaler moest op een bepaald moment door een flessenhals
waardoor het onmogelijk was de populatie in leven te houden.
Globaal Theorie dat de homo sapiens de neanderthaler heeft vervangen.
vervangingsmodel
Genoom Gehele genetische of erfelijk materiaal
Hybriden Kruising tussen twee soorten. De nakomeling is vruchtbaar.
Black Eve Gemeenschappelijk oermoeder of Afrikaanse Eva
Multiregionalisme Homo sapiens heeft zich ontwikkeld uit verschillende soorten die in
verschillende gebieden leefde. Er is dan sprake van de homo sapiens
sapiens en de homo sapiens neanderthalensis.
Ø Hoofdstuk 3: Het evolutionaire verhaal van de menswording
Familie van Hominiden of mensapen
mensachtigen
Primaten Of opperdieren= een orde van zoogdieren, waartoe alle soorten
halfapen en apen, inclusief de in de evolutie enige overgebleven
mensensoort, Homo Sapiens, behoren. Betekent ‘eersten’.
Paleontropologie Studie die uitgestorven mensachtigen (hominiden) bestudeert om
inzicht te krijgen in de evolutie van de mens.
Homo habilis Ca. 2,4 tot 1,5 miljoen jaar geleden
Homo erectus Ca. 2 miljoen tot 100.000 jaar geleden
Homo ergaster Ca. 1,9 tot 1,2 miljoen jaar geleden
Homo heidelbergensis Ca. 700.000 to 300.000 jaar geleden
Homo Neanderthalensis Ca. 400.000 to 40.000 jaar geleden
Homo Sapiens Ca. 300.000 jaar geleden tot nu
Traditionele Idee dat de homo sapiens beter is dan de andere mensensoorten en
superioriteitscomplex deze het perfecte eindpunt zijn in de evolutie.
3
