Samenleving, feiten en problemen (1300PSWSFP)
Academiejaar 2024 - 2025
Eindcompetenties
De student heeft kennis van en inzicht in de oorzaken, gevolgen en onderlinge
samenhang van de belangrijkste sociale ontwikkelingen binnen moderne
samenlevingen en de welvaartsstaat.
De student kent de hoofdlijnen van de Vlaamse, Belgische en Europese
maatschappelijke en institutionele context en kan enkele belangrijkste sociale
vraagstukken duiden die zich daarbinnen manifesteren.
De student heeft een kritische houding ten opzichte van deze maatschappelijke en
institutionele context en diens ontwikkelingen.
Structuur van de colleges:
1. Inleiding
2. Als markten falen
3. De magie van het gemiddelde
4. Belastingen, ongelijkheid en herverdeling
5. Een vangnet voor iedereen?
6. Varianten op de welvaartsstaat
7. De welvaartsstaat in beweging
8. Opgroeien in de welvaartsstaat
9. Werken in de welvaartsstaat
10. Ziekte en handicap in de welvaartsstaat
11. Naar een nieuw sociaal contract?
11b. Een perfecte storm?
Opgelet!
De kernwoorden die telkens op het einde van het college worden getoond zijn steeds in het
geel gemarkeerd.
,Inhoudsopgave
1 Inleiding: een conceptueel kader ........................................................................................... 5
1.1 Samenlevingen ..................................................................................................................................... 6
1.1.1 De drie basisinstituties van een samenleving.................................................................................. 6
1.1.2 Basisstructuur van een samenleving ............................................................................................. 10
1.1.3 Sociaal contract van een samenleving........................................................................................... 13
2 Als markten falen ................................................................................................................ 14
2.1 Het libertarische ideaal van een ongereguleerde markt .................................................................... 14
2.2 De onzichtbare hand van Adam Smith ............................................................................................... 15
2.3 Marktfalingen ..................................................................................................................................... 16
2.3.1 Aanname 1: Rationele individuen ................................................................................................. 16
2.3.2 Aanname 2: Individuen hebben perfecte informatie .................................................................... 17
2.3.3 Aanname 3: Markten zijn perfect competitief .............................................................................. 18
2.3.4 Aanname 4: Markten zijn compleet .............................................................................................. 19
2.3.5 Aanname 5: afwezigheid van publieke goederen .......................................................................... 20
2.3.6 Aanname 6: er zijn geen externaliteiten ....................................................................................... 21
2.4 Sociale investeringen ......................................................................................................................... 24
2.5 Slotbeschouwing ................................................................................................................................ 25
3 De magie van het gemiddelde ............................................................................................. 26
3.1 Risico .................................................................................................................................................. 26
3.2 Informele verzekering ........................................................................................................................ 27
3.3 Private verzekering ............................................................................................................................. 28
3.4 Sociale verzekering ............................................................................................................................. 31
3.4.1 Oorsprong...................................................................................................................................... 31
3.4.2 Sociale verzekering in België ......................................................................................................... 32
4 Belastingen, ongelijkheid en herverdeling ............................................................................ 35
4.1 Efficiëntie en rechtvaardigheid........................................................................................................... 35
4.2 Belastingen en herverdeling............................................................................................................... 38
4.2.1 Verschillende directe belastinginstrumenten ................................................................................ 39
4.2.2 Verschillende indirecte belastinginstrumenten ............................................................................. 41
4.2.3 Gedragsreacties op belastingen .................................................................................................... 41
4.3 Inkomensongelijkheid ........................................................................................................................ 42
5 Een vangnet voor iedereen? ................................................................................................ 45
5.1 Armoede ............................................................................................................................................ 46
5.2 Armoedebestrijding ........................................................................................................................... 48
5.2.1 Oorzaken van armoede ................................................................................................................. 48
5.3 Sociale bijstand .................................................................................................................................. 51
5.3.1 Selectiviteit en non-take up ........................................................................................................... 52
5.3.2 Universeel basisinkomen ............................................................................................................... 52
, 5.3.3 Sociale bijstand vs. sociale zekerheid ............................................................................................ 53
5.3.4 Sociale bijstand in België ............................................................................................................... 53
5.3.5 Sociale bijstand in de Verenigde Staten ........................................................................................ 54
5.3.6 Sociale bijstand in het globale zuiden ........................................................................................... 55
5.3.7 Slotbeschouwing ........................................................................................................................... 55
6 Varianten op de welvaartsstaat ........................................................................................... 56
6.1 Taxonomie van de welvaartstaat ........................................................................................................ 57
6.1.1 Bismarck versus Beveridge ............................................................................................................ 57
6.1.2 De typologie van Esping-Andersen: “Three worlds of welfare capitalism” ................................... 58
6.2 De verscheidenheid begrijpen ........................................................................................................... 66
6.2.1 Voorkeuren en overtuigingen ........................................................................................................ 66
6.2.2 Politiek en macht ........................................................................................................................... 69
6.2.3 Geschiedenis en pad afhankelijkheid ............................................................................................ 69
7 De welvaartsstaat in beweging ............................................................................................ 70
7.1 Geschiedenis voor de welvaartstaat .................................................................................................. 70
7.1.1 Verzuiling in België ........................................................................................................................ 72
7.1.2 The Great Depression .................................................................................................................... 73
7.2 Welvaartstaat 1.0: bloei van de welvaartstaat ................................................................................... 74
7.2.1 Wereldoorlog II .............................................................................................................................. 74
7.2.2 Sociaal pact in België (1944).......................................................................................................... 74
7.2.3 De conferentie van Bretton Woods (1944) .................................................................................... 75
7.2.4 1945-1973: Naoorlogse economische groei .................................................................................. 75
7.3 Welvaartsstaat 2.0: neoliberale pushback ......................................................................................... 76
7.3.1 Einde van Bretton Woods (1971) ................................................................................................... 76
7.3.2 Oliecrisis (1973) ............................................................................................................................. 76
7.3.3 Crisis van de jaren ‘70 en ‘80 (1974-1989) .................................................................................... 76
7.4 Welvaartsstaat 3.0: sociale investeringsstaat..................................................................................... 78
7.4.1 Sociale investeringen ..................................................................................................................... 79
7.5 Slotbeschouwing ................................................................................................................................ 80
8 Opgroeien in de welvaartsstaat ........................................................................................... 82
8.1 Eerste 1000 dagen en kinderopvang .................................................................................................. 82
8.1.1 Gezinsbeleid .................................................................................................................................. 83
8.2 Kleuter, lager en secundair onderwijs ................................................................................................ 87
8.3 Hoger onderwijs ................................................................................................................................. 90
8.4 Studieleningen ................................................................................................................................... 90
8.5 Levenslang leren ................................................................................................................................ 91
9 Werken in de welvaartsstaat ............................................................................................... 92
9.1 Werk ................................................................................................................................................... 92
9.2 Werkomstandigheden ........................................................................................................................ 96
9.3 Werkloosheid ................................................................................................................................... 100
, 9.4 Slotbeschouwing .............................................................................................................................. 101
10 Ziekte en handicap in de welvaartsstaat .........................................................................102
10.1 Gezondheid en levensverwachting .................................................................................................. 102
10.2 Gezondheidszorg en ziekteverzekeringen ........................................................................................ 104
10.2.1 Organisatie van de gezondheidszorg in België ........................................................................ 105
10.3 Langdurige zorg ................................................................................................................................ 107
10.3.1 Personen met een handicap ................................................................................................... 108
10.3.2 Ouderen .................................................................................................................................. 110
11 Naar een nieuw sociaal contract?...................................................................................113
11.1 Pensioenen ....................................................................................................................................... 113
11.1.1 Doelstellingen van de pensioenen .......................................................................................... 113
11.1.2 Voorgeschiedenis van pensioenen in België: .......................................................................... 114
11.1.3 Kapitalisatiestelsel vs. repartitiestelsel ................................................................................... 114
11.1.4 Defined Contribution versus Defined Benefit ......................................................................... 115
11.1.5 Belgisch pensioenstelsel: pensioenpijlers............................................................................... 115
11.2 Pensioenhervormingen .................................................................................................................... 117
11.2.1 Pensioenhervormingen in België ............................................................................................ 119
12 Een perfecte storm? ......................................................................................................120
12.1 Verschillende crisissen ..................................................................................................................... 120
12.1.1 Economische crisis: Financiële crisis van 2007-2008 .............................................................. 120
12.1.2 Demografische crisis: migratie................................................................................................ 121
12.1.3 Ecologische crisis: klimaatopwarming .................................................................................... 122
12.1.4 Politieke crisis: polarisatie ...................................................................................................... 124
12.1.5 Epidemiologische crisis ........................................................................................................... 125
12.2 Slotbeschouwing .............................................................................................................................. 126
13 voorbeeldexamen (2024-2025) ......................................................................................127
Academiejaar 2024 - 2025
Eindcompetenties
De student heeft kennis van en inzicht in de oorzaken, gevolgen en onderlinge
samenhang van de belangrijkste sociale ontwikkelingen binnen moderne
samenlevingen en de welvaartsstaat.
De student kent de hoofdlijnen van de Vlaamse, Belgische en Europese
maatschappelijke en institutionele context en kan enkele belangrijkste sociale
vraagstukken duiden die zich daarbinnen manifesteren.
De student heeft een kritische houding ten opzichte van deze maatschappelijke en
institutionele context en diens ontwikkelingen.
Structuur van de colleges:
1. Inleiding
2. Als markten falen
3. De magie van het gemiddelde
4. Belastingen, ongelijkheid en herverdeling
5. Een vangnet voor iedereen?
6. Varianten op de welvaartsstaat
7. De welvaartsstaat in beweging
8. Opgroeien in de welvaartsstaat
9. Werken in de welvaartsstaat
10. Ziekte en handicap in de welvaartsstaat
11. Naar een nieuw sociaal contract?
11b. Een perfecte storm?
Opgelet!
De kernwoorden die telkens op het einde van het college worden getoond zijn steeds in het
geel gemarkeerd.
,Inhoudsopgave
1 Inleiding: een conceptueel kader ........................................................................................... 5
1.1 Samenlevingen ..................................................................................................................................... 6
1.1.1 De drie basisinstituties van een samenleving.................................................................................. 6
1.1.2 Basisstructuur van een samenleving ............................................................................................. 10
1.1.3 Sociaal contract van een samenleving........................................................................................... 13
2 Als markten falen ................................................................................................................ 14
2.1 Het libertarische ideaal van een ongereguleerde markt .................................................................... 14
2.2 De onzichtbare hand van Adam Smith ............................................................................................... 15
2.3 Marktfalingen ..................................................................................................................................... 16
2.3.1 Aanname 1: Rationele individuen ................................................................................................. 16
2.3.2 Aanname 2: Individuen hebben perfecte informatie .................................................................... 17
2.3.3 Aanname 3: Markten zijn perfect competitief .............................................................................. 18
2.3.4 Aanname 4: Markten zijn compleet .............................................................................................. 19
2.3.5 Aanname 5: afwezigheid van publieke goederen .......................................................................... 20
2.3.6 Aanname 6: er zijn geen externaliteiten ....................................................................................... 21
2.4 Sociale investeringen ......................................................................................................................... 24
2.5 Slotbeschouwing ................................................................................................................................ 25
3 De magie van het gemiddelde ............................................................................................. 26
3.1 Risico .................................................................................................................................................. 26
3.2 Informele verzekering ........................................................................................................................ 27
3.3 Private verzekering ............................................................................................................................. 28
3.4 Sociale verzekering ............................................................................................................................. 31
3.4.1 Oorsprong...................................................................................................................................... 31
3.4.2 Sociale verzekering in België ......................................................................................................... 32
4 Belastingen, ongelijkheid en herverdeling ............................................................................ 35
4.1 Efficiëntie en rechtvaardigheid........................................................................................................... 35
4.2 Belastingen en herverdeling............................................................................................................... 38
4.2.1 Verschillende directe belastinginstrumenten ................................................................................ 39
4.2.2 Verschillende indirecte belastinginstrumenten ............................................................................. 41
4.2.3 Gedragsreacties op belastingen .................................................................................................... 41
4.3 Inkomensongelijkheid ........................................................................................................................ 42
5 Een vangnet voor iedereen? ................................................................................................ 45
5.1 Armoede ............................................................................................................................................ 46
5.2 Armoedebestrijding ........................................................................................................................... 48
5.2.1 Oorzaken van armoede ................................................................................................................. 48
5.3 Sociale bijstand .................................................................................................................................. 51
5.3.1 Selectiviteit en non-take up ........................................................................................................... 52
5.3.2 Universeel basisinkomen ............................................................................................................... 52
, 5.3.3 Sociale bijstand vs. sociale zekerheid ............................................................................................ 53
5.3.4 Sociale bijstand in België ............................................................................................................... 53
5.3.5 Sociale bijstand in de Verenigde Staten ........................................................................................ 54
5.3.6 Sociale bijstand in het globale zuiden ........................................................................................... 55
5.3.7 Slotbeschouwing ........................................................................................................................... 55
6 Varianten op de welvaartsstaat ........................................................................................... 56
6.1 Taxonomie van de welvaartstaat ........................................................................................................ 57
6.1.1 Bismarck versus Beveridge ............................................................................................................ 57
6.1.2 De typologie van Esping-Andersen: “Three worlds of welfare capitalism” ................................... 58
6.2 De verscheidenheid begrijpen ........................................................................................................... 66
6.2.1 Voorkeuren en overtuigingen ........................................................................................................ 66
6.2.2 Politiek en macht ........................................................................................................................... 69
6.2.3 Geschiedenis en pad afhankelijkheid ............................................................................................ 69
7 De welvaartsstaat in beweging ............................................................................................ 70
7.1 Geschiedenis voor de welvaartstaat .................................................................................................. 70
7.1.1 Verzuiling in België ........................................................................................................................ 72
7.1.2 The Great Depression .................................................................................................................... 73
7.2 Welvaartstaat 1.0: bloei van de welvaartstaat ................................................................................... 74
7.2.1 Wereldoorlog II .............................................................................................................................. 74
7.2.2 Sociaal pact in België (1944).......................................................................................................... 74
7.2.3 De conferentie van Bretton Woods (1944) .................................................................................... 75
7.2.4 1945-1973: Naoorlogse economische groei .................................................................................. 75
7.3 Welvaartsstaat 2.0: neoliberale pushback ......................................................................................... 76
7.3.1 Einde van Bretton Woods (1971) ................................................................................................... 76
7.3.2 Oliecrisis (1973) ............................................................................................................................. 76
7.3.3 Crisis van de jaren ‘70 en ‘80 (1974-1989) .................................................................................... 76
7.4 Welvaartsstaat 3.0: sociale investeringsstaat..................................................................................... 78
7.4.1 Sociale investeringen ..................................................................................................................... 79
7.5 Slotbeschouwing ................................................................................................................................ 80
8 Opgroeien in de welvaartsstaat ........................................................................................... 82
8.1 Eerste 1000 dagen en kinderopvang .................................................................................................. 82
8.1.1 Gezinsbeleid .................................................................................................................................. 83
8.2 Kleuter, lager en secundair onderwijs ................................................................................................ 87
8.3 Hoger onderwijs ................................................................................................................................. 90
8.4 Studieleningen ................................................................................................................................... 90
8.5 Levenslang leren ................................................................................................................................ 91
9 Werken in de welvaartsstaat ............................................................................................... 92
9.1 Werk ................................................................................................................................................... 92
9.2 Werkomstandigheden ........................................................................................................................ 96
9.3 Werkloosheid ................................................................................................................................... 100
, 9.4 Slotbeschouwing .............................................................................................................................. 101
10 Ziekte en handicap in de welvaartsstaat .........................................................................102
10.1 Gezondheid en levensverwachting .................................................................................................. 102
10.2 Gezondheidszorg en ziekteverzekeringen ........................................................................................ 104
10.2.1 Organisatie van de gezondheidszorg in België ........................................................................ 105
10.3 Langdurige zorg ................................................................................................................................ 107
10.3.1 Personen met een handicap ................................................................................................... 108
10.3.2 Ouderen .................................................................................................................................. 110
11 Naar een nieuw sociaal contract?...................................................................................113
11.1 Pensioenen ....................................................................................................................................... 113
11.1.1 Doelstellingen van de pensioenen .......................................................................................... 113
11.1.2 Voorgeschiedenis van pensioenen in België: .......................................................................... 114
11.1.3 Kapitalisatiestelsel vs. repartitiestelsel ................................................................................... 114
11.1.4 Defined Contribution versus Defined Benefit ......................................................................... 115
11.1.5 Belgisch pensioenstelsel: pensioenpijlers............................................................................... 115
11.2 Pensioenhervormingen .................................................................................................................... 117
11.2.1 Pensioenhervormingen in België ............................................................................................ 119
12 Een perfecte storm? ......................................................................................................120
12.1 Verschillende crisissen ..................................................................................................................... 120
12.1.1 Economische crisis: Financiële crisis van 2007-2008 .............................................................. 120
12.1.2 Demografische crisis: migratie................................................................................................ 121
12.1.3 Ecologische crisis: klimaatopwarming .................................................................................... 122
12.1.4 Politieke crisis: polarisatie ...................................................................................................... 124
12.1.5 Epidemiologische crisis ........................................................................................................... 125
12.2 Slotbeschouwing .............................................................................................................................. 126
13 voorbeeldexamen (2024-2025) ......................................................................................127
