Rationalisering is het steeds meer primeren van
formele rationaliteit
Sociale verandering
(2023-2024)
Modernisering IV: onttovering
Dick Houtman
www.dickhoutman.nl
1
Onttovering
Literatuur:
Rogers Brubaker, (1984), ‘The
Specific and Peculiar Rationalism of
Modern Western Civilization’, in: The
Limits of Rationality: An Essay on the
Social and Moral Thought of Max
Weber, London.
Patrick Dassen, (1999), ‘Het probleem
van waarden en zingeving in een
onttoverde wereld’, in: De onttovering
van de wereld: Max Weber en het
probleem van de moderniteit in
Duitsland, 1890-1920, Amsterdam.
2
Webers verklaring van rationalisering Het kernprobleem = Webers hoofdvraag
Webers hoofdvraag: “Wat kenmerkt het westerse Verklaring: rationalisering is eigenlijk min of meer
rationaliseringsproces en hoe valt het te verklaren?”
toevallig
Webers antwoord: rationalisering is de onbedoelde en
min of meer ‘toevallige’ uitkomst van allerlei processen Weber veel empirischer en dus complexer, bij Durkheim
die in het Westen hebben geleid tot twee elkaar is niets onbedoeld of toevallig bij Weber wel
versterkende processen:
• ‘Externe’ rationalisering: ontstaan gerationaliseerde 2 begrippen zijn niet van Weber, maar van Brubaker!!:
structuren en instituties (‘institutionele hardware’) Externe rationalisering: de instituties waarin de formele
• ‘Interne’ rationalisering: ontstaan gerationaliseerd rationaliteit centraal staat = de structuur, het skelet
modern persoonlijkheidstype (‘culturele software’)
N.B.: Het onderscheid is van Brubaker, niet van Weber!
Interne rationalisering: een type mens dat past binnen
die structuur, mensen die bereid zijn om te handelen
3 naar die formele rationaliteit
1
, Extern: De structuur/ de manier van opereren van
Webers verklaring van rationalisering de verschillende domeinen raakt steeds meer
gerationaliseerd
‘Externe’ rationalisering: processen van rationalisering in bv. de kunst blijft gericht op het creëren van
verschillende maatschappelijke domeinen hebben elkaar schoonheid, maar je ziet de principes van
wederzijds versterkt en aangemoedigd, hoewel de formele rationaliteit belangrijker worden
domeinen cultureel-inhoudelijk juist uit elkaar groeien !!de doelen blijven dus wel hetzelfde als vroeger,
(vgl. college 3 over structurele differentiatie) alleen de manier waarop verschilt!!
formele rationaliteit wordt de dominante logica
‘Interne’ rationalisering: de Protestantse Reformatie
leidde tot een rationalisering van de persoonlijkheid
(nadruk op discipline, hard werken en soberheid)
intern: de wortels van die persoonlijkheid liggen in
de Protestantse Reformatie
‘Interne’ en ‘externe’ rationalisering gingen vervolgens
elkaar verder stimuleren zonder de mensen die in staat zijn om in zo’n
structuur te werken blijft zo’n structuur niet bestaan
4 → ze hebben elkaar nodig! Principe van causaliteit
interne en externe klikken met elkaar
Externe rationalisering: opkomst van het Er zijn veel vormen van kapitalisme, maar het
moderne, gerationaliseerde kapitalisme westerse wordt vooral getekend door het
rationaliseringsproces
• Modern westers kapitalisme is voor Weber een
specifieke manifestatie van het westerse Bij Marx is kapitalisme klassenverhouding, terwijl bij
rationaliseringsproces
Weber ook klassenverhouding een rol speelt maar het
• Modern westers kapitalisme verschilt van vroegere is niet het belangrijkste kenmerk, formele rationaliteit
vormen van kapitalisme door zijn nadruk op is dat wel → uitbuiten van je personeel hoort er bij
berekenbaarheid (=formele rationaliteit) maar is maar een klein aspect van het geheel
• Anders dan bij Marx draait het in Webers analyse van
het modern kapitalisme dus niet primair om de
klassenverhouding tussen bezitters en niet-bezitters
van de productiemiddelen
5
Externe rationalisering: opkomst van het Mensen krijgen kleine deeltaken zodat productie het
meest efficiënt kan verlopen
moderne, gerationaliseerde kapitalisme
• In het moderne, gerationaliseerde kapitalisme is ten Rationele omgang met kapitaal
eerste het productieproces zelf gerationaliseerd
geraakt (en dus berekenbaar en voorspelbaar) Het proces is alleen maar mogelijk doordat er ook nog
deelprocessen zijn
• Centraal kenmerk: inzet van de productiemiddelen op
basis van berekening en boekhouding om maximale
winst te kunnen realiseren
• Deze rationalisering van het productieproces zelf
werd echter slechts mogelijk doordat ook diverse
andere (deel)processen van rationalisering optraden
6
2
formele rationaliteit
Sociale verandering
(2023-2024)
Modernisering IV: onttovering
Dick Houtman
www.dickhoutman.nl
1
Onttovering
Literatuur:
Rogers Brubaker, (1984), ‘The
Specific and Peculiar Rationalism of
Modern Western Civilization’, in: The
Limits of Rationality: An Essay on the
Social and Moral Thought of Max
Weber, London.
Patrick Dassen, (1999), ‘Het probleem
van waarden en zingeving in een
onttoverde wereld’, in: De onttovering
van de wereld: Max Weber en het
probleem van de moderniteit in
Duitsland, 1890-1920, Amsterdam.
2
Webers verklaring van rationalisering Het kernprobleem = Webers hoofdvraag
Webers hoofdvraag: “Wat kenmerkt het westerse Verklaring: rationalisering is eigenlijk min of meer
rationaliseringsproces en hoe valt het te verklaren?”
toevallig
Webers antwoord: rationalisering is de onbedoelde en
min of meer ‘toevallige’ uitkomst van allerlei processen Weber veel empirischer en dus complexer, bij Durkheim
die in het Westen hebben geleid tot twee elkaar is niets onbedoeld of toevallig bij Weber wel
versterkende processen:
• ‘Externe’ rationalisering: ontstaan gerationaliseerde 2 begrippen zijn niet van Weber, maar van Brubaker!!:
structuren en instituties (‘institutionele hardware’) Externe rationalisering: de instituties waarin de formele
• ‘Interne’ rationalisering: ontstaan gerationaliseerd rationaliteit centraal staat = de structuur, het skelet
modern persoonlijkheidstype (‘culturele software’)
N.B.: Het onderscheid is van Brubaker, niet van Weber!
Interne rationalisering: een type mens dat past binnen
die structuur, mensen die bereid zijn om te handelen
3 naar die formele rationaliteit
1
, Extern: De structuur/ de manier van opereren van
Webers verklaring van rationalisering de verschillende domeinen raakt steeds meer
gerationaliseerd
‘Externe’ rationalisering: processen van rationalisering in bv. de kunst blijft gericht op het creëren van
verschillende maatschappelijke domeinen hebben elkaar schoonheid, maar je ziet de principes van
wederzijds versterkt en aangemoedigd, hoewel de formele rationaliteit belangrijker worden
domeinen cultureel-inhoudelijk juist uit elkaar groeien !!de doelen blijven dus wel hetzelfde als vroeger,
(vgl. college 3 over structurele differentiatie) alleen de manier waarop verschilt!!
formele rationaliteit wordt de dominante logica
‘Interne’ rationalisering: de Protestantse Reformatie
leidde tot een rationalisering van de persoonlijkheid
(nadruk op discipline, hard werken en soberheid)
intern: de wortels van die persoonlijkheid liggen in
de Protestantse Reformatie
‘Interne’ en ‘externe’ rationalisering gingen vervolgens
elkaar verder stimuleren zonder de mensen die in staat zijn om in zo’n
structuur te werken blijft zo’n structuur niet bestaan
4 → ze hebben elkaar nodig! Principe van causaliteit
interne en externe klikken met elkaar
Externe rationalisering: opkomst van het Er zijn veel vormen van kapitalisme, maar het
moderne, gerationaliseerde kapitalisme westerse wordt vooral getekend door het
rationaliseringsproces
• Modern westers kapitalisme is voor Weber een
specifieke manifestatie van het westerse Bij Marx is kapitalisme klassenverhouding, terwijl bij
rationaliseringsproces
Weber ook klassenverhouding een rol speelt maar het
• Modern westers kapitalisme verschilt van vroegere is niet het belangrijkste kenmerk, formele rationaliteit
vormen van kapitalisme door zijn nadruk op is dat wel → uitbuiten van je personeel hoort er bij
berekenbaarheid (=formele rationaliteit) maar is maar een klein aspect van het geheel
• Anders dan bij Marx draait het in Webers analyse van
het modern kapitalisme dus niet primair om de
klassenverhouding tussen bezitters en niet-bezitters
van de productiemiddelen
5
Externe rationalisering: opkomst van het Mensen krijgen kleine deeltaken zodat productie het
meest efficiënt kan verlopen
moderne, gerationaliseerde kapitalisme
• In het moderne, gerationaliseerde kapitalisme is ten Rationele omgang met kapitaal
eerste het productieproces zelf gerationaliseerd
geraakt (en dus berekenbaar en voorspelbaar) Het proces is alleen maar mogelijk doordat er ook nog
deelprocessen zijn
• Centraal kenmerk: inzet van de productiemiddelen op
basis van berekening en boekhouding om maximale
winst te kunnen realiseren
• Deze rationalisering van het productieproces zelf
werd echter slechts mogelijk doordat ook diverse
andere (deel)processen van rationalisering optraden
6
2
