Josefien Anken
MILIEUSOCIOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
H1: Inleiding tot de milieusociologie.............................................................................................. 4
literatuur ......................................................................................................................................... 4
Tekst 1: Duurzame ontwikkeling meervoudig bekeken (Jones) ......................................................... 4
Tekst 2: Risk society and ecological modernisation – Alternative visions for post-industrial nations
(cohen) ........................................................................................................................................ 5
Milieusociologie: De achtergrond ..................................................................................................... 8
Duurzame ontwikkeling: De verlichting en de industriële revolutie ...................................................... 8
Vroege invloedrijke werken ............................................................................................................ 9
Duurzame ontwikkeling in de 20ste eeuw .......................................................................................... 10
Industriële revolutie .................................................................................................................... 11
Club van Rome ........................................................................................................................... 11
Het Brundtland-rapport (1987) .................................................................................................... 11
De Rio-conferentie (1992) ........................................................................................................... 12
Duurzame ontwikkeling: wat is ontwikkeling, wat niet? ................................................................. 13
De theorie van de risicosamenleving ............................................................................................... 14
H2: Het multi-level perspectief en strategisch niche management ................................................18
Literatuur ...................................................................................................................................... 18
Inleiding ........................................................................................................................................ 20
Wat zijn transities? ......................................................................................................................... 20
De opkomst van het transitiedenken ............................................................................................ 20
Het multi-level perspectief .......................................................................................................... 21
Waarom is het zo moeilijk om regimes te veranderen? .................................................................. 23
Wanneer treden transities op? ........................................................................................................ 23
H3: Milieubewust gedrag en dagdagelijkse praktijken ...................................................................26
Literatuur ...................................................................................................................................... 26
Tekst 1: Toward a Coherent Theory of Environmentally Significant Behavior (Stern) ....................... 26
Tekst 2: Social Influence, Consumer Behavior, and Low-Carbon Energy Transitions (Axsen – Kurani)
.................................................................................................................................................. 27
Inleiding ........................................................................................................................................ 29
Context ...................................................................................................................................... 30
De opkomst van een nieuw ecologisch paradigma ........................................................................... 30
Determinanten van milieubezorgdheid............................................................................................ 30
De ‘theory of reasoned action (TRA)/planned behavior’ (TPB) ........................................................ 31
De abc-theorie............................................................................................................................ 32
Van het individu naar het interpersoonlijke niveau ........................................................................ 33
H4 DUURZAME CONSUMPTIE EN SOCIALE KLASSE - gastles ..........................................................35
, 1. Wat is (duurzame) consumptie en hoe besturen we dit? ............................................................... 35
Hoe benaderen we consumptie? ................................................................................................. 36
2. Wat is de rol van sociale klasse? Een selectie van onderzoeksresultaten ...................................... 39
3. Wat is de rol van sociale klasse? Een aantal conclusies ............................................................... 42
Gastcollege 11 maart: Duurzaam burgerschap .............................................................................42
tekst: Green citizenship: towards spatial and lived perspectives....................................................... 42
Theorie .......................................................................................................................................... 43
1. Duurzaam burgerschap ........................................................................................................... 43
2. Lived sustainable citizenship ................................................................................................... 45
Duurzaam burgerschap door de ogen van ….................................................................................... 47
De bakfiets burgers ..................................................................................................................... 47
De havenarbeider ....................................................................................................................... 48
H5: Lokale transitie-initiatieven en sociale bewegingen ................................................................49
literatuur ....................................................................................................................................... 49
Haxeltine & Seyfang: Theory and Practice of ‘Transition’ and ‘Resilience’ in the UK’s Transition
Movement .................................................................................................................................. 49
Seyfang, G. & Smith, A. : Grassroots innovations for sustainable development: Towards a new
research and policy agenda......................................................................................................... 50
Ontstaan van de transitiebeweging ................................................................................................. 50
I) Piekolie én klimaatverandering ................................................................................................. 52
II) Economische groei in vraag durven stellen (↔ Brundtland-rapport) ........................................... 53
III) Collectieve creativiteit ............................................................................................................ 53
De organisatie van de transitiebeweging ......................................................................................... 55
Sociaal-wetenschappelijk onderzoek over de transitiebeweging ................................................... 55
H6: Maatschappelijk verantwoordelijk en duurzaam ondernemen .................................................59
literatuur ....................................................................................................................................... 59
York & Rosa: key challenges to EMT ............................................................................................. 59
Aguinis & Glavas: What We Know and Don’t Know About Corporate Social Responsibility: A Review
and Research Agenda ................................................................................................................. 60
Risicosamenleving en ecologische modernisatie ............................................................................. 60
Vergelijking risicosamenleving (RS) & Ecologische modernisatietheorie (EMT) ............................... 62
H7: Transitie-governance en governmentality ...............................................................................66
Literatuur ...................................................................................................................................... 66
Rotmans & Loorbach: research in governance of transitions ......................................................... 66
Thaler & Sunstein: libertair paternalisme ..................................................................................... 67
Wat is transitiebeleid/governance................................................................................................... 67
Van government naar governance................................................................................................ 69
Voornaamste kenmerken van transitiemanagement (TM) ................................................................. 70
Nabeschouwing.......................................................................................................................... 72
Wat zijn nudging policies? Wat is de link met ‘governmentality’?....................................................... 72
2
,Gastles 29/04: WaterWaarde & Gedrag .........................................................................................73
Tekst ............................................................................................................................................. 74
Drinkwatersector: context en uitdagingen ....................................................................................... 74
Waterbesparing ............................................................................................................................. 75
Verandering in verbruik: perceptie vs. realiteit .............................................................................. 75
Welke factoren hebben invloed op het kraanwaterverbruik?............................................................. 76
Cognitief & affectief .................................................................................................................... 76
Externe invloeden ....................................................................................................................... 76
Socio-demografische verschillen en wooncontext........................................................................ 76
Materialiteit en gewoontes .......................................................................................................... 77
Wat met de prijs van kraanwater? ................................................................................................ 78
Belang van sociale praktijktheorie................................................................................................... 78
Water management: from people to practice (Browne, 2015) ........................................................ 78
Waterwaarden ............................................................................................................................... 79
Paradigmaverschuiving ............................................................................................................... 79
Waarde van water ....................................................................................................................... 80
Water value ambivalence ............................................................................................................... 80
H8: Socio-technische verandering en toekomstbeelden + Uitleiding ..............................................81
Literatuur ...................................................................................................................................... 81
- Beckert, J. (2011). Imagined Futures: Fictionality in Economic Action .......................................... 81
- Raskin, P. et al. (2002). .............................................................................................................. 82
Dominante visies t.a.v. beslissingen, actie ...................................................................................... 82
De rol van toekomstbeelden/ficties ................................................................................................ 83
ficties: enkele voorbeelden ......................................................................................................... 84
Globale scenario’s: types en subtypes ............................................................................................ 84
20% opdracht – 80% mondeling examen
Aangeraden om de facultatieve teksten ook te lezen, enkel de stukken die ook in de les aan bod
komen.
Studiemateriaal: Er wordt een syllabus beschikbaar gemaakt met de noodzakelijke basisteksten
via Blackboard, waar tevens de hand-outs en de aanvullende literatuur toegankelijk wordt
gemaakt + neem lesnota’s!
Evaluatie: permanent (1 opdracht) / mondeling examen met schriftelijke voorbereiding (open
boek)
Ook facultatieve teksten vaak interessant. Kan bv. op examen vragen; wat zijn de verschillende
visies/kritieken van auteur en wat is je eigen visie daarop?
3
, Mogelijke examenvraag: Waarover gaat die theorie/kenmerken? Wat zijn de bestaande kritieken
op deze theorie? Wat is jouw mening hierover?
20 min voorbereiding voor 2 vragen
→ examen zelf +/- 10 minuten (zelf kennis produceren, niet alleen reproduceren)
Tip: vak studeren als gesloten boek examen – is wel open boek
H1: INLEIDING TOT DE MILIEUSOCIOLOGIE
LITERATUUR
TEKST 1: DUURZAME ONTWIKKELING MEERVOUDIG BEKEKEN (JONES)
Definitie van Duurzame Ontwikkeling
•Algemene Definitie: Duurzame ontwikkeling wordt gedefinieerd als een ontwikkelingsmodel
dat voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder het vermogen van toekomstige
generaties om in hun eigen behoeften te voorzien, in gevaar te brengen.
•Essentie: Het concept draait om het vinden van een evenwicht tussen ecologische,
economische en sociale overwegingen1. Dit vereist een geïntegreerde aanpak waarbij
economische groei niet ten koste gaat van het milieu en de sociale rechtvaardigheid.
Kritiek op de Huidige Benadering
•Nadruk op Economische Groei: De bronnen bekritiseren de huidige focus op economische
groei als de primaire maatstaf voor vooruitgang. Gesteld wordt dat deze benadering vaak leidt
tot ecologische degradatie en sociale ongelijkheid.
•Neoliberalisme: Er wordt gesuggereerd dat de dominante neoliberale modellen van
economische ontwikkeling niet duurzaam zijn en de problemen waarmee we worden
geconfronteerd, verergeren.
•Alternatieve Visies: Er is behoefte aan alternatieve benaderingen die verder gaan dan de
traditionele focus op economische groei en die rekening houden met de bredere sociale en
ecologische context.
Alternatieve Indicatoren
•Bruto Nationaal Product (BNP): Het BNP wordt bekritiseerd als een inadequate maatstaf voor
duurzame ontwikkeling. Het BNP meet voornamelijk de economische activiteit, maar houdt
geen rekening met de sociale en ecologische kosten van die activiteit.
•Index van Duurzame Economische Welvaart (ISEW): Als alternatief wordt de ISEW genoemd
als een indicator die een breder beeld geeft van de werkelijke welvaart. De ISEW corrigeert voor
factoren zoals inkomensongelijkheid, de waarde van huishoudelijk werk en de kosten van
milieuschade.
•Aanvullende indicatoren: Naast de ISEW worden ook andere indicatoren genoemd, zoals de
ecologische voetafdruk, die de impact van menselijke activiteit op de aarde meet.
Verschillende Perspectieven
•Ecologisch Perspectief: Vanuit ecologisch oogpunt ligt de nadruk op het behoud van
natuurlijke hulpbronnen en ecosystemen.
•Economisch Perspectief: Vanuit economisch oogpunt wordt duurzaamheid vaak gezien als
een manier om efficiënter om te gaan met hulpbronnen en om nieuwe markten en
technologieën te ontwikkelen.
4
MILIEUSOCIOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
H1: Inleiding tot de milieusociologie.............................................................................................. 4
literatuur ......................................................................................................................................... 4
Tekst 1: Duurzame ontwikkeling meervoudig bekeken (Jones) ......................................................... 4
Tekst 2: Risk society and ecological modernisation – Alternative visions for post-industrial nations
(cohen) ........................................................................................................................................ 5
Milieusociologie: De achtergrond ..................................................................................................... 8
Duurzame ontwikkeling: De verlichting en de industriële revolutie ...................................................... 8
Vroege invloedrijke werken ............................................................................................................ 9
Duurzame ontwikkeling in de 20ste eeuw .......................................................................................... 10
Industriële revolutie .................................................................................................................... 11
Club van Rome ........................................................................................................................... 11
Het Brundtland-rapport (1987) .................................................................................................... 11
De Rio-conferentie (1992) ........................................................................................................... 12
Duurzame ontwikkeling: wat is ontwikkeling, wat niet? ................................................................. 13
De theorie van de risicosamenleving ............................................................................................... 14
H2: Het multi-level perspectief en strategisch niche management ................................................18
Literatuur ...................................................................................................................................... 18
Inleiding ........................................................................................................................................ 20
Wat zijn transities? ......................................................................................................................... 20
De opkomst van het transitiedenken ............................................................................................ 20
Het multi-level perspectief .......................................................................................................... 21
Waarom is het zo moeilijk om regimes te veranderen? .................................................................. 23
Wanneer treden transities op? ........................................................................................................ 23
H3: Milieubewust gedrag en dagdagelijkse praktijken ...................................................................26
Literatuur ...................................................................................................................................... 26
Tekst 1: Toward a Coherent Theory of Environmentally Significant Behavior (Stern) ....................... 26
Tekst 2: Social Influence, Consumer Behavior, and Low-Carbon Energy Transitions (Axsen – Kurani)
.................................................................................................................................................. 27
Inleiding ........................................................................................................................................ 29
Context ...................................................................................................................................... 30
De opkomst van een nieuw ecologisch paradigma ........................................................................... 30
Determinanten van milieubezorgdheid............................................................................................ 30
De ‘theory of reasoned action (TRA)/planned behavior’ (TPB) ........................................................ 31
De abc-theorie............................................................................................................................ 32
Van het individu naar het interpersoonlijke niveau ........................................................................ 33
H4 DUURZAME CONSUMPTIE EN SOCIALE KLASSE - gastles ..........................................................35
, 1. Wat is (duurzame) consumptie en hoe besturen we dit? ............................................................... 35
Hoe benaderen we consumptie? ................................................................................................. 36
2. Wat is de rol van sociale klasse? Een selectie van onderzoeksresultaten ...................................... 39
3. Wat is de rol van sociale klasse? Een aantal conclusies ............................................................... 42
Gastcollege 11 maart: Duurzaam burgerschap .............................................................................42
tekst: Green citizenship: towards spatial and lived perspectives....................................................... 42
Theorie .......................................................................................................................................... 43
1. Duurzaam burgerschap ........................................................................................................... 43
2. Lived sustainable citizenship ................................................................................................... 45
Duurzaam burgerschap door de ogen van ….................................................................................... 47
De bakfiets burgers ..................................................................................................................... 47
De havenarbeider ....................................................................................................................... 48
H5: Lokale transitie-initiatieven en sociale bewegingen ................................................................49
literatuur ....................................................................................................................................... 49
Haxeltine & Seyfang: Theory and Practice of ‘Transition’ and ‘Resilience’ in the UK’s Transition
Movement .................................................................................................................................. 49
Seyfang, G. & Smith, A. : Grassroots innovations for sustainable development: Towards a new
research and policy agenda......................................................................................................... 50
Ontstaan van de transitiebeweging ................................................................................................. 50
I) Piekolie én klimaatverandering ................................................................................................. 52
II) Economische groei in vraag durven stellen (↔ Brundtland-rapport) ........................................... 53
III) Collectieve creativiteit ............................................................................................................ 53
De organisatie van de transitiebeweging ......................................................................................... 55
Sociaal-wetenschappelijk onderzoek over de transitiebeweging ................................................... 55
H6: Maatschappelijk verantwoordelijk en duurzaam ondernemen .................................................59
literatuur ....................................................................................................................................... 59
York & Rosa: key challenges to EMT ............................................................................................. 59
Aguinis & Glavas: What We Know and Don’t Know About Corporate Social Responsibility: A Review
and Research Agenda ................................................................................................................. 60
Risicosamenleving en ecologische modernisatie ............................................................................. 60
Vergelijking risicosamenleving (RS) & Ecologische modernisatietheorie (EMT) ............................... 62
H7: Transitie-governance en governmentality ...............................................................................66
Literatuur ...................................................................................................................................... 66
Rotmans & Loorbach: research in governance of transitions ......................................................... 66
Thaler & Sunstein: libertair paternalisme ..................................................................................... 67
Wat is transitiebeleid/governance................................................................................................... 67
Van government naar governance................................................................................................ 69
Voornaamste kenmerken van transitiemanagement (TM) ................................................................. 70
Nabeschouwing.......................................................................................................................... 72
Wat zijn nudging policies? Wat is de link met ‘governmentality’?....................................................... 72
2
,Gastles 29/04: WaterWaarde & Gedrag .........................................................................................73
Tekst ............................................................................................................................................. 74
Drinkwatersector: context en uitdagingen ....................................................................................... 74
Waterbesparing ............................................................................................................................. 75
Verandering in verbruik: perceptie vs. realiteit .............................................................................. 75
Welke factoren hebben invloed op het kraanwaterverbruik?............................................................. 76
Cognitief & affectief .................................................................................................................... 76
Externe invloeden ....................................................................................................................... 76
Socio-demografische verschillen en wooncontext........................................................................ 76
Materialiteit en gewoontes .......................................................................................................... 77
Wat met de prijs van kraanwater? ................................................................................................ 78
Belang van sociale praktijktheorie................................................................................................... 78
Water management: from people to practice (Browne, 2015) ........................................................ 78
Waterwaarden ............................................................................................................................... 79
Paradigmaverschuiving ............................................................................................................... 79
Waarde van water ....................................................................................................................... 80
Water value ambivalence ............................................................................................................... 80
H8: Socio-technische verandering en toekomstbeelden + Uitleiding ..............................................81
Literatuur ...................................................................................................................................... 81
- Beckert, J. (2011). Imagined Futures: Fictionality in Economic Action .......................................... 81
- Raskin, P. et al. (2002). .............................................................................................................. 82
Dominante visies t.a.v. beslissingen, actie ...................................................................................... 82
De rol van toekomstbeelden/ficties ................................................................................................ 83
ficties: enkele voorbeelden ......................................................................................................... 84
Globale scenario’s: types en subtypes ............................................................................................ 84
20% opdracht – 80% mondeling examen
Aangeraden om de facultatieve teksten ook te lezen, enkel de stukken die ook in de les aan bod
komen.
Studiemateriaal: Er wordt een syllabus beschikbaar gemaakt met de noodzakelijke basisteksten
via Blackboard, waar tevens de hand-outs en de aanvullende literatuur toegankelijk wordt
gemaakt + neem lesnota’s!
Evaluatie: permanent (1 opdracht) / mondeling examen met schriftelijke voorbereiding (open
boek)
Ook facultatieve teksten vaak interessant. Kan bv. op examen vragen; wat zijn de verschillende
visies/kritieken van auteur en wat is je eigen visie daarop?
3
, Mogelijke examenvraag: Waarover gaat die theorie/kenmerken? Wat zijn de bestaande kritieken
op deze theorie? Wat is jouw mening hierover?
20 min voorbereiding voor 2 vragen
→ examen zelf +/- 10 minuten (zelf kennis produceren, niet alleen reproduceren)
Tip: vak studeren als gesloten boek examen – is wel open boek
H1: INLEIDING TOT DE MILIEUSOCIOLOGIE
LITERATUUR
TEKST 1: DUURZAME ONTWIKKELING MEERVOUDIG BEKEKEN (JONES)
Definitie van Duurzame Ontwikkeling
•Algemene Definitie: Duurzame ontwikkeling wordt gedefinieerd als een ontwikkelingsmodel
dat voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder het vermogen van toekomstige
generaties om in hun eigen behoeften te voorzien, in gevaar te brengen.
•Essentie: Het concept draait om het vinden van een evenwicht tussen ecologische,
economische en sociale overwegingen1. Dit vereist een geïntegreerde aanpak waarbij
economische groei niet ten koste gaat van het milieu en de sociale rechtvaardigheid.
Kritiek op de Huidige Benadering
•Nadruk op Economische Groei: De bronnen bekritiseren de huidige focus op economische
groei als de primaire maatstaf voor vooruitgang. Gesteld wordt dat deze benadering vaak leidt
tot ecologische degradatie en sociale ongelijkheid.
•Neoliberalisme: Er wordt gesuggereerd dat de dominante neoliberale modellen van
economische ontwikkeling niet duurzaam zijn en de problemen waarmee we worden
geconfronteerd, verergeren.
•Alternatieve Visies: Er is behoefte aan alternatieve benaderingen die verder gaan dan de
traditionele focus op economische groei en die rekening houden met de bredere sociale en
ecologische context.
Alternatieve Indicatoren
•Bruto Nationaal Product (BNP): Het BNP wordt bekritiseerd als een inadequate maatstaf voor
duurzame ontwikkeling. Het BNP meet voornamelijk de economische activiteit, maar houdt
geen rekening met de sociale en ecologische kosten van die activiteit.
•Index van Duurzame Economische Welvaart (ISEW): Als alternatief wordt de ISEW genoemd
als een indicator die een breder beeld geeft van de werkelijke welvaart. De ISEW corrigeert voor
factoren zoals inkomensongelijkheid, de waarde van huishoudelijk werk en de kosten van
milieuschade.
•Aanvullende indicatoren: Naast de ISEW worden ook andere indicatoren genoemd, zoals de
ecologische voetafdruk, die de impact van menselijke activiteit op de aarde meet.
Verschillende Perspectieven
•Ecologisch Perspectief: Vanuit ecologisch oogpunt ligt de nadruk op het behoud van
natuurlijke hulpbronnen en ecosystemen.
•Economisch Perspectief: Vanuit economisch oogpunt wordt duurzaamheid vaak gezien als
een manier om efficiënter om te gaan met hulpbronnen en om nieuwe markten en
technologieën te ontwikkelen.
4
