Hoorcollege 1: Inleiding in de diagnostiek
Geen vragen zoals uit hoeveel items bestaat deze vragenlijst, maar wel stel iemand heeft
trekken van een persoonlijkheidsstoornis, wat zou je dan inzetten om dit te evalueren?
Waarom diagnostiek?
- Om symptomen te ordenen [beschrijvend of onderkennend] Ordenen van
symptomen (clusters) kan leiden tot goede diagnostiek.
- Om klachten te begrijpen [verklarend] Waarom is dit bij deze persoon niet
overgegaan (en bij andere personen met dezelfde gebeurtenis wel?)
- Om gedrag of klachtverloop te voorspellen [prognose, suïcide, terugval etc.]
- Om een behandeling te plannen [indicatie]
- Om een behandeling te evalueren [evaluatie]
Diagnostische instrumenten
- Observatie (voordeel: het moet gedaan worden door mensen, je kan veel zien,
nadeel: het is een momentopname)
- Gestructureerde interviews (voordeel: veel structuur, alles nagaan, nadeel: geeft
geen ruimte om door te vragen of je het echt goed begrepen hebt)
- Vragenlijsten (vooral zelfrapportage; voordeel: betrouwbaar je vraagt elke keer
hetzelfde, nadeel: sociaal wenselijk, onder of overbewust)
- Tests (voordeel: betrouwbaar, valide, nadeel: zenuwachtig/somber/angstig kan
negatieve invloed hebben op de test)
- Hetero-anamnese (voordeel: inschatten beloop, hoe schat de omgeving dat in)
Diagnostische cyclus
1. Onderkenning
2. Verklaring
3. Predictie/prognose
4. Indicatie
5. Evaluatie
Is het probleem niet verholpen? Dan begin je weer bij stap 1
Onderkenning - Wat is er aan de hand?
- Inventarisatie van klachten en problemen
- Ordening hiervan in clusters van disfunctioneel gedrag of stoornissen (om te
voorkomen dat iemand veel meer classificaties krijgt)
- Inschatting van de ernst van de klachten
- Wat kan het nog meer zijn - differentiaal diagnoses
Differentiaaldiagnose: Een alternatieve diagnose voor een bepaalde groep aan klachten.
- Bijv. een differentiaaldiagnose voor hoofdpijn is griep, migraine,
voorhoofdsholteontsteking of een hersentumor
- Stel; klachten: concentratieproblemen, druk en impulsief gedrag. (ADHD eerste
ingeving maar bijv. lichamelijke problemen kunnen dit ook veroorzaken)
Classificatie:
- Beschrijven van symptomen in DSM5 termen
- NIET theorie gebonden
- Zegt niks over de oorzaak
Diagnose:
- Individuele kenmerken
- Theorie over het probleem
, - Onderkennen EN verklaren
- Wat is er aan de hand?
- Waarom nu (Wat maakt het dat het nu zo hoog oploopt?)
- Hoe ontstaan?
- Wat houdt het in stand?
Bijv. DSM: Somberheid, angst, of slecht slapen kent bijna iedereen, is geen aanwijzing voor
een stoornis. → Klinische significante lijdensdruk of beperking in functioneren op meerdere
terreinen.
DSM Nadelen:
- Toenemende kritiek
- Stigmatisering
- Zorgverzekeringslabel
- Over- en onderdiagnosticering
- Teveel overlap in symptomen
DSM Voordelen:
- Kennis en systematiek
- Veel wetenschappelijk onderzoek
- Wereldwijd dezelfde taal
- (Nog) geen alternatief, risico polarisatie/verwarring
- Nieuwe bevindingen worden toegevoegd
→ Classificeren is het best passende label
Hypothesen formuleren
- Formuleren onderkennende hypothesen:
● Probleemclusters X (Y en Z) wijst/wijzen op stoornis A + een korte definitie
van de classificatie met wetenschappelijke referentie
● Bijv. ‘De sociale problemen en angst voor negatieve beoordeling wijzen op
een sociale angststoornis [DSM5, 2017]’ Denk ook aan differentiaal
diagnoses!
- Formuleren verklarende hypothesen:
● Probleemclusters X (Y en Z) wordt/worden veroorzaakt (in stand
gehouden, versterkt) door factor A.
● Bijv. ‘De problemen in het schools functioneren worden veroorzaakt door een
beneden gemiddelde intelligentie’.
● Of ‘De problemen in het schools functioneren worden veroorzaakt door een
slaapgebrek’
Verklaring
- Wat is de oorzaak van het probleem en wat houdt het in stand of doet het toenemen?
● Kennis van beloop van stoornissen
● Kennis van instandhoudende factoren
● Correlatie hoeft geen causaliteit te zijn
- Bijv. theoretische verklaring sociale fobie
● Bij een sociale fobie heb je een extreme, aanhoudende angst voor bepaalde
sociale situaties. Deze angst is buitenproportioneel groot en kan ook leiden
tot paniek. De angst is geen verlegenheid of gezonde spanning.
● Clark and Wells (1995), model voor zelfbewustzijnstheorie: Mensen met
sociale fobie hebben vaak een verhoogd zelfbewustzijn. Dit betekent dat ze
zich vooral richten op zichzelf en wat er in zichzelf omgaat en wat ze voelen.
Valkuilen verklaring:
, - Aetiologie van psychopathologie is complex: Risicofactoren en kwetsbaarheden
kunnen bij iedereen anders zijn (altijd individueel)
- Subjectiviteit van cliënt en therapeut (bedenk: zou het ook anders kunnen zijn, en
bewustzijn van hoe je naar bepaalde dingen kijkt)
- Alles begrijpen vs. pragmatisme
Predictie/prognose
- Hoe zal het probleem zich gaan ontwikkelen?
- Denk aan kans op suïcide, terugval of toename klachten als gevolg van medicatie of
biologisch iets (ziekte)
Indicatie
- Kennis van effectieve behandelingen → weten wat werkt/ethisch is
- GGZrichtlijnen.nl
- Evidence based richtlijnen bepaald door groep experts
- Voor veel stoornissen
- Niet altijd even up to date
- Draagkracht (wat kan iemand aan), eerste GGZ aanmelding, hulpvraag (lagere
intelligentie bijv.)
- Hoeveel moet je weten - Stepped care
Evaluatie
- Werkt de behandeling volgens de verwachting?
- Als niet succesvol of langzamer dan verwacht, hoe komt dat?
- Blijf kritisch
- Kloppen de diagnose, of casusconceptualisatie?
- Mis ik iets?
Biases (denkfouten/observatiefouten) = Een bias is een denkfout die iedereen maakt. Een
mens kan niet alle informatie om ons heen constant verwerken, waardoor we een soort
mentale shortcuts/sluipwegen gebruiken om snel en effectief beslissingen te nemen.
- Halo-effect: Eén uiterlijke eigenschap krijgt veel nadruk en de persoon wordt in zijn
geheel beoordeeld op basis van die indruk omtrent het uiterlijk.
- Anchoring bias of referentie effect: Overmatig beïnvloed worden door het eerste
informatiestuk dat je krijgt.
- Confirmation bias: De neiging om informatie te zoeken en interpreteren die
overeenkomt met je eigen overtuigingen.
- Leniency-effect: De neiging om (bekende) mensen positief te beoordelen en
negatieve eigenschappen te relativeren
- De contrast-fout: De neiging om andere tegengesteld aan zichzelf op een bepaalde
eigenschap te beoordelen; verschillen groter maken dan ze werkelijk zijn
- Actor-observer bias: Oorzaken eigen gedrag leggen bij externe situationele
factoren; gedrag van anderen wijten aan persoonskenmerken
Take home message:
- Blijf open staan voor nieuwe ideeën (hypothesen)
- Maak jezelf niet wijs dat je zomaar onbevooroordeeld gegevens verzamelt
- Let op tegenstrijdige zaken. Laat je leiden door de vraag: Wat spreekt er tegen aan
mijn (eerste) hypothese.
Hoorcollege 2: Intake
Intake is het belangrijkste onderdeel
Geen vragen zoals uit hoeveel items bestaat deze vragenlijst, maar wel stel iemand heeft
trekken van een persoonlijkheidsstoornis, wat zou je dan inzetten om dit te evalueren?
Waarom diagnostiek?
- Om symptomen te ordenen [beschrijvend of onderkennend] Ordenen van
symptomen (clusters) kan leiden tot goede diagnostiek.
- Om klachten te begrijpen [verklarend] Waarom is dit bij deze persoon niet
overgegaan (en bij andere personen met dezelfde gebeurtenis wel?)
- Om gedrag of klachtverloop te voorspellen [prognose, suïcide, terugval etc.]
- Om een behandeling te plannen [indicatie]
- Om een behandeling te evalueren [evaluatie]
Diagnostische instrumenten
- Observatie (voordeel: het moet gedaan worden door mensen, je kan veel zien,
nadeel: het is een momentopname)
- Gestructureerde interviews (voordeel: veel structuur, alles nagaan, nadeel: geeft
geen ruimte om door te vragen of je het echt goed begrepen hebt)
- Vragenlijsten (vooral zelfrapportage; voordeel: betrouwbaar je vraagt elke keer
hetzelfde, nadeel: sociaal wenselijk, onder of overbewust)
- Tests (voordeel: betrouwbaar, valide, nadeel: zenuwachtig/somber/angstig kan
negatieve invloed hebben op de test)
- Hetero-anamnese (voordeel: inschatten beloop, hoe schat de omgeving dat in)
Diagnostische cyclus
1. Onderkenning
2. Verklaring
3. Predictie/prognose
4. Indicatie
5. Evaluatie
Is het probleem niet verholpen? Dan begin je weer bij stap 1
Onderkenning - Wat is er aan de hand?
- Inventarisatie van klachten en problemen
- Ordening hiervan in clusters van disfunctioneel gedrag of stoornissen (om te
voorkomen dat iemand veel meer classificaties krijgt)
- Inschatting van de ernst van de klachten
- Wat kan het nog meer zijn - differentiaal diagnoses
Differentiaaldiagnose: Een alternatieve diagnose voor een bepaalde groep aan klachten.
- Bijv. een differentiaaldiagnose voor hoofdpijn is griep, migraine,
voorhoofdsholteontsteking of een hersentumor
- Stel; klachten: concentratieproblemen, druk en impulsief gedrag. (ADHD eerste
ingeving maar bijv. lichamelijke problemen kunnen dit ook veroorzaken)
Classificatie:
- Beschrijven van symptomen in DSM5 termen
- NIET theorie gebonden
- Zegt niks over de oorzaak
Diagnose:
- Individuele kenmerken
- Theorie over het probleem
, - Onderkennen EN verklaren
- Wat is er aan de hand?
- Waarom nu (Wat maakt het dat het nu zo hoog oploopt?)
- Hoe ontstaan?
- Wat houdt het in stand?
Bijv. DSM: Somberheid, angst, of slecht slapen kent bijna iedereen, is geen aanwijzing voor
een stoornis. → Klinische significante lijdensdruk of beperking in functioneren op meerdere
terreinen.
DSM Nadelen:
- Toenemende kritiek
- Stigmatisering
- Zorgverzekeringslabel
- Over- en onderdiagnosticering
- Teveel overlap in symptomen
DSM Voordelen:
- Kennis en systematiek
- Veel wetenschappelijk onderzoek
- Wereldwijd dezelfde taal
- (Nog) geen alternatief, risico polarisatie/verwarring
- Nieuwe bevindingen worden toegevoegd
→ Classificeren is het best passende label
Hypothesen formuleren
- Formuleren onderkennende hypothesen:
● Probleemclusters X (Y en Z) wijst/wijzen op stoornis A + een korte definitie
van de classificatie met wetenschappelijke referentie
● Bijv. ‘De sociale problemen en angst voor negatieve beoordeling wijzen op
een sociale angststoornis [DSM5, 2017]’ Denk ook aan differentiaal
diagnoses!
- Formuleren verklarende hypothesen:
● Probleemclusters X (Y en Z) wordt/worden veroorzaakt (in stand
gehouden, versterkt) door factor A.
● Bijv. ‘De problemen in het schools functioneren worden veroorzaakt door een
beneden gemiddelde intelligentie’.
● Of ‘De problemen in het schools functioneren worden veroorzaakt door een
slaapgebrek’
Verklaring
- Wat is de oorzaak van het probleem en wat houdt het in stand of doet het toenemen?
● Kennis van beloop van stoornissen
● Kennis van instandhoudende factoren
● Correlatie hoeft geen causaliteit te zijn
- Bijv. theoretische verklaring sociale fobie
● Bij een sociale fobie heb je een extreme, aanhoudende angst voor bepaalde
sociale situaties. Deze angst is buitenproportioneel groot en kan ook leiden
tot paniek. De angst is geen verlegenheid of gezonde spanning.
● Clark and Wells (1995), model voor zelfbewustzijnstheorie: Mensen met
sociale fobie hebben vaak een verhoogd zelfbewustzijn. Dit betekent dat ze
zich vooral richten op zichzelf en wat er in zichzelf omgaat en wat ze voelen.
Valkuilen verklaring:
, - Aetiologie van psychopathologie is complex: Risicofactoren en kwetsbaarheden
kunnen bij iedereen anders zijn (altijd individueel)
- Subjectiviteit van cliënt en therapeut (bedenk: zou het ook anders kunnen zijn, en
bewustzijn van hoe je naar bepaalde dingen kijkt)
- Alles begrijpen vs. pragmatisme
Predictie/prognose
- Hoe zal het probleem zich gaan ontwikkelen?
- Denk aan kans op suïcide, terugval of toename klachten als gevolg van medicatie of
biologisch iets (ziekte)
Indicatie
- Kennis van effectieve behandelingen → weten wat werkt/ethisch is
- GGZrichtlijnen.nl
- Evidence based richtlijnen bepaald door groep experts
- Voor veel stoornissen
- Niet altijd even up to date
- Draagkracht (wat kan iemand aan), eerste GGZ aanmelding, hulpvraag (lagere
intelligentie bijv.)
- Hoeveel moet je weten - Stepped care
Evaluatie
- Werkt de behandeling volgens de verwachting?
- Als niet succesvol of langzamer dan verwacht, hoe komt dat?
- Blijf kritisch
- Kloppen de diagnose, of casusconceptualisatie?
- Mis ik iets?
Biases (denkfouten/observatiefouten) = Een bias is een denkfout die iedereen maakt. Een
mens kan niet alle informatie om ons heen constant verwerken, waardoor we een soort
mentale shortcuts/sluipwegen gebruiken om snel en effectief beslissingen te nemen.
- Halo-effect: Eén uiterlijke eigenschap krijgt veel nadruk en de persoon wordt in zijn
geheel beoordeeld op basis van die indruk omtrent het uiterlijk.
- Anchoring bias of referentie effect: Overmatig beïnvloed worden door het eerste
informatiestuk dat je krijgt.
- Confirmation bias: De neiging om informatie te zoeken en interpreteren die
overeenkomt met je eigen overtuigingen.
- Leniency-effect: De neiging om (bekende) mensen positief te beoordelen en
negatieve eigenschappen te relativeren
- De contrast-fout: De neiging om andere tegengesteld aan zichzelf op een bepaalde
eigenschap te beoordelen; verschillen groter maken dan ze werkelijk zijn
- Actor-observer bias: Oorzaken eigen gedrag leggen bij externe situationele
factoren; gedrag van anderen wijten aan persoonskenmerken
Take home message:
- Blijf open staan voor nieuwe ideeën (hypothesen)
- Maak jezelf niet wijs dat je zomaar onbevooroordeeld gegevens verzamelt
- Let op tegenstrijdige zaken. Laat je leiden door de vraag: Wat spreekt er tegen aan
mijn (eerste) hypothese.
Hoorcollege 2: Intake
Intake is het belangrijkste onderdeel
