Inleiding , begin filosofie
Ideologie Een gesloten systeem van overtuigingen
dat zich presenteert als definitief en
onaantastbaar. In tegenstelling tot
filosofie laat het geen ruimte voor
verwondering of kritiek.
Subject De interpreterende mens, degene die
betekenis geeft aan de wereld. In de
filosofie wordt vanaf de 19e eeuw het
subject zelf ook onderwerp van reflectie.
Object Datgene wat geïnterpreteerd wordt door
het subject. Subject en object zijn
fundamentele, gelijkwaardige elementen
van de werkelijkheid.
Wereldbeeld Een (vaak impliciet) kader waarbinnen
de wereld verschijnt en begrepen wordt;
een strategie om de wereld beheersbaar
te maken. Wordt voortdurend herdacht
en is historisch en veranderlijk.
Canon De verzameling van filosofen en werken
die als normatief of essentieel worden
beschouwd. De canon is zelf historisch
gegroeid en voortdurend onderhevig aan
discussie en herinterpretatie.
mythos Oorspronkelijke, vaak religieuze
verklaringen voor het bestaan en de orde
van de wereld. Mondeling overgeleverd,
niet-kritisch en normatief.
Logos De rede, het rationele denken. Filosofie
ontstaat wanneer mythische
verklaringen worden vervangen door
systematisch, objectief en universeel
denken.
Theoria Beschouwend, niet-praktisch weten; een
houding van afstandelijke contemplatie.
De Griekse filosofie zag kennis als iets
dat omwille van zichzelf werd
nagestreefd.
Kosmos De rationeel geordende wereld, een
ordelijke en begrijpbare totaliteit. Voor de
Grieken was de natuur geen chaos, maar
een gestructureerde werkelijkheid.
oerstof Een fundamenteel element waaruit alles
voortkomt. Vroege natuurfilosofen zoals
Thales (water), Anaximenes (lucht) en
Anaximander (apeiron) zochten naar zo’n
beginsel om de werkelijkheid rationeel te
verklaren.
Heraclitus :
Permanente flux Alles is voortdurend in beweging ("alles
, vloeit"). De werkelijkheid is geen statisch
geheel, maar een dynamisch proces van
voortdurende verandering.
Kosmos Een geordend geheel dat ontstaat uit de
spanningen tussen tegengestelden.
Geen chaos, maar een harmonieus
resultaat van conflicten; een boog
gespannen tussen krachten.
Resultaat van een steeds verschuivend
evenwicht tussen de bewegende
krachten
Bios Het leven zelf, te begrijpen als een boog
(metafoor): flexibel en tegelijk onder
spanning. Leven is evenwicht tussen
tegengestelden en beweging.
tegengestelden Heraclitus’ centrale idee: werkelijkheid
bestaat uit het spanningsveld tussen
tegenpolen (dag/nacht, warm/koud). Er
zijn drie vormen van eenheid tussen
tegengestelden: complementariteit,
vloeiende overgang (flux) en ambiguïteit.
Parmenides:
Het zijnde Dat wat is: niet ontstaan en vergaan,
ondeelbaar, onbeweeglijk en begrensd,
volmaakt en bolvormig
Natuurfilosofie Bestudeert de concrete veranderlijke
werkelijkheid
metafysica De onveranderlijke principes waaraan die
veranderlijke werkelijkheid beantwoordt
Ontstaan ethiek:
Ethiek De filosofische studie van de moraal. In
de klassieke oudheid onderscheidde
men:
– Descriptieve ethiek: beschrijft feitelijke
morele opvattingen.
– Normatieve ethiek: onderzoekt hoe we
zouden moeten leven, wat goed en
kwaad is. Filosofie maakt morele
opvattingen tot onderwerp van kritische
reflectie.
Physis De natuur: dat wat vanzelf groeit,
ontstaat en bestaat zonder menselijk
ingrijpen. In de context van ethiek staat
physis voor het natuurlijke (bv. instinct,
aanleg).
nomos De wet of gewoonte: door mensen
gemaakte regels, conventies en
gebruiken. Het spanningsveld tussen
physis en nomos vormt de kern van
ethische reflectie bij de oude Grieken,
vooral tijdens de overgang naar de
democratie.
,Relativisme van sofisten:
Retoriek De kunst van het overtuigend spreken.
Voor sofisten stond overtuigen boven
waarheidsvinding. Ze leerden hun
leerlingen spreken met het oog op
succes in het politieke en juridische
leven van het democratische Athene.
Logos Bij de sofisten: een instrument van
overtuiging in de monoloog (machtstaal).
relativisme De opvatting dat er geen absolute
waarheden bestaan, enkel meningen die
afhankelijk zijn van de persoon of
cultuur. Protagoras’ bekende uitspraak
“De mens is de maat van alle dingen”
vat dit kernachtig samen. Wat waar of
rechtvaardig is, verschilt van mens tot
mens.
Socrates:
Logos Voor Socrates is de logos geen retorisch
middel (zoals bij sofisten), maar de
plaats waar waarheid, inzicht en deugd
ontstaan. Via dialoog (dia-loog) tracht hij
samen met anderen tot kennis te komen.
deugd Voor Socrates is de deugd gelijk aan
inzicht. Wie het goede begrijpt, zal
ernaar handelen. Moreel gedrag is dus
het gevolg van kennis, niet van
overtuiging of gewoonte.
Apologie Zelfverdediging. In Plato’s Apologie
verdedigt Socrates zich tegen de
aanklachten van godslastering en het
bederven van de jeugd. Hij toont zich als
iemand die de waarheid zoekt via
vragen, niet als iemand met antwoorden.
ironie Een retorische techniek waarbij Socrates
zich dommer voordoet dan hij is. Door
anderen te prijzen om hun kennis, laat hij
hen uiteindelijk zelf beseffen dat ze die
kennis niet werkelijk hebben. Een
methode om mensen aan het denken te
zetten.
Plato:
filosofia Een voortdurende zoektocht, geworteld
in begeerte naar wijsheid waarbij de
antwoorden die onderweg worden
gevonden weliswaar geldig zijn als
verklaring, maar tegelijk nooit kunnen
pretenderen dat ze de absolute waarheid
hebben gevonden
De ziel Onsterfelijk, bron van leven en kennis.
Volgens Plato bestaat de menselijke ziel
, uit drie delen: het redelijke, het vurige en
het begerende. Harmonie tussen deze
leidt tot rechtvaardigheid.
Deugd Deugd ontstaat uit inzicht en is enkel
echt wanneer ze het gevolg is van een
geordende ziel. Elke zielsdimensie kent
een eigen deugd (verstandigheid, moed,
matigheid).
Rechtvaardigheid Het gevolg van innerlijke harmonie
tussen de zielsdelen én van een correcte
maatschappelijke ordening waarin
iedereen zijn plaats kent en doet
waarvoor hij geschikt is.
Inzichtelijke Alleen wat met het verstand wordt
gekend (niet via de zintuigen). Echte
kennis is inzichtelijk en richt zich op het
onveranderlijke: de ideeën.
Doxa Mening of opinie. Zintuiglijke ervaring
leidt tot doxa, die veranderlijk en
onbetrouwbaar is. Het tegenovergestelde
van kennis (epistèmè).
Episteme Het Griekse woord voor ware kennis, in
tegenstelling tot doxa (mening).
Epistèmè is inzichtelijke, stabiele en
universeel geldige kennis die gericht is
op de ideeën, niet op de zintuiglijke
werkelijkheid. Ze is enkel bereikbaar via
het denken (logos) en staat centraal in
Plato’s opvatting van filosofie.
Morele staatsorde Ideale samenleving gebaseerd op
rechtvaardigheid en geleid door
filosofen. Elke klasse (heersers,
wachters, werkers) doet waar ze het best
in is; privébezit en familiebanden worden
uitgeschakeld in de hoogste klasse.
Epistemologie Kennisleer. Plato onderscheidt meningen
(onstabiel, zintuiglijk) van kennis (stabiel,
inzichtelijk). Kennis is gericht op de
ideeën.
Zintuiglijk waarneembare wereld De wereld van verandering en
vergankelijkheid. Ze bestaat slechts als
afspiegeling van de ideeën en is dus
onvolmaakt.: onstabiel, onzuiver,
particulier
Ideeënwereld Een boven-zintuiglijke werkelijkheid van
onveranderlijke, volmaakte vormen
(ideeën). Deze vormen zijn de ware
objecten van kennis.
Ideeën Universele, eeuwige vormen die ten
grondslag liggen aan de zintuiglijke
werkelijkheid. Bijvoorbeeld: het idee
‘schoonheid’ of ‘rechtvaardigheid’.:
stabiel, volmaakt, universeel
Participatie De relatie tussen de dingen in de
Ideologie Een gesloten systeem van overtuigingen
dat zich presenteert als definitief en
onaantastbaar. In tegenstelling tot
filosofie laat het geen ruimte voor
verwondering of kritiek.
Subject De interpreterende mens, degene die
betekenis geeft aan de wereld. In de
filosofie wordt vanaf de 19e eeuw het
subject zelf ook onderwerp van reflectie.
Object Datgene wat geïnterpreteerd wordt door
het subject. Subject en object zijn
fundamentele, gelijkwaardige elementen
van de werkelijkheid.
Wereldbeeld Een (vaak impliciet) kader waarbinnen
de wereld verschijnt en begrepen wordt;
een strategie om de wereld beheersbaar
te maken. Wordt voortdurend herdacht
en is historisch en veranderlijk.
Canon De verzameling van filosofen en werken
die als normatief of essentieel worden
beschouwd. De canon is zelf historisch
gegroeid en voortdurend onderhevig aan
discussie en herinterpretatie.
mythos Oorspronkelijke, vaak religieuze
verklaringen voor het bestaan en de orde
van de wereld. Mondeling overgeleverd,
niet-kritisch en normatief.
Logos De rede, het rationele denken. Filosofie
ontstaat wanneer mythische
verklaringen worden vervangen door
systematisch, objectief en universeel
denken.
Theoria Beschouwend, niet-praktisch weten; een
houding van afstandelijke contemplatie.
De Griekse filosofie zag kennis als iets
dat omwille van zichzelf werd
nagestreefd.
Kosmos De rationeel geordende wereld, een
ordelijke en begrijpbare totaliteit. Voor de
Grieken was de natuur geen chaos, maar
een gestructureerde werkelijkheid.
oerstof Een fundamenteel element waaruit alles
voortkomt. Vroege natuurfilosofen zoals
Thales (water), Anaximenes (lucht) en
Anaximander (apeiron) zochten naar zo’n
beginsel om de werkelijkheid rationeel te
verklaren.
Heraclitus :
Permanente flux Alles is voortdurend in beweging ("alles
, vloeit"). De werkelijkheid is geen statisch
geheel, maar een dynamisch proces van
voortdurende verandering.
Kosmos Een geordend geheel dat ontstaat uit de
spanningen tussen tegengestelden.
Geen chaos, maar een harmonieus
resultaat van conflicten; een boog
gespannen tussen krachten.
Resultaat van een steeds verschuivend
evenwicht tussen de bewegende
krachten
Bios Het leven zelf, te begrijpen als een boog
(metafoor): flexibel en tegelijk onder
spanning. Leven is evenwicht tussen
tegengestelden en beweging.
tegengestelden Heraclitus’ centrale idee: werkelijkheid
bestaat uit het spanningsveld tussen
tegenpolen (dag/nacht, warm/koud). Er
zijn drie vormen van eenheid tussen
tegengestelden: complementariteit,
vloeiende overgang (flux) en ambiguïteit.
Parmenides:
Het zijnde Dat wat is: niet ontstaan en vergaan,
ondeelbaar, onbeweeglijk en begrensd,
volmaakt en bolvormig
Natuurfilosofie Bestudeert de concrete veranderlijke
werkelijkheid
metafysica De onveranderlijke principes waaraan die
veranderlijke werkelijkheid beantwoordt
Ontstaan ethiek:
Ethiek De filosofische studie van de moraal. In
de klassieke oudheid onderscheidde
men:
– Descriptieve ethiek: beschrijft feitelijke
morele opvattingen.
– Normatieve ethiek: onderzoekt hoe we
zouden moeten leven, wat goed en
kwaad is. Filosofie maakt morele
opvattingen tot onderwerp van kritische
reflectie.
Physis De natuur: dat wat vanzelf groeit,
ontstaat en bestaat zonder menselijk
ingrijpen. In de context van ethiek staat
physis voor het natuurlijke (bv. instinct,
aanleg).
nomos De wet of gewoonte: door mensen
gemaakte regels, conventies en
gebruiken. Het spanningsveld tussen
physis en nomos vormt de kern van
ethische reflectie bij de oude Grieken,
vooral tijdens de overgang naar de
democratie.
,Relativisme van sofisten:
Retoriek De kunst van het overtuigend spreken.
Voor sofisten stond overtuigen boven
waarheidsvinding. Ze leerden hun
leerlingen spreken met het oog op
succes in het politieke en juridische
leven van het democratische Athene.
Logos Bij de sofisten: een instrument van
overtuiging in de monoloog (machtstaal).
relativisme De opvatting dat er geen absolute
waarheden bestaan, enkel meningen die
afhankelijk zijn van de persoon of
cultuur. Protagoras’ bekende uitspraak
“De mens is de maat van alle dingen”
vat dit kernachtig samen. Wat waar of
rechtvaardig is, verschilt van mens tot
mens.
Socrates:
Logos Voor Socrates is de logos geen retorisch
middel (zoals bij sofisten), maar de
plaats waar waarheid, inzicht en deugd
ontstaan. Via dialoog (dia-loog) tracht hij
samen met anderen tot kennis te komen.
deugd Voor Socrates is de deugd gelijk aan
inzicht. Wie het goede begrijpt, zal
ernaar handelen. Moreel gedrag is dus
het gevolg van kennis, niet van
overtuiging of gewoonte.
Apologie Zelfverdediging. In Plato’s Apologie
verdedigt Socrates zich tegen de
aanklachten van godslastering en het
bederven van de jeugd. Hij toont zich als
iemand die de waarheid zoekt via
vragen, niet als iemand met antwoorden.
ironie Een retorische techniek waarbij Socrates
zich dommer voordoet dan hij is. Door
anderen te prijzen om hun kennis, laat hij
hen uiteindelijk zelf beseffen dat ze die
kennis niet werkelijk hebben. Een
methode om mensen aan het denken te
zetten.
Plato:
filosofia Een voortdurende zoektocht, geworteld
in begeerte naar wijsheid waarbij de
antwoorden die onderweg worden
gevonden weliswaar geldig zijn als
verklaring, maar tegelijk nooit kunnen
pretenderen dat ze de absolute waarheid
hebben gevonden
De ziel Onsterfelijk, bron van leven en kennis.
Volgens Plato bestaat de menselijke ziel
, uit drie delen: het redelijke, het vurige en
het begerende. Harmonie tussen deze
leidt tot rechtvaardigheid.
Deugd Deugd ontstaat uit inzicht en is enkel
echt wanneer ze het gevolg is van een
geordende ziel. Elke zielsdimensie kent
een eigen deugd (verstandigheid, moed,
matigheid).
Rechtvaardigheid Het gevolg van innerlijke harmonie
tussen de zielsdelen én van een correcte
maatschappelijke ordening waarin
iedereen zijn plaats kent en doet
waarvoor hij geschikt is.
Inzichtelijke Alleen wat met het verstand wordt
gekend (niet via de zintuigen). Echte
kennis is inzichtelijk en richt zich op het
onveranderlijke: de ideeën.
Doxa Mening of opinie. Zintuiglijke ervaring
leidt tot doxa, die veranderlijk en
onbetrouwbaar is. Het tegenovergestelde
van kennis (epistèmè).
Episteme Het Griekse woord voor ware kennis, in
tegenstelling tot doxa (mening).
Epistèmè is inzichtelijke, stabiele en
universeel geldige kennis die gericht is
op de ideeën, niet op de zintuiglijke
werkelijkheid. Ze is enkel bereikbaar via
het denken (logos) en staat centraal in
Plato’s opvatting van filosofie.
Morele staatsorde Ideale samenleving gebaseerd op
rechtvaardigheid en geleid door
filosofen. Elke klasse (heersers,
wachters, werkers) doet waar ze het best
in is; privébezit en familiebanden worden
uitgeschakeld in de hoogste klasse.
Epistemologie Kennisleer. Plato onderscheidt meningen
(onstabiel, zintuiglijk) van kennis (stabiel,
inzichtelijk). Kennis is gericht op de
ideeën.
Zintuiglijk waarneembare wereld De wereld van verandering en
vergankelijkheid. Ze bestaat slechts als
afspiegeling van de ideeën en is dus
onvolmaakt.: onstabiel, onzuiver,
particulier
Ideeënwereld Een boven-zintuiglijke werkelijkheid van
onveranderlijke, volmaakte vormen
(ideeën). Deze vormen zijn de ware
objecten van kennis.
Ideeën Universele, eeuwige vormen die ten
grondslag liggen aan de zintuiglijke
werkelijkheid. Bijvoorbeeld: het idee
‘schoonheid’ of ‘rechtvaardigheid’.:
stabiel, volmaakt, universeel
Participatie De relatie tussen de dingen in de
