Samenvatting - Historische grondslagen van het (straf)recht

Historische grondslagen van het strafrecht
samenvatting

Table of Contents
1. De oudste sporen van strafrecht.....................................................................................2
1.1. Strafrechtsgeschiedenis: bronnen..........................................................................................2
1.2. De alleroudste rechtsteksten..................................................................................................3
1.3. Codex Hammoerabi................................................................................................................5
Codex Hammoerabi: enkele citaten................................................................................................................6
1.4. Grondslagen van het recht?...................................................................................................6
2. De vroege middeleeuwen...............................................................................................7
2.1. De rechtstreekse Romeinse invloed is uiterst beperkt............................................................7
2.2. Germaans gewoonterecht......................................................................................................9
2.3. Strafrecht bij de Franken........................................................................................................9
2.4. Germaans bewijsrecht in strafzaken.....................................................................................10
3. De kentering: laatmiddeleeuws strafrecht....................................................................11
3.2. Grondslagen laatmiddeleeuws strafrecht.............................................................................13
3.4. Enkele bijzondere straffen....................................................................................................16
4.De vroegmoderne periode: absolutisme en verlichtingsideeën......................................22
4.1. Het strafrecht onder de absolute monarchie........................................................................22
4.1.1. De laat-middeleeuwse machtstemperingen geremd:.........................................................................22
4.1.2. ORGANISATIE: Verregaande samenwerking van de instituten Kerk en staat......................................24
4.1.3. PROCESVORM: inquisitoire procedure................................................................................................24
4.1.4. BRONNEN:...........................................................................................................................................24
4.1.5. Willekeur (liberum arbitrium)..............................................................................................................25
4.2. De Verlichting.......................................................................................................................25
4.3. De evolutie van het strafrecht..............................................................................................26
5. Strafrecht van de Franse revolutie tot nu......................................................................27
5.1. De Franse tijd.......................................................................................................................27
5.1.1. De REVOLUTIE brengt Verlichtingsideeën in de praktijk ....................................................................27
5.1.2 Inspiratie uit Anglo-Amerikaanse tradities...........................................................................................28
5.1.3. Innovaties Constituante m.b.t. strafrecht............................................................................................28
5.1.4. Napoleon.............................................................................................................................................29
5.2. Koninkrijk der Nederlanden.................................................................................................30
5.3. BELGIE..................................................................................................................................30
5.3.1. Grondwet 1831....................................................................................................................................31
5.3.2. Nieuwe wetboeken??..........................................................................................................................31
5.3.3. De doodstraf en het abolitionisme......................................................................................................32


1

, 5.3.4. Het gevangeniswezen..........................................................................................................................34
5.3.5. Individualisering en invloed wetenschappen......................................................................................34



1. De oudste sporen van strafrecht
1.1. Strafrechtsgeschiedenis: bronnen
q MATERIËLE SPOREN
• Rechtsarcheologie (= de materiële sporen van het recht bekijken)
o Gerechtsgebouwen, schandpalen, zwaarden, tortuurinstrumenten…
• Rechtsiconografie en -iconologie (=afbeeldingen van het recht: wie, wat hoe, … komt
dat in beeld, in welke maatschappelijke context is het tot stand gekomen)
o Leerboeken (bv. Joos de Damhouder), gerechtigheidstaferelen, “de twaalf”,
symbool: ‘zwaard en weegschaal’, de wet van toen maakt een beeld


Met materiële bronnen vinden we niet veel
Een archeoloog kan bepaalde dingen reconstrueren (gerechtsgebouwen, schandpalen, zwaarden,
tortuurinstrumenten)
Justitiepaleis vroeger en nu
Schandpalen: de manier waarop mensen naar straffen kijken
Zwaarden: in de rechtbank




Joos de Damhouder (16e eeuw):
• Jurist (afgestudeerd in Leuven)
• Heeft het recht van zijn tijd neergeschreven = Filip wiland
• Vertaald in andere talen
• 2 boeken:
o Criminele praktijk
o Civiele praktijk
• Belangrijke rol van de huidige Nederlandse rechtsstaat


Gerechtigheidstaferelen: kunstwerken die in opdracht van de rechtbank zijn gemaakt.
Kunstwerken voor in de zittingszaal of deliberatiekamer  beelden die een juridische boodschappen
moeten overbrengen
Conclusie = de argumentatie van de partij

2

, q GESCHREVEN BRONNEN
• Historische bronnen versus rechtsbronnen!
o Historische bronnen = dagboeken
o Rechtsbronnen = bronnen waaruit het recht ontstaat
 Rechtsbronnen: vele MATERIËLE
 Rechtsbronnen: vijf FORMELE
• Wetgeving
o Algemene norm die uitgaat van de overheid
o Probleem: toepassing???
 Niet echt goede rechtsbron want we weten
niet of die wet wordt/werd toegepast
• Rechtspraak
o Beslissingen van rechtbanken, rechters
o Probleem: verschriftelijkingsgraad???
• Rechtsleer
o Geschriften van juristen
o Probleem: de praktijk, standpunt????
• Gewoonterecht
o Ongeschreven
• Algemene rechtsbeginselen
o Ongeschreven
 Rechtstoepassingen: in vonnissen, contracten e.a. documenten
• Probleem betrouwbaarheid/representativiteit: the dark
number
Bv. Aangifte? Vervolging? ‘Compositie’/’minnelijke schikking’? Genade/gratie?


Strafrecht komt van de kerk  de inhoud kan uit het geloof komen maar kan ook uit de techniek
komen (vb.: wetten over computers)



1.2. De alleroudste rechtsteksten
• Bakermat West-Europese cultuur
o Religie (Jeruzalem)
o Ratio (Athene)

3

, o Recht (Rome)
 Oudste bronnen gevonden in het Midden-Oosten
 In die gebieden hadden we de eerste steden
• Taakverdeling
• Teksten die gingen over religie en recht = wetten
• Waarom? Schriftstelsels (kennisopbouw)
(i.t.t. indirecte bronnen voor onze streken)
Steden (taakverdeling)
• Waar? Vruchtbare halve maan




Rechtsteksten in vruchtbare halve maan:
• Wanneer? Ong. 2000 v.Ch
• Redactie? Begrip? Toepassing?
Gevaar voor Hineininterpretierung
• Belang voor LEGITIMATIE van recht en macht
NIET de REDE, geen rechtswetenschap RATIONEEL
WEL (cf. Max Weber): openbaring CHARISMATISCH
Gewoonte TRADITIONEEL




4