STAD EN RUIMTE
2024-2025
Samenvatting
,1
,Inhoudsopgave
Les 1: De ruimtelijkheid van het sociale leven S ............................................................................. 4
Inhoud ............................................................................................................................................4
Oefening .........................................................................................................................................4
1. Wat is ruimte? .........................................................................................................................4
2. Sociologie en ruimte ................................................................................................................5
3. ‘Spatial turn’ ............................................................................................................................6
4. Sociale productie van de ruimte ...............................................................................................8
5. Ruimte en sociologie vandaag ................................................................................................ 10
Les 2: Dimensies van de sociale ruimte S ......................................................................................12
Inhoud .......................................................................................................................................... 12
1. Opeenvolgende ‘spatial turns’ ................................................................................................ 12
2. Dimensies van de sociale ruimte ............................................................................................ 13
Les 3: Natie- en staatsvorming S ...................................................................................................18
Inhoud .......................................................................................................................................... 18
1. Staten en naties .................................................................................................................... 18
2. Ontstaan van staten .............................................................................................................. 21
3. Ontstaan van naties ............................................................................................................... 23
4. Hedendaags nationalisme ..................................................................................................... 25
5. Natie-staat ............................................................................................................................ 26
Les 4: De staat in het wereldsysteem: de schaalproblematiek S .....................................................28
Inhoud .......................................................................................................................................... 28
1. Staat in wereldsysteem .......................................................................................................... 28
2. Sociale productie van schaal ................................................................................................. 32
Les 5: Globalisering en ruimte E ...................................................................................................38
Inhoud .......................................................................................................................................... 38
1. Wat is ‘globalisering’? ............................................................................................................ 38
2. Kanttekeningen ..................................................................................................................... 41
3. Globalisering en de Stad ........................................................................................................ 45
4. Oefening ............................................................................................................................... 47
Les 6: Stad, plaats en gemeenschapsvorming E ............................................................................48
Inhoud .......................................................................................................................................... 48
1. Wat is een ‘gemeenschap’? .................................................................................................... 48
2. Evolutie in gemeenschapsstudies........................................................................................... 49
Aanleiding: ................................................................................................................................ 49
Hoogtepunt gemeenschapsstudies (1940-1960): ......................................................................... 51
De dood van gemeenschapsstudies? (1970-…)............................................................................ 52
2
, 3. ‘Gemeenschap’ in de stad ...................................................................................................... 52
4. Case Leefstraten Gent ........................................................................................................... 54
Oefening (deel 1) ........................................................................................................................... 55
Oefening (deel 2) ........................................................................................................................... 58
5. Opdracht 1 ............................................................................................................................ 58
Les 7: Het platteland, een excursie in rurale sociologie E ...............................................................60
Inhoud .......................................................................................................................................... 60
1. Afbakening ‘platteland’ .......................................................................................................... 60
2. Platteland als sociale ruimte .................................................................................................. 62
3. Naar een ander perspectief op dorpen .................................................................................... 66
Les 8: Publieke, parochiale en private ruimte E ..............................................................................68
Inhoud .......................................................................................................................................... 68
1. Private, parochiale en publieke ruimtes ................................................................................... 68
2. Sociaal leven in publieke ruimte ............................................................................................. 70
3. Publieke Ruimte en het Publieke Domein ................................................................................ 72
4. Gastcollege - Elina Volodchenko ............................................................................................ 74
Inhoud ...................................................................................................................................... 74
1. Wat is gemeenschapsstructuur? ............................................................................................. 75
2. Gemeenschapsinfrastrcutuur stand van zaken in België ...................................................... 77
5. Opdracht 2 - Publiek Ruimte ................................................................................................... 79
Les 9: DE STEM VAN DE STAD, DEMOCRATIE EN SOLIDARITEIT IN BEWEGING S ...............................80
1. Proloog: Gentse trekzakrevolutie ................................................................................................. 80
2. Hoe nationale staten wereld gingen beheersen ............................................................................ 81
3. Grenzen van de nationale politiek (in Europa) ............................................................................... 82
4. Nieuwe kansen voor stedelijke actoren ........................................................................................ 84
5. Naar andere, stedelijke vorm van democratische politiek .............................................................. 85
6. Epiloog: terug naar het stedelijk middenveld ................................................................................ 86
3
,Les 1: De ruimtelijkheid van het sociale leven S
Inhoud
• Wat is ruimte?
• Sociologie en ruimte
• ‘Spatial turn’
• Sociale productie van ruimte
• Ruimte en sociologie vandaag
Oefening
• Wat is ruimte? (definitie)
• Welke sociologische theorieën of concepten verwijzen naar ruimte? (theorie)
• Bereid 5 minuten voor, daarna groepsdiscussie
Ruimte zeer abstract begrip → Definitie = abstract
Klassikale antwoorden: “een door grenzen bepaalde plaats” - “veld dat interactie
mogelijk maakt” - “materiele omgeving, ook immateriële omgeving”
Scripttheorie goffman = frontstage and backstage
Sociale ruimte
Boundary work/grenswerk = werk welke we doen om klassen van elkaar te
onderscheiden
1. Wat is ruimte?
• Def = ruimte is datgene wat ‘gelijktijdige co-existentie’ mogelijk maakt
- tegelijkertijd bestaan van verschillende trajecten (naast elkaar bestaan)
• traditionele visie: ruimte van fysieke wereld, voorgesteld door drie-dimensionele
‘Euclidische ruimte’
- scheiding ruimte (leeg) en substantie (die
ruimte inneemt)
- objecten en gebeurtenissen hebben positie
en richting in drie-dimensionele
geometrische ruimte
→ Die dimensie van de realiteit die mogelijk maakt dat
er gelijktijdig versch dingen gebeuren
→ Substantie = alles wat een zeker gewicht heeft
→ 3 dimensionele tekening
→ Scheiding tussen de ruimte die leeg is en de substanties die die ruimte opvult
→ Hebben een positie en een richting (hoeveel m je bank staat en is naar waar
gericht)
→ co-existentie = Het gelijktijdig bestaan van verschillende groepen mensen,
functies, of praktijken in dezelfde ruimte, zonder dat die noodzakelijkerwijs met
elkaar interageren.
4
, • beter: ruimte en substantie niet scheiden; zonder substantie heeft ruimte geen
belichaming en effect
o ruimte als product van relaties en interactie (voorbeeld: de wereld als
dorp)
o ruimte als dynamische gelijktijdigheid van heterogene trajecten
▪ belangrijk, want dominante idee in sociologie is dat ruimte ons
‘vastzet’ (bv. dorp, grens, mobiliteit als overwinnen van ruimte) en
voornamelijk tijd domein van de verandering is (bv. modernisering)
▪ maar ook ruimte kan domein van verandering
Sociologen zeggen = Ruimte en substantie kan je eigenlijk niet van elkaar scheiden
WANT als die ruimte leeg is heeft die ook geen effect en wordt die ook niet belichaamt
dan is het eigenlijk niet
→ Ruimte wordt pas echt ruimte adhv de substantie die die ruimte belichaamt
→ Ruimte wordt pas een ruimte als we tgo elkaar gepositioneerd worden
→ Ruimte wordt anders naarmate de gebeurtenis of het thema bv een aula voor les of
een aula voor een BBQ → objecten worden anders gepositioneerd
=>Wordt pas een ruimte door de positie van de objecten tgo elkaar
Waarom zien wij dat zo?
→ Zien ruimte als eindproduct van sociale interactie en relaties van objecten
→ Alles begint in de beginnen waar de sociale interactie zijn, alles komt daaruit voor
→ Ruimte ontstaat als gevolg tussen sociale relatie van mensen
Bv: Brussel deze ochtend => betoging, straat ingenomen => hebben een ruimte
gecreëerd: wat normaal is om auto’s op te rijden hebben ze gebruikt om te betogen dus
straat werd betogingsruimte -> vertek vanuit sociale interactie -> straat wordt tijdlijk
ruimte voor expressie van mening
→ Wereld als dorp = wereld en afstand nog steeds hetzelfde maar iets veranderd aan de
organisatie van de ruimte want wereld wel hetzelfde gebleven
→ Ruimte gelijktijdigheid en dynamisch => heel vaak gezien als ruimte zet ons vast,
fixeert ons op bepaalde plaats
2. Sociologie en ruimte
• Sociologie ‘a-ruimtelijke’ discipline:
- ‘Geschiedenis van de sociologie in 20ste eeuw is geschiedenis van de
afwezigheid van ruimte’ (Urry, 2001)
- sociologie privilegieert tijd (feodaliteit, moderniteit en postmoderniteit)
- bv.: theorie van ontwikkeling reduceert gelijktijdig bestaan tot plaats in
historische lijn (Massey, 2005)
Gebiologeerd in de tijd
Blinde vlek voornamelijk duidelijk bij theorie van ontwikkeling van landen gesitueerd op
een tijdlijn (historische lijn)
Kritiek: onware manier om naar ontwikkeling te kijken
5
2024-2025
Samenvatting
,1
,Inhoudsopgave
Les 1: De ruimtelijkheid van het sociale leven S ............................................................................. 4
Inhoud ............................................................................................................................................4
Oefening .........................................................................................................................................4
1. Wat is ruimte? .........................................................................................................................4
2. Sociologie en ruimte ................................................................................................................5
3. ‘Spatial turn’ ............................................................................................................................6
4. Sociale productie van de ruimte ...............................................................................................8
5. Ruimte en sociologie vandaag ................................................................................................ 10
Les 2: Dimensies van de sociale ruimte S ......................................................................................12
Inhoud .......................................................................................................................................... 12
1. Opeenvolgende ‘spatial turns’ ................................................................................................ 12
2. Dimensies van de sociale ruimte ............................................................................................ 13
Les 3: Natie- en staatsvorming S ...................................................................................................18
Inhoud .......................................................................................................................................... 18
1. Staten en naties .................................................................................................................... 18
2. Ontstaan van staten .............................................................................................................. 21
3. Ontstaan van naties ............................................................................................................... 23
4. Hedendaags nationalisme ..................................................................................................... 25
5. Natie-staat ............................................................................................................................ 26
Les 4: De staat in het wereldsysteem: de schaalproblematiek S .....................................................28
Inhoud .......................................................................................................................................... 28
1. Staat in wereldsysteem .......................................................................................................... 28
2. Sociale productie van schaal ................................................................................................. 32
Les 5: Globalisering en ruimte E ...................................................................................................38
Inhoud .......................................................................................................................................... 38
1. Wat is ‘globalisering’? ............................................................................................................ 38
2. Kanttekeningen ..................................................................................................................... 41
3. Globalisering en de Stad ........................................................................................................ 45
4. Oefening ............................................................................................................................... 47
Les 6: Stad, plaats en gemeenschapsvorming E ............................................................................48
Inhoud .......................................................................................................................................... 48
1. Wat is een ‘gemeenschap’? .................................................................................................... 48
2. Evolutie in gemeenschapsstudies........................................................................................... 49
Aanleiding: ................................................................................................................................ 49
Hoogtepunt gemeenschapsstudies (1940-1960): ......................................................................... 51
De dood van gemeenschapsstudies? (1970-…)............................................................................ 52
2
, 3. ‘Gemeenschap’ in de stad ...................................................................................................... 52
4. Case Leefstraten Gent ........................................................................................................... 54
Oefening (deel 1) ........................................................................................................................... 55
Oefening (deel 2) ........................................................................................................................... 58
5. Opdracht 1 ............................................................................................................................ 58
Les 7: Het platteland, een excursie in rurale sociologie E ...............................................................60
Inhoud .......................................................................................................................................... 60
1. Afbakening ‘platteland’ .......................................................................................................... 60
2. Platteland als sociale ruimte .................................................................................................. 62
3. Naar een ander perspectief op dorpen .................................................................................... 66
Les 8: Publieke, parochiale en private ruimte E ..............................................................................68
Inhoud .......................................................................................................................................... 68
1. Private, parochiale en publieke ruimtes ................................................................................... 68
2. Sociaal leven in publieke ruimte ............................................................................................. 70
3. Publieke Ruimte en het Publieke Domein ................................................................................ 72
4. Gastcollege - Elina Volodchenko ............................................................................................ 74
Inhoud ...................................................................................................................................... 74
1. Wat is gemeenschapsstructuur? ............................................................................................. 75
2. Gemeenschapsinfrastrcutuur stand van zaken in België ...................................................... 77
5. Opdracht 2 - Publiek Ruimte ................................................................................................... 79
Les 9: DE STEM VAN DE STAD, DEMOCRATIE EN SOLIDARITEIT IN BEWEGING S ...............................80
1. Proloog: Gentse trekzakrevolutie ................................................................................................. 80
2. Hoe nationale staten wereld gingen beheersen ............................................................................ 81
3. Grenzen van de nationale politiek (in Europa) ............................................................................... 82
4. Nieuwe kansen voor stedelijke actoren ........................................................................................ 84
5. Naar andere, stedelijke vorm van democratische politiek .............................................................. 85
6. Epiloog: terug naar het stedelijk middenveld ................................................................................ 86
3
,Les 1: De ruimtelijkheid van het sociale leven S
Inhoud
• Wat is ruimte?
• Sociologie en ruimte
• ‘Spatial turn’
• Sociale productie van ruimte
• Ruimte en sociologie vandaag
Oefening
• Wat is ruimte? (definitie)
• Welke sociologische theorieën of concepten verwijzen naar ruimte? (theorie)
• Bereid 5 minuten voor, daarna groepsdiscussie
Ruimte zeer abstract begrip → Definitie = abstract
Klassikale antwoorden: “een door grenzen bepaalde plaats” - “veld dat interactie
mogelijk maakt” - “materiele omgeving, ook immateriële omgeving”
Scripttheorie goffman = frontstage and backstage
Sociale ruimte
Boundary work/grenswerk = werk welke we doen om klassen van elkaar te
onderscheiden
1. Wat is ruimte?
• Def = ruimte is datgene wat ‘gelijktijdige co-existentie’ mogelijk maakt
- tegelijkertijd bestaan van verschillende trajecten (naast elkaar bestaan)
• traditionele visie: ruimte van fysieke wereld, voorgesteld door drie-dimensionele
‘Euclidische ruimte’
- scheiding ruimte (leeg) en substantie (die
ruimte inneemt)
- objecten en gebeurtenissen hebben positie
en richting in drie-dimensionele
geometrische ruimte
→ Die dimensie van de realiteit die mogelijk maakt dat
er gelijktijdig versch dingen gebeuren
→ Substantie = alles wat een zeker gewicht heeft
→ 3 dimensionele tekening
→ Scheiding tussen de ruimte die leeg is en de substanties die die ruimte opvult
→ Hebben een positie en een richting (hoeveel m je bank staat en is naar waar
gericht)
→ co-existentie = Het gelijktijdig bestaan van verschillende groepen mensen,
functies, of praktijken in dezelfde ruimte, zonder dat die noodzakelijkerwijs met
elkaar interageren.
4
, • beter: ruimte en substantie niet scheiden; zonder substantie heeft ruimte geen
belichaming en effect
o ruimte als product van relaties en interactie (voorbeeld: de wereld als
dorp)
o ruimte als dynamische gelijktijdigheid van heterogene trajecten
▪ belangrijk, want dominante idee in sociologie is dat ruimte ons
‘vastzet’ (bv. dorp, grens, mobiliteit als overwinnen van ruimte) en
voornamelijk tijd domein van de verandering is (bv. modernisering)
▪ maar ook ruimte kan domein van verandering
Sociologen zeggen = Ruimte en substantie kan je eigenlijk niet van elkaar scheiden
WANT als die ruimte leeg is heeft die ook geen effect en wordt die ook niet belichaamt
dan is het eigenlijk niet
→ Ruimte wordt pas echt ruimte adhv de substantie die die ruimte belichaamt
→ Ruimte wordt pas een ruimte als we tgo elkaar gepositioneerd worden
→ Ruimte wordt anders naarmate de gebeurtenis of het thema bv een aula voor les of
een aula voor een BBQ → objecten worden anders gepositioneerd
=>Wordt pas een ruimte door de positie van de objecten tgo elkaar
Waarom zien wij dat zo?
→ Zien ruimte als eindproduct van sociale interactie en relaties van objecten
→ Alles begint in de beginnen waar de sociale interactie zijn, alles komt daaruit voor
→ Ruimte ontstaat als gevolg tussen sociale relatie van mensen
Bv: Brussel deze ochtend => betoging, straat ingenomen => hebben een ruimte
gecreëerd: wat normaal is om auto’s op te rijden hebben ze gebruikt om te betogen dus
straat werd betogingsruimte -> vertek vanuit sociale interactie -> straat wordt tijdlijk
ruimte voor expressie van mening
→ Wereld als dorp = wereld en afstand nog steeds hetzelfde maar iets veranderd aan de
organisatie van de ruimte want wereld wel hetzelfde gebleven
→ Ruimte gelijktijdigheid en dynamisch => heel vaak gezien als ruimte zet ons vast,
fixeert ons op bepaalde plaats
2. Sociologie en ruimte
• Sociologie ‘a-ruimtelijke’ discipline:
- ‘Geschiedenis van de sociologie in 20ste eeuw is geschiedenis van de
afwezigheid van ruimte’ (Urry, 2001)
- sociologie privilegieert tijd (feodaliteit, moderniteit en postmoderniteit)
- bv.: theorie van ontwikkeling reduceert gelijktijdig bestaan tot plaats in
historische lijn (Massey, 2005)
Gebiologeerd in de tijd
Blinde vlek voornamelijk duidelijk bij theorie van ontwikkeling van landen gesitueerd op
een tijdlijn (historische lijn)
Kritiek: onware manier om naar ontwikkeling te kijken
5
