cursus criminaliteit en politiek

Criminaliteit en politiek
Hoofdstuk 1: inleiding
Strategieën om orde te scheppen in een samenleving:
 Biopolitiek: beter leven in de samenleving.
 Necropolitiek: wie mag blijven leven en wie niet (koloniale systemen)
 Nudging

Strafrechtelijk beleid >< criminele politiek
Strafrechtelijk beleid: keuzes gericht op de werking van de
strafrechtsbedeling

Criminele politiek: keuzes gericht op (het optimaliseren van) de reactie
op criminaliteit (en ander afwijkend gedrag)
 De strafrechtsbedeling is maar één instrument in de
maatschappelijke reactie op deviantie
 Die reactie kan andere doelen hebben dan louter bestraffend,
repressief of handhavend (vb. preventie)

Een eigen strafwet en handhavingsapparaat
Van 1830 – 1850: armoede, economische crisis en snel stijgende
criminaliteitscijfers
 Je krijgt een heel jonge natie die heel onzeker is: heel wat
spanningen die eigen zijn aan een land die nog maar net bestaat
 Land is ook nog niet matuur wanneer het gat over het creëren over
een eigen systeem. Franse systeem werd grotendeels gekopieerd.
 Voor het gros van de zaken moest PdK onderzoeksrechter vorderen,
nu heeft die veel meer ruimte.
 Begint na te denken over eigenheid van staat, maar er spelen ook
heel wat buitenlandse belangen mee.
 Moeilijke zoektocht naar verhouding tussen rechterlijke-,
wetgevende- en uitvoerende macht.

Reageren op criminaliteit gebeurt in hoofdzaak via wetgeving
 Focus op beheer van buitenlanders in een postrevolutionair klimaat
(zie ook oprichting staatsveiligheid)
 Focus op de ontwikkeling van eigen wetboeken
 Gerechtelijke organisatie en strafvordering laten weinig of geen
beleidsruimte toe (geen opsporingsonderzoek, geen
opportuniteitsbeginsel)
 Moeilijke zoektocht naar een evenwicht tussen de verschillende
machten.

Discussie over bestraffing (lijfstraffen, doodstraf, gevangenisstraf – vb.
herinvoering van de doodstraf in 1835) -> frustratie met Nederlandse &
Oostenrijkse modellen waar gedetineerden met elkaar in contact kunnen
komen.

Edouard Ducpétiaux: gevangenisstraf moet leiden tot de morele
verbetering van de delinquent -> cellulaire afzondering om tot morele
inkeer te komen.

1

,  Die doelstelling vereist volgens denkbeelden van die tijd een
grondige herziening van het gevangenisregime dat als te mild werd
omschreven; morele verbetering vereist cellulaire afzondering.
Vertrekpunt was het idee van de vrije mens die voor criminaliteit
kiest en door een verblijf in de gevangenis zal beseffen dat hij foute
keuzes heeft gemaakt. De duur van de gevangenis moet daarom in
verhouding staan tot het misdrijf (een zwaarder misdrijf vereist meer
tijd om tot inkeer en inzicht te komen).
 De straf is in de eerste plaats een reactie op een misdrijf; met de
persoonlijkheid van de dader wordt in deze fase geen rekening
gehouden.
 Strenge straffen + afgezonderd om te kunnen nadenken over wat je
gedaan hebt.
 Bestraffing ging niet over die mensen zelf, gaat wel over een reactie
op een misdrijf. Gericht op het misdrijf en niet op de persoon.
 Bestraffing is kerntaak overheid, maar men gaat zich niet te ver
manifesteren in gedragsverandering.
 Klassieke school

1867: herziening van het strafwetboek: filosofie van de klassieke school
 Minder focus op afschrikking (vb. afschaffen van lijfstraffen, maar
niet van de doodstraf).
 Introductie van de wet op de verzachtende omstandigheden (rechter
krijgt grotere discretionaire ruimte, maar echt sprake van een
straftoemetingsbeleid is er niet)
 Belang dat samenleving hecht aan bepaalde normen en waarden,
worden daarin gereflecteerd.
 Invulling boek erg getekend door klassieke school (morele
verbetering).

De eerste decennia na de Belgische onafhankelijkheid:
 De wetgever is de belangrijkste actor van het strafrechtelijk beleid.
België is een nachtwakerstaat, d.w.z. dat de interventie van de
overheid in het leven van burgers eerder beperkt is.
o Vandaag is uitvoerende macht heel belangrijk
 Toen niet zo. België is een nachtwakerstaat en
interventie op leven burgers is zeer beperkt. Er werd dus
ook weinig wetgeving gemaakt. Er is een zeer grote
discretionaire ruimte om eigen leven in te vullen. Veilige
economie was het belangrijkste.
 Focus ligt op bepalen van misdrijf en straf en de uitbouw van een
handhavingsapparaat (o.m. oprichting gendarmerie en de
gemeentepolitie.
 Belgische strafrechtsbedeling naar Frans model: zeer hiërarchisch
ter handhaving van de strafrechtelijke norm.
 De Minister van Justitie (UM) was geen belangrijke actor (!)

Evolutie naar een daderbeleid
Vanaf 1875: belangrijke socio-economische en politieke omwentelingen.
We zien een evolutie naar een meer interventionistische overheid (!)
 Nog altijd nachtwakerstaat: overheid terughoudend in reguleren
leven burgers, maar begint toch meer te interveniëren.

2

,  Er ontstaan andere denkbeelden over criminaliteit zelf.

Die transformatie brengt andere denkbeelden mee o.v.v. de aanpak van
criminaliteit. Ontwikkelingen waarin ook de ontluikende wetenschap een
belangrijke rol speelt (vb. de criminele antropologie en de Franse
milieuschool)

We evolueren naar een meer deterministisch mensbeeld, wat tot
spanningen leidt met de uitgangspunten van de klassieke school; de
schuldnotie ruimt plaats voor de notie van gevaar. De persoonlijkheid van
de delinquent komt centraal te staan.
 Klassieke school: mens maakt vrije keuzes dus als je criminaliteit
pleegt heb je hier zelf voor gekozen
 Antropologie: criminaliteit is eigenschap van iemand, dus men kan
niet anders dan overgaan tot plegen van feiten (Lombroso) ->
deterministische denkbeelden komen haaks te staan op
strafwetboeken die net gestemd werden.
 spanning tussen innovaties van deterministisch denkbeeld en
wetboeken die net gestemd werden.
Evolutie: je hebt iets fout gedaan en dat is jouw schuld, dus je moet
gestraft worden -> jij bezit een aantal eigenschappen die duidelijk
identificeerbaar zijn en je aanzetten tot het plegen van crimineel gedrag.
 Introductie notie ‘gevaar’: iemand is gevaarlijk, er dreigt een gedrag
te ontstaan (nog niet plaatsgevonden)

Adolphe Prins (1845-1919)
 Sociaal verweer (Défense Sociale)
o Gevaarsnotie heeft niets te maken met ambitie om mensen te
verbeteren. De gevaarsnotie hier staat in het verdedigen van de
samenleving.
 Uitgangspunt: het klassiek strafrecht en de klassieke
strafrechtsbedeling beschikken niet over efficiënte middelen om de
massale criminaliteit en recidivisme van die tijd tegen te gaan
o Klassieke systeem niet gewapend om met gevaarsnotie om te
gaan.
 Progressief-liberale visie: de staat mag krachtdadig optreden tegen
 Er zijn individuen (categorieën van mensen) die niet meer individueel
aansprakelijk kunnen gesteld worden, en dus niet meer kunnen worden
gestraft
 Progressief-liberale visie: de maatschappij heeft het recht zich te
verweren tegen gevaarlijke mensen (gevaarsnotie!).
 Omwille van gevaarlijkheid: onderworpen worden aan maatregelen die
niet strafrechtelijk zijn
 Bv. landlopers, daklozen, ‘administratieve voogdij voor
minderjarigen/geestesgestoorden’
 Bv. jongeren die zich crimineel gedragen moeten uit het milieu worden
gehaald en onderworpen worden aan opvoedkundige maatregelen
 Gevaarnotie -> preventieve maatregelen/ vroegtijdig optreden!
Heel erg bezig met onderdrukken -> grote criminaliteitsgolf (meer mee
bezig + meer spanningen in samenleving door verschillende denkbeelden)




3

, Prins: progressief-liberaal -> overheid mag meer doen om levens en
vrijheid bevolking te vrijwaren  je mag krachtdadiger optreden tegen
zaken zoals criminaliteit
Je krijgt categorieën van mensen waar die schuldnotie niet meer van
toepassing is, maar die wel gevaarlijk zijn.
Aantal categorieën die gevaarlijk zijn -> hen onderwerpen aan regimes die
controle over hen uitvoeren (administratief rechterlijke maatregelen,
reguleringen omtrent landloperij, jongeren uit milieu halen, …)
Vroegtijdig optreden, preventieve maatregelen! -> nu weer die discussies
voor ondermijning criminele milieus. Eens je vroegtijdig optreden
aanvaard, kan je van een overheid niet meer verwachten dat ze
terughoudend is, maar dan moet ze interventionistisch zijn.
De uitvoerende macht wordt steeds belangrijker als actor in een
strafrechtelijk beleid

Wanneer de aanpak van criminaliteit aandacht krijgt voor
omgevingsfactoren en voor de persoonlijkheid van de dader, ontstaat de
notie “preventie” en bijgevolg de mogelijke betrokkenheid van andere
beleidsdomeinen bij het strafrechtelijk beleid.

Risico op een heel erg instrumenteel gebruik van het strafrecht waarbij
regels en handhaving worden ingezet in functie van de politieke
objectieven van de overheid die het op dat moment voor het zeggen heeft.
De notie gevaarlijkheid laat potentieel een verregaande interventie toe
van de overheid in het leven van burgers.
 Strafrecht instrumenteel gebruiken in functie van politieke
doeleinden: overheid moet verder gaan in interveniëren van levens
van burgers -> ruimte die niet zo helder is, dus belangrijk om die
ruimte in te vullen.
o Onderdrukken bepaalde groepen onder mom ‘gevaar’, heeft
bepaalde zij-effecten

Naar een nieuw daderbeleid
Na WOII: België wordt een verzorgingsstaat en ook dit had opnieuw een
impact op de aanpak van criminaliteit: nieuw sociaal verweer
 Verzorgingsstaat: als je te veel ongelijkheid krijgt in een
samenleving (beurscrash leidt tot extreme vormen van armoede, the
great depression), ontstaat er een nood aan sterke leiders en
fascistische regimes om antwoord te geven aan de ongelijkheid.
o Verzorgingsstaat als een panacea om ervoor te zorgen dat
fascistische ideeën nooit meer aan de macht komen en om
oorlog te vermijden.
 Gezien als ultieme verzekering voor zaken waar je zelf in
het leven niks aan kunt doen (opgroeien in extreme
armoede, pech op vlak van ziekte, … -> risico’s spreiden
over ganse groep en allemaal beetje bijdragen, dan
hoeft niemand het slachtoffer te zijn van zaken die hem
of haar overkomen)  sociale zekerheid
o Via samenwerken op economisch vlak -> Europa, om oorlog te
voorkomen.
Als we als groep ervoor zorgen dat ongelijkheden weggewerkt worden, dan
kunnen we het goede leven zelf maken -> maakbaarheidsoptimisme.

4