0. INLEIDING
1. Wat is politieke filosofie?
Is niet gelijk aan… Wat is het wel:
- De empirische, descriptieve studie van politiek - Een academische en normatieve discipline
- Partijpolitiek/ programma’s (wel evt wat een haalbare strategie kan zijn). = hoe moet (OVH, burger, …) handelen
- Ideologie en ethiek (wel evt wat een ‘goede burger’ zijn betekent). —> Bestuderen v is/ ought kloof
- What a state ought (not) to do
Liberaal zijn id PF (vrije, gelijke burgers promoten) ≠ id Politiek (vrije markt - How we ought to live together
promoten) - Doet aan conceptueel-theoretische verheldering en
analyse (bv wat bedoelen we met vrijheid,
democratie, gelijkheid , tolerantie,
In politieke filosofie werken we bv ook met een ‘ideal theory’: rechtvaardigheid, …).
= het creëren ve ideaal om het dan met de realiteit te vergelijken. - Abstract argumenteren op zoek nr consistentie.
bv Rawls’ theory of justice (1971): een rechtvaardigde OVH moet…
- Iedereen een maximaal pakket aan basisvrijheden garanderen, zolang Deze beginselen staan in lexicale volgorde en
deze verenigbaar zijn met dezelfde vrijheden voor anderen. laten geen afruil toe (ze kunnen niet tegen enige
- Iedereen voldoende sociale primaire goederen zoals toegang eco/ sociale winsten w geruild).
onderwijs, inkomen, sociale basis voor zelfrespect garanderen.
Rechtvaardigheid is een kwestie van wederzijdse ondersteuning van vele Dit gebeurt door een voortdurende wisselwerking
overwegingen, waarbij alles bij elkaar aansluit tot 1 coherente opvatting. en aanpassing (via deductie en inductie) tussen
morele principes en intuïties totdat een evenwicht
—> Kunnen we bekomen met de methode van reflectieve equilibrium is bereikt.
= proces waarbij men zoekt naar coherentie tussen morele intuïties
en theoretische opvattingen over moraliteit, zodat ze elkaar
wederzijds ondersteunen en een samenhangend geheel vormen.
Waar komen morele intuïties vandaan?
—> Voor filosofische theorieën worden ook vaak gedachten experimenten - Opvoeding/ vorming
gehanteerd - Cultuur, tijd, ruimte, context
bv. Natuurtoestand van Hobbes, Locke, Rousseau en Kant; - Levensbeschouwing.
bv. Dworkins onbewoond eiland: hoe verdelen we bij schipbreuk een - Vanuit de natuur (nature)
onbewoond eiland op een eerlijke manier.
bv Nozick’s eyeball lottery (ene persoon 2 ogen, de andere geen ogen. 2. Positieve justificatie voor de staat
Kan de OVH iedereen verplichten 1 oog af te staan?)
We zijn gedwongen om met anderen samen te leven, dus een staat
Kunnen we hiervoor de kerk niet gwn gebruiken? is noodzakelijk om orde te bewaren.
- Volgens de twee zwaardenleer staat de geestelijke macht - Een MS ontstaat cf Plato omdat we niet in grote aantallen in
(kerk) boven het wereldlijke macht (de staat). onze eigen behoeften kunnen voorzien. Ieder heeft aanleg
—> Leidde tot spanningen omtrent wie het laatste woord voor verschillende zaken, politiek is dus nodig omdat we van
had (bv investituurstrijd over wie bischoppen mocht elkaar afhankelijk zijn.
benoemen). —> Volgens Plato is een samenleving rechtvaardig als
—> er is wel een res mixtae die verwijzen nr zaken waarin iedereen zijn rol vervult op basis van zijn natuurlijke
ze beide iets te zeggen hebben, zoals huwelijk en aanleg (dus binnen zijn eigen stand functioneert),
onderwijs, maar ook dit zorgde voor conflicten. zonder te streven naar een andere positie
(in die zin ook een argument vr een technocratie)
Thomas van Aquino probeerde geloof en rede te verzoenen: —> alternatieven voor een staat zijn…
- Hij onderscheidde 4 soorten wetten: - het anarchisme, collectief-anarchisme, anarchocommunisme
1) Lex humana: door mensen gemaakt of kapitalisme, …
2) Lex naturalis: morele wetten op basis van rede
3) Lex divina: goddelijke openbaring Deze theorieën rechtvaardigen het bestaan vd staat, maar we
4) Lex aeterna: eeuwige wet, boven alles kunnen ook nog andere positieve rechtvaardigingen opnoemen,
die door andere filosofen w voorgesteld:
Dit gaf ook de basis ah natuurrechtdenken (idee dat er
universele wetten bestaan die ad menselijke voorafgaan). ‘Wat zou de staat moeten doen, los vh vermijden van chaos?’
—> Leidde ook tot idee vh goddelijke recht van koningen:
1) Rechten beschermen
bv Louis XIV, Henry VIII, Charles I, … - Voor Rawls zijn basisrechten onaantastbaar, zelfs als
bv ook in Islamitische wereld, waar de pol leider (kalief) algemeen belang in gedrang komt
w gezien als Gods vertegenwoordiger. - Nozick stelt dat rechten zo sterk zijn dat ze de staat
beperken: hij vraagt zich af wat de overheid nog mag doen
Maar: vnf moderne tijd w idee v top-down macht in vraag zonder die rechten te schenden.
gesteld (bv Glorious revolution, FR revo, VS en revo in Haïti) - Dworkin beschouwt rechten als “trumps”: ze mogen niet
—> Nadruk komt te liggen op soevereiniteit bij het volk en zomaar genegeerd worden, ook niet vr het alg belang.
het modern burgerschap ontstaat. - Marshall onderscheidt drie generaties rechten:
—> Om die nieuwe SLV te begrijpen grepen filosofen terug nr 1 - Burgerrechten (18de eeuw): vrijheid, eigendom
de natuurtoestand: 2- Politieke rechten (19de eeuw): stemrecht
- Hobbes: N is chaos, ied tegen ied -> absolute staat 3 - Sociale rechten (20ste eeuw): welzijn, onderwijs,
- Locke: mensen zn redelijke wezens, maar hebben gezondheidszorg
scheidsrechter nodig —> beperkte OVH
- Rousseau: mensen v nature goed, maar zijn verdorven = De staat moet deze rechten respecteren en actief beschermen.
dr de SLV —> Directe demoC nodig obv de volonté G
,2) Gelijkheid bevorderen 4) Publieke goederen garanderen
Denkers zoals Rawls, Dworkin, Sen, Nussbaum en Marx leggen Bepaalde goederen zijn collectief, en kunnen alleen
elk de nadruk op verschillende vormen van gelijkheid. door samenwerking (vaak via de staat) tot stand
—> niet enkel om formele gelijkheid (gelijke rechten), maar komen.
ook om reële vrijheid (gelijke mogelijkheden). bv publieke goederen: in ieders voordeel, niet-
opdeelbaar en niet-uitsluitbaar (bv. defensie,
- Gelijke kansen: iedereen moet gelijke startmogelijkheden wegen, luchtkwaliteit).
hebben (bv. onderwijs).
- Sociaal-economische gelijkheid: bestrijding van armoede, Maar: kan leiden tot een free rider-probleem, waarbij
herverdeling. mensen profiteren zonder bij te dragen.
- Statusgelijkheid: gelijke waardigheid, bestrijding van
discriminatie (bv. gender, etniciteit). Daarom is er cf Olson nood aan een staat om
naleving af te dwingen.
3) Geluk bevorderen + Voor Rawls is er ook nog dwang nodig, omdat
Volgens Jeremy Bentham’s utilitarisme moet de staat streven naar het mensen enkel willen bijdragen als anderen dat
grootst mogelijke geluk voor het grootst aantal mensen ook doen.
—> Dus: de staat is nodig om publieke goederen te
- Elke persoon telt even veel mee (each counts for one and no garanderen waar de markt tekortschiet.
more than one)
- Wetgeving is dus geb op gevolgen. 5) Gemeenschappen en culturen beschermen
Een staat moet ook oog hebben voor de collectieve
Kritieken: identiteit v mensen & belang van culturele diversiteit
- Minderheden kunnen onderdrukt worden als dat het geluk van
de meerderheid dient. want bv communitarisme stelt dat individuen niet
- Zondebokmechanisme: oneerlijke offers voor collectief nut. losstaan v hun sociale context (onze identiteit w
- Dure of ongepaste voorkeuren kunnen systemisch bevoordeeld w. voor een groot deel gevormd dr de gemeenschap
- Paternalisme: de staat denkt beter te weten wat goed is voor de burger. waarin we opgroeien en leven).
—> Daarom kunnen mensen pas echt vrij zijn als
Ook Kant had kritiek op het utilitarisme: de staat moet mensen respecteren hun cultuur en levenswijze worden erkend
als vrije, redelijke wezens, niet hen gelukkig proberen maken, een staat die en gerespecteerd binnen de samenleving.
het volk gelukkig wil maken, riskeert despotisme.
—> Politiek moet gebaseerd zijn op autonomie, recht en plicht, niet op - Charles Taylor (Politics of Recognition): mensen
gevoelens of verlangens. hebben nood aan erkenning van wie ze zijn,
ook als groep.
Dus: Waar Bentham mikt op collectief geluk, benadrukt Kant de - Will Kymlicka: minderheden hebben specifieke
onvoorwaardelijke waarde van menselijke waardigheid en vrijheid. rechten nodig om hun cultuur te behouden (bv
recht op onderwijs in eigen taal)
6) Een legitiem besluitvormingsproces garanderen:
Waarom zou dat democratie moeten zijn? Maar: dit roept ook spanningen op met het liberale
ideaal van staatsneutraliteit: zij vrezen dat het actief
1. Instrumentele reden: bevorderen van bepaalde culturen kan leiden tot een
- Democratie zorgt voor betere uitkomsten (bv. stabiliteit, minder ongelijke behandeling.
hongersnood – Sen).
- Verkozen leiders moeten verantwoording afleggen aan het volk, wat Vormen van democratie:
wanbeleid afremt. - Directe democratie (Rousseau): burgers
2. Intrinsieke reden: beslissen zelf.
- Democratie erkent burgers als autonome en gelijke deelnemers aan - Representatieve democratie (Locke, Mill): via
de samenleving. verkozen vertegenwoordigers.
- “Gehoorzamen aan een wet die we onszelf gegeven hebben - Democratische rechtsstaat (Rawls, Dworkin):
(Rousseau, Kant). combinatie van democratie en grondrechten.
- Wetten zijn pas legitiem als ze ontstaan uit vrije en redelijke - Deliberatieve democratie (Habermas): wetten
instemming (Habermas). ontstaan via overleg en argumentatie.
- Burgerdemocratie (Van Reybrouck): via loting en
burgerfora, meer participatie.
Bedreigingen voor democratie:
- Populisme: stelt zich op als enige spreekbuis van
“het volk”, ondermijnt tegenmacht.
- Expertocratie: in noodsituaties nemen experten de
macht over, maar dat verzwakt de inspraak en
legitimiteit.
1. Wat is politieke filosofie?
Is niet gelijk aan… Wat is het wel:
- De empirische, descriptieve studie van politiek - Een academische en normatieve discipline
- Partijpolitiek/ programma’s (wel evt wat een haalbare strategie kan zijn). = hoe moet (OVH, burger, …) handelen
- Ideologie en ethiek (wel evt wat een ‘goede burger’ zijn betekent). —> Bestuderen v is/ ought kloof
- What a state ought (not) to do
Liberaal zijn id PF (vrije, gelijke burgers promoten) ≠ id Politiek (vrije markt - How we ought to live together
promoten) - Doet aan conceptueel-theoretische verheldering en
analyse (bv wat bedoelen we met vrijheid,
democratie, gelijkheid , tolerantie,
In politieke filosofie werken we bv ook met een ‘ideal theory’: rechtvaardigheid, …).
= het creëren ve ideaal om het dan met de realiteit te vergelijken. - Abstract argumenteren op zoek nr consistentie.
bv Rawls’ theory of justice (1971): een rechtvaardigde OVH moet…
- Iedereen een maximaal pakket aan basisvrijheden garanderen, zolang Deze beginselen staan in lexicale volgorde en
deze verenigbaar zijn met dezelfde vrijheden voor anderen. laten geen afruil toe (ze kunnen niet tegen enige
- Iedereen voldoende sociale primaire goederen zoals toegang eco/ sociale winsten w geruild).
onderwijs, inkomen, sociale basis voor zelfrespect garanderen.
Rechtvaardigheid is een kwestie van wederzijdse ondersteuning van vele Dit gebeurt door een voortdurende wisselwerking
overwegingen, waarbij alles bij elkaar aansluit tot 1 coherente opvatting. en aanpassing (via deductie en inductie) tussen
morele principes en intuïties totdat een evenwicht
—> Kunnen we bekomen met de methode van reflectieve equilibrium is bereikt.
= proces waarbij men zoekt naar coherentie tussen morele intuïties
en theoretische opvattingen over moraliteit, zodat ze elkaar
wederzijds ondersteunen en een samenhangend geheel vormen.
Waar komen morele intuïties vandaan?
—> Voor filosofische theorieën worden ook vaak gedachten experimenten - Opvoeding/ vorming
gehanteerd - Cultuur, tijd, ruimte, context
bv. Natuurtoestand van Hobbes, Locke, Rousseau en Kant; - Levensbeschouwing.
bv. Dworkins onbewoond eiland: hoe verdelen we bij schipbreuk een - Vanuit de natuur (nature)
onbewoond eiland op een eerlijke manier.
bv Nozick’s eyeball lottery (ene persoon 2 ogen, de andere geen ogen. 2. Positieve justificatie voor de staat
Kan de OVH iedereen verplichten 1 oog af te staan?)
We zijn gedwongen om met anderen samen te leven, dus een staat
Kunnen we hiervoor de kerk niet gwn gebruiken? is noodzakelijk om orde te bewaren.
- Volgens de twee zwaardenleer staat de geestelijke macht - Een MS ontstaat cf Plato omdat we niet in grote aantallen in
(kerk) boven het wereldlijke macht (de staat). onze eigen behoeften kunnen voorzien. Ieder heeft aanleg
—> Leidde tot spanningen omtrent wie het laatste woord voor verschillende zaken, politiek is dus nodig omdat we van
had (bv investituurstrijd over wie bischoppen mocht elkaar afhankelijk zijn.
benoemen). —> Volgens Plato is een samenleving rechtvaardig als
—> er is wel een res mixtae die verwijzen nr zaken waarin iedereen zijn rol vervult op basis van zijn natuurlijke
ze beide iets te zeggen hebben, zoals huwelijk en aanleg (dus binnen zijn eigen stand functioneert),
onderwijs, maar ook dit zorgde voor conflicten. zonder te streven naar een andere positie
(in die zin ook een argument vr een technocratie)
Thomas van Aquino probeerde geloof en rede te verzoenen: —> alternatieven voor een staat zijn…
- Hij onderscheidde 4 soorten wetten: - het anarchisme, collectief-anarchisme, anarchocommunisme
1) Lex humana: door mensen gemaakt of kapitalisme, …
2) Lex naturalis: morele wetten op basis van rede
3) Lex divina: goddelijke openbaring Deze theorieën rechtvaardigen het bestaan vd staat, maar we
4) Lex aeterna: eeuwige wet, boven alles kunnen ook nog andere positieve rechtvaardigingen opnoemen,
die door andere filosofen w voorgesteld:
Dit gaf ook de basis ah natuurrechtdenken (idee dat er
universele wetten bestaan die ad menselijke voorafgaan). ‘Wat zou de staat moeten doen, los vh vermijden van chaos?’
—> Leidde ook tot idee vh goddelijke recht van koningen:
1) Rechten beschermen
bv Louis XIV, Henry VIII, Charles I, … - Voor Rawls zijn basisrechten onaantastbaar, zelfs als
bv ook in Islamitische wereld, waar de pol leider (kalief) algemeen belang in gedrang komt
w gezien als Gods vertegenwoordiger. - Nozick stelt dat rechten zo sterk zijn dat ze de staat
beperken: hij vraagt zich af wat de overheid nog mag doen
Maar: vnf moderne tijd w idee v top-down macht in vraag zonder die rechten te schenden.
gesteld (bv Glorious revolution, FR revo, VS en revo in Haïti) - Dworkin beschouwt rechten als “trumps”: ze mogen niet
—> Nadruk komt te liggen op soevereiniteit bij het volk en zomaar genegeerd worden, ook niet vr het alg belang.
het modern burgerschap ontstaat. - Marshall onderscheidt drie generaties rechten:
—> Om die nieuwe SLV te begrijpen grepen filosofen terug nr 1 - Burgerrechten (18de eeuw): vrijheid, eigendom
de natuurtoestand: 2- Politieke rechten (19de eeuw): stemrecht
- Hobbes: N is chaos, ied tegen ied -> absolute staat 3 - Sociale rechten (20ste eeuw): welzijn, onderwijs,
- Locke: mensen zn redelijke wezens, maar hebben gezondheidszorg
scheidsrechter nodig —> beperkte OVH
- Rousseau: mensen v nature goed, maar zijn verdorven = De staat moet deze rechten respecteren en actief beschermen.
dr de SLV —> Directe demoC nodig obv de volonté G
,2) Gelijkheid bevorderen 4) Publieke goederen garanderen
Denkers zoals Rawls, Dworkin, Sen, Nussbaum en Marx leggen Bepaalde goederen zijn collectief, en kunnen alleen
elk de nadruk op verschillende vormen van gelijkheid. door samenwerking (vaak via de staat) tot stand
—> niet enkel om formele gelijkheid (gelijke rechten), maar komen.
ook om reële vrijheid (gelijke mogelijkheden). bv publieke goederen: in ieders voordeel, niet-
opdeelbaar en niet-uitsluitbaar (bv. defensie,
- Gelijke kansen: iedereen moet gelijke startmogelijkheden wegen, luchtkwaliteit).
hebben (bv. onderwijs).
- Sociaal-economische gelijkheid: bestrijding van armoede, Maar: kan leiden tot een free rider-probleem, waarbij
herverdeling. mensen profiteren zonder bij te dragen.
- Statusgelijkheid: gelijke waardigheid, bestrijding van
discriminatie (bv. gender, etniciteit). Daarom is er cf Olson nood aan een staat om
naleving af te dwingen.
3) Geluk bevorderen + Voor Rawls is er ook nog dwang nodig, omdat
Volgens Jeremy Bentham’s utilitarisme moet de staat streven naar het mensen enkel willen bijdragen als anderen dat
grootst mogelijke geluk voor het grootst aantal mensen ook doen.
—> Dus: de staat is nodig om publieke goederen te
- Elke persoon telt even veel mee (each counts for one and no garanderen waar de markt tekortschiet.
more than one)
- Wetgeving is dus geb op gevolgen. 5) Gemeenschappen en culturen beschermen
Een staat moet ook oog hebben voor de collectieve
Kritieken: identiteit v mensen & belang van culturele diversiteit
- Minderheden kunnen onderdrukt worden als dat het geluk van
de meerderheid dient. want bv communitarisme stelt dat individuen niet
- Zondebokmechanisme: oneerlijke offers voor collectief nut. losstaan v hun sociale context (onze identiteit w
- Dure of ongepaste voorkeuren kunnen systemisch bevoordeeld w. voor een groot deel gevormd dr de gemeenschap
- Paternalisme: de staat denkt beter te weten wat goed is voor de burger. waarin we opgroeien en leven).
—> Daarom kunnen mensen pas echt vrij zijn als
Ook Kant had kritiek op het utilitarisme: de staat moet mensen respecteren hun cultuur en levenswijze worden erkend
als vrije, redelijke wezens, niet hen gelukkig proberen maken, een staat die en gerespecteerd binnen de samenleving.
het volk gelukkig wil maken, riskeert despotisme.
—> Politiek moet gebaseerd zijn op autonomie, recht en plicht, niet op - Charles Taylor (Politics of Recognition): mensen
gevoelens of verlangens. hebben nood aan erkenning van wie ze zijn,
ook als groep.
Dus: Waar Bentham mikt op collectief geluk, benadrukt Kant de - Will Kymlicka: minderheden hebben specifieke
onvoorwaardelijke waarde van menselijke waardigheid en vrijheid. rechten nodig om hun cultuur te behouden (bv
recht op onderwijs in eigen taal)
6) Een legitiem besluitvormingsproces garanderen:
Waarom zou dat democratie moeten zijn? Maar: dit roept ook spanningen op met het liberale
ideaal van staatsneutraliteit: zij vrezen dat het actief
1. Instrumentele reden: bevorderen van bepaalde culturen kan leiden tot een
- Democratie zorgt voor betere uitkomsten (bv. stabiliteit, minder ongelijke behandeling.
hongersnood – Sen).
- Verkozen leiders moeten verantwoording afleggen aan het volk, wat Vormen van democratie:
wanbeleid afremt. - Directe democratie (Rousseau): burgers
2. Intrinsieke reden: beslissen zelf.
- Democratie erkent burgers als autonome en gelijke deelnemers aan - Representatieve democratie (Locke, Mill): via
de samenleving. verkozen vertegenwoordigers.
- “Gehoorzamen aan een wet die we onszelf gegeven hebben - Democratische rechtsstaat (Rawls, Dworkin):
(Rousseau, Kant). combinatie van democratie en grondrechten.
- Wetten zijn pas legitiem als ze ontstaan uit vrije en redelijke - Deliberatieve democratie (Habermas): wetten
instemming (Habermas). ontstaan via overleg en argumentatie.
- Burgerdemocratie (Van Reybrouck): via loting en
burgerfora, meer participatie.
Bedreigingen voor democratie:
- Populisme: stelt zich op als enige spreekbuis van
“het volk”, ondermijnt tegenmacht.
- Expertocratie: in noodsituaties nemen experten de
macht over, maar dat verzwakt de inspraak en
legitimiteit.
