Deontologische aspecten
Ten geleide (p.14-21)
Uitgangspunten vh boek/vak
- Vertrouwen
o Cliënten moeten weten dat ze hun verhaal in alle vertrouwen kwijt
kunnen
o Gedeeld verhaal (tss cliënt en HV)
o Zonder vertrouwen kan je niet bouwen
- Vertrouwen vraag respect voor privacy
o Belang ervan wordt (te) vaak weggewuifd
- In dit boek wordt aangetoond waarom we privacy moeten (her)waarderen als
een principe
o Privacy is...
Mensenrecht
Grondrecht
Fundamenteel voor de vrijheid
Verschillende redenen om een focus te leggen op vertrouwen en het omgaan met
vertrouwelijke gegevens
1. De toename in dossiervorming (meer specifiek: de elektronische
dossiervorming)
» Is enorm makkelijk om dingen te registreren en gegevens te delen
» Als professional betrouwbaar zijn
» Weten hoe om te gaan met privacy van cliënten
2. Ons huidige tijdbestek, waarin de urgentie van privacy niet te veronachtzamen
is
» We leven in voortdurende staat v openbaarheid
» Kunnen ons de vraag stellen of privacy nog iets te beteken heeft
1. Een deontologisch perspectief
Kern van dit boek:
Een deontologische beschouwing over privacy, discretie en beroepsgeheim
= fundamentele principes voor het sociaal-agogisch werk
Zijn ook juridisch verankerd:
o Privacyregelgeving
o Wet op beroepsgeheim
Vertrouwelijke informatie moet binnen organisatie blijven (=richtinggevende
discretieplicht)
Deontologische invalshoek = hoe we ZOUDEN MOETEN handelen
Willen een ethische reflectie en dialoog binnen sociaal-agogisch werk
stimuleren en helpen ontwikkelen Hoe?
o Door dieper in te gaan op aantal specifieke deontologische aspecten die
centraal staan id vertrouwensrelatie en ih omgaan met vertrouwelijke
gegevens
Het volgen v/e regel is niet noodzakelijk ethisch/maakt je niet noodzakelijk een
‘goed mens’
o Kan ook het gevolg zijn v/e gewoonte of zelfs conformisme (ethische
reflectie over de regel ontbreekt hier)
1
, o We moeten er ons bewust van zijn dat kennis en bewustzijn slechts één
aspect zijn
Deontologie is (vanuit de normatieve ethiek) één manier om morele
problemen te benaderen
o Een eenzijdig vasthouden en kijken vanuit een deontologisch
perspectief, houdt het risico in zich om ‘moraliserend’ te zijn
Sterk vasthouden aan principes (‘de wet is de wet’) = kille
rationaliteit
Een regel verteld ons niet HOE we moeten handelen
o Hangt af vd context
Wet op het beroepsgeheim = art. 458 SW
Blijven de waarom-vraag stellen, ipv blindelings regels toe te passen
2. Deontologie als deel v/e beroepsethiek
Deontologie kaderen binnen de normatieve ethiek
Deontologische kijk
o Stelt de vraag wat juist is
o Juist handelen = goed handelen
Een juiste regel is gebaseerd op een principe (iets waar we
allemaal kunnen achterstaan)
o Het goede doen is je houden aan (rechtvaardige) regels
Filosofische discussie:
o Onderscheid tss ‘het juiste’ en ‘het goede’
Deontologisch perspectief vs consequentialisme en deugdenperspectief
Noodzaak v/e normatieve professionalisering ih sociaal-agogisch werk, naast
een technische professionalisering
o Technische = DOE IK DE DINGEN GOED
o Normatieve = DOE IK DE GOEDE DINGEN
Opvattingen expliciteren en bespreekbaar maken
o Bv. een sociaal-agogische professional is deskundig (=technische),
maar laat zich ook leiden door waarden waarvoor zijn beroep staat
(=normatief)
Werken met mensen veroorzaakt ethische vraagstukken, spanningen en
dilemma’s metafoor:
o We bevinden ons vaak in de moerassige laaglanden: belangen,
verwachtingen en waarden moeten tegenover elkaar afgewogen
worden
2
, PROLOOG: het goede doen
H1: Moraal en ethiek (p.26-29)
‘Moraal’ en ‘ethiek’ zijn beide met elkaar verweven, maar toch is er helder onderscheid
‘ethisch’ klimaat is niet hetzelfde als ‘moralistisch klimaat’ → Kunnen zelf afkerig
staan tegenover elkaar
Moraal = het geheel v waarden en normen die Ethiek = een filosofische
richting geven aan ons handelen en zin geven discipline die waarde- en
aan wat we denken en doen normenstelsels onderzoekt en
onder woorden brengt en nagaat
- Vaak intuïtief (morele intuïtie) welke argumenten bepaalde
- Obv ons geweten keuzes voor dat goede
komt niet uit het niets maar: legitimeren
» Geleerd van in onze kindertijd en obv
trial and error - Als we geconfronteerd
- Hebben dus een persoonlijk en worden met tegenstrijdige
professioneel referentiekader opvattingen over het goede
- Waarden en normen met waarderende en gedwongen worden om ons
normatieve uitspraken te doen en laten bevragen =
» Welke situaties onrechtvaardig zijn expliciteren en kritisch
» Over emoties, concrete daden benaderen v morele
» .... standpunten = ETHIEK
- Invullingen vh ‘goede leven’
1.1. De verwisselbaarheidsgedachte
= principe van gelijkheid
Verwisselbaarheid: bij het innemen v/e standpunt mogen de eigen belangen
niet meer gewicht toekennen dan de belangen vd anderen
Eigen rol in een moreel standpunt moet verwisselbaar zijn met de rol v
anderen
Een oordeel is pas moreel/ethisch als het het handelen uit eigenbelang of
egoïsme overstijgt
Biedt een antwoord op de vraag naar de ethische aanvaardbaarheid v/e
handeling
Bv. juiste verwisselbaarheid: een taart verdelen in gelijke stukken voor
iedereen of bv. verdelen volgens behoefte (wie heeft meer honger dan de
ander?)
o Foute verwisselbaarheid: taart verdelen obv wie sterker is en wie
zwakker is
H2: De rechtvaardigheidstheorieën (p. 30-70)
3 grote ethische stromingen die antwoord bieden op hoe we onze morele
standpunten ethisch kunnen legitimeren/rechtvaardigen:
1. Consequentialisme (evaluatie bij de handeling)
2. De deontologie (evaluatie bij de handeling)
3. De teleologie/deugdenethiek (evaluatie bij de handelende persoon)
2.1. Consequentialisme
- Evalueert een handeling obv de toestand die die handeling veroorzaakt een
handeling is goed als die de best mogelijke gevolgen oplevert / minst schadelijke
3
, - Handelen vanuit eigen belang (goede gevolgen voor onszelf alleen) voldoet niet
aan de verwisselbaarheidsgedachte en wordt dan ook uitgesloten
- De best mogelijke gevolgen voor iedereen, een zo groot mogelijke groep mensen
- Handeling los zien vd persoon
- Gevaar: proces dreigt genegeerd te worden (niet zo bij deontologie)
2.2. De Deontologie
- Een handeling is goed als die vertrekt vanuit het juiste principe/intentie
o Intentie is juist als ze gebaseerd is op een principe
- Deontologische codes, beroepscode
o Zeggen hoe we behoren te handelen, waarbij concretisering v specifieke
principes in regels het gedrag sturen
- = ‘plichtenleer’ en ‘beginselethiek’
2.3. Consequentialisme en deontologie: een verhaal van ‘worden’ en ‘zijn’
binnen de normatieve ethiek: tweestrijd tussen een consequentialistisch
perspectief (Bentham) en een deontologisch perspectief (Kant)
» Discussie over ‘worden’ of ‘zijn’
Consequentialisme Deontologie
Spreekt van het ‘worden’: Spreekt van ‘het zijn’
» Het goede krijgt vorm in relatie » Deontologisch handelen is juist
tot elkaar (wat goed is ligt niet handelen volgens
van tevoren vast, maar wordt universaliseerbare principes (taal
door ons allen bepaald) vd wet)
Essentiële verschil tss beide:
Voor deontologen bepalen intenties of een standpunt legitiem is
handelingen vanuit VERKEERDE intenties, zijn dus VERBODEN (ongeacht het
mogelijke (positieve) gevolg)
Voor consequentialisten kan dit wel indien het een voordeel oplevert
2.3.2. Het goede of het juiste doen?
= nog een cruciaal verschilpunt (de klemtoon) tss deontologen en consequentialisten
Consequentialisme Deontologie
HET GOEDE TEN NADELE VH JUISTE HET JUISTE TEN NADELE VH GOEDE
(priority of the good over the right) (priority of the right over the good)
- Men wil meer ‘goed’ realiseren - Klemtoon op juiste regels
- het goede = een moreel positief doel - Het juiste = een geheel van regels of
dat we bereiken door ons handelen morele normen die onze zoektocht
- geest van de wet nr het goede mogelijk houden of net
binnen de perken houden
MAAR: - Letter van de wet
- ‘het goede’ is niet eenvoudig te
bepalen/definiëren
Het utilitarisme zou kunnen inbrengen dat over bepaalde warden en normen een
maatschappelijke consensus bestaat
We weten min of meer wat het goede is, toch blijft het gevaarlijk
Voor deontologen is dit scenario ondenkbaar, omdat ethiek heteronoom is (en
niet autonoom)
Voor consequentialisten kan dit enkel als het bijdraagt aan betere wereld
4
Ten geleide (p.14-21)
Uitgangspunten vh boek/vak
- Vertrouwen
o Cliënten moeten weten dat ze hun verhaal in alle vertrouwen kwijt
kunnen
o Gedeeld verhaal (tss cliënt en HV)
o Zonder vertrouwen kan je niet bouwen
- Vertrouwen vraag respect voor privacy
o Belang ervan wordt (te) vaak weggewuifd
- In dit boek wordt aangetoond waarom we privacy moeten (her)waarderen als
een principe
o Privacy is...
Mensenrecht
Grondrecht
Fundamenteel voor de vrijheid
Verschillende redenen om een focus te leggen op vertrouwen en het omgaan met
vertrouwelijke gegevens
1. De toename in dossiervorming (meer specifiek: de elektronische
dossiervorming)
» Is enorm makkelijk om dingen te registreren en gegevens te delen
» Als professional betrouwbaar zijn
» Weten hoe om te gaan met privacy van cliënten
2. Ons huidige tijdbestek, waarin de urgentie van privacy niet te veronachtzamen
is
» We leven in voortdurende staat v openbaarheid
» Kunnen ons de vraag stellen of privacy nog iets te beteken heeft
1. Een deontologisch perspectief
Kern van dit boek:
Een deontologische beschouwing over privacy, discretie en beroepsgeheim
= fundamentele principes voor het sociaal-agogisch werk
Zijn ook juridisch verankerd:
o Privacyregelgeving
o Wet op beroepsgeheim
Vertrouwelijke informatie moet binnen organisatie blijven (=richtinggevende
discretieplicht)
Deontologische invalshoek = hoe we ZOUDEN MOETEN handelen
Willen een ethische reflectie en dialoog binnen sociaal-agogisch werk
stimuleren en helpen ontwikkelen Hoe?
o Door dieper in te gaan op aantal specifieke deontologische aspecten die
centraal staan id vertrouwensrelatie en ih omgaan met vertrouwelijke
gegevens
Het volgen v/e regel is niet noodzakelijk ethisch/maakt je niet noodzakelijk een
‘goed mens’
o Kan ook het gevolg zijn v/e gewoonte of zelfs conformisme (ethische
reflectie over de regel ontbreekt hier)
1
, o We moeten er ons bewust van zijn dat kennis en bewustzijn slechts één
aspect zijn
Deontologie is (vanuit de normatieve ethiek) één manier om morele
problemen te benaderen
o Een eenzijdig vasthouden en kijken vanuit een deontologisch
perspectief, houdt het risico in zich om ‘moraliserend’ te zijn
Sterk vasthouden aan principes (‘de wet is de wet’) = kille
rationaliteit
Een regel verteld ons niet HOE we moeten handelen
o Hangt af vd context
Wet op het beroepsgeheim = art. 458 SW
Blijven de waarom-vraag stellen, ipv blindelings regels toe te passen
2. Deontologie als deel v/e beroepsethiek
Deontologie kaderen binnen de normatieve ethiek
Deontologische kijk
o Stelt de vraag wat juist is
o Juist handelen = goed handelen
Een juiste regel is gebaseerd op een principe (iets waar we
allemaal kunnen achterstaan)
o Het goede doen is je houden aan (rechtvaardige) regels
Filosofische discussie:
o Onderscheid tss ‘het juiste’ en ‘het goede’
Deontologisch perspectief vs consequentialisme en deugdenperspectief
Noodzaak v/e normatieve professionalisering ih sociaal-agogisch werk, naast
een technische professionalisering
o Technische = DOE IK DE DINGEN GOED
o Normatieve = DOE IK DE GOEDE DINGEN
Opvattingen expliciteren en bespreekbaar maken
o Bv. een sociaal-agogische professional is deskundig (=technische),
maar laat zich ook leiden door waarden waarvoor zijn beroep staat
(=normatief)
Werken met mensen veroorzaakt ethische vraagstukken, spanningen en
dilemma’s metafoor:
o We bevinden ons vaak in de moerassige laaglanden: belangen,
verwachtingen en waarden moeten tegenover elkaar afgewogen
worden
2
, PROLOOG: het goede doen
H1: Moraal en ethiek (p.26-29)
‘Moraal’ en ‘ethiek’ zijn beide met elkaar verweven, maar toch is er helder onderscheid
‘ethisch’ klimaat is niet hetzelfde als ‘moralistisch klimaat’ → Kunnen zelf afkerig
staan tegenover elkaar
Moraal = het geheel v waarden en normen die Ethiek = een filosofische
richting geven aan ons handelen en zin geven discipline die waarde- en
aan wat we denken en doen normenstelsels onderzoekt en
onder woorden brengt en nagaat
- Vaak intuïtief (morele intuïtie) welke argumenten bepaalde
- Obv ons geweten keuzes voor dat goede
komt niet uit het niets maar: legitimeren
» Geleerd van in onze kindertijd en obv
trial and error - Als we geconfronteerd
- Hebben dus een persoonlijk en worden met tegenstrijdige
professioneel referentiekader opvattingen over het goede
- Waarden en normen met waarderende en gedwongen worden om ons
normatieve uitspraken te doen en laten bevragen =
» Welke situaties onrechtvaardig zijn expliciteren en kritisch
» Over emoties, concrete daden benaderen v morele
» .... standpunten = ETHIEK
- Invullingen vh ‘goede leven’
1.1. De verwisselbaarheidsgedachte
= principe van gelijkheid
Verwisselbaarheid: bij het innemen v/e standpunt mogen de eigen belangen
niet meer gewicht toekennen dan de belangen vd anderen
Eigen rol in een moreel standpunt moet verwisselbaar zijn met de rol v
anderen
Een oordeel is pas moreel/ethisch als het het handelen uit eigenbelang of
egoïsme overstijgt
Biedt een antwoord op de vraag naar de ethische aanvaardbaarheid v/e
handeling
Bv. juiste verwisselbaarheid: een taart verdelen in gelijke stukken voor
iedereen of bv. verdelen volgens behoefte (wie heeft meer honger dan de
ander?)
o Foute verwisselbaarheid: taart verdelen obv wie sterker is en wie
zwakker is
H2: De rechtvaardigheidstheorieën (p. 30-70)
3 grote ethische stromingen die antwoord bieden op hoe we onze morele
standpunten ethisch kunnen legitimeren/rechtvaardigen:
1. Consequentialisme (evaluatie bij de handeling)
2. De deontologie (evaluatie bij de handeling)
3. De teleologie/deugdenethiek (evaluatie bij de handelende persoon)
2.1. Consequentialisme
- Evalueert een handeling obv de toestand die die handeling veroorzaakt een
handeling is goed als die de best mogelijke gevolgen oplevert / minst schadelijke
3
, - Handelen vanuit eigen belang (goede gevolgen voor onszelf alleen) voldoet niet
aan de verwisselbaarheidsgedachte en wordt dan ook uitgesloten
- De best mogelijke gevolgen voor iedereen, een zo groot mogelijke groep mensen
- Handeling los zien vd persoon
- Gevaar: proces dreigt genegeerd te worden (niet zo bij deontologie)
2.2. De Deontologie
- Een handeling is goed als die vertrekt vanuit het juiste principe/intentie
o Intentie is juist als ze gebaseerd is op een principe
- Deontologische codes, beroepscode
o Zeggen hoe we behoren te handelen, waarbij concretisering v specifieke
principes in regels het gedrag sturen
- = ‘plichtenleer’ en ‘beginselethiek’
2.3. Consequentialisme en deontologie: een verhaal van ‘worden’ en ‘zijn’
binnen de normatieve ethiek: tweestrijd tussen een consequentialistisch
perspectief (Bentham) en een deontologisch perspectief (Kant)
» Discussie over ‘worden’ of ‘zijn’
Consequentialisme Deontologie
Spreekt van het ‘worden’: Spreekt van ‘het zijn’
» Het goede krijgt vorm in relatie » Deontologisch handelen is juist
tot elkaar (wat goed is ligt niet handelen volgens
van tevoren vast, maar wordt universaliseerbare principes (taal
door ons allen bepaald) vd wet)
Essentiële verschil tss beide:
Voor deontologen bepalen intenties of een standpunt legitiem is
handelingen vanuit VERKEERDE intenties, zijn dus VERBODEN (ongeacht het
mogelijke (positieve) gevolg)
Voor consequentialisten kan dit wel indien het een voordeel oplevert
2.3.2. Het goede of het juiste doen?
= nog een cruciaal verschilpunt (de klemtoon) tss deontologen en consequentialisten
Consequentialisme Deontologie
HET GOEDE TEN NADELE VH JUISTE HET JUISTE TEN NADELE VH GOEDE
(priority of the good over the right) (priority of the right over the good)
- Men wil meer ‘goed’ realiseren - Klemtoon op juiste regels
- het goede = een moreel positief doel - Het juiste = een geheel van regels of
dat we bereiken door ons handelen morele normen die onze zoektocht
- geest van de wet nr het goede mogelijk houden of net
binnen de perken houden
MAAR: - Letter van de wet
- ‘het goede’ is niet eenvoudig te
bepalen/definiëren
Het utilitarisme zou kunnen inbrengen dat over bepaalde warden en normen een
maatschappelijke consensus bestaat
We weten min of meer wat het goede is, toch blijft het gevaarlijk
Voor deontologen is dit scenario ondenkbaar, omdat ethiek heteronoom is (en
niet autonoom)
Voor consequentialisten kan dit enkel als het bijdraagt aan betere wereld
4
