Samenvatting - Belgische binnenlandse politiek (B000520A)

BELGISCHE
BINNENLANDSE POLITIEK




SAMENVATTING 2024/2025

,Hoofdstuk 1: Inleiding
De Belgische breuklijnen
Levensbeschouwelijk
 Katholieken VS vrijzinnigen
o CD&V ⇔ Liberalen (Open VLD)
Sociaaleconomisch
 De strijd tussen arbeid en kapitaal
o Discussie over: Meer belastingen op arbeid of op kapitaal? (centrale vraag)
 Rol staat VS rol privé/markt
o Socialisten ⇔ liberalen
Communautair
 Tegenstellingen tussen Nederlandstaligen en Franstaligen (Vlaanderen VS Wallonië)
o Belangrijke breuklijn in België -> in de geschiedenis van de Belgische politiek zijn er veel partijen die eerst
Unitair waren en daarna werden opgesplitst in 2 onafhankelijke politieke partijen, ook al hadden ze dezelfde
ideologie door deze communautaire kwesties
Materialisme VS Postmaterialisme
 Aanzet welvaartstaat na WO II (materialisme)
 Agalev (voorloper Groen) gaf aanzet tot postmaterialistische visie op de maatschappij, terwijl vroeger vooral werd
gefocust op het realiseren van materiele waarden (auto, woning) -> Leidt tot nieuwe sociale beweging
Verticale breuklijn (Luc Huyse)
 “Kloof tussen burger en politiek” -> Kiezers stemden voor Vlaams Blok omdat ze zich niet meer vinden in de ideeën
van de partijen / niet meer weten waar ze voor staan
 24 november 1991 (Zwarte Zondag) = Electorale doorbraak Vlaams Blok -> waren de winnaar verkiezingen
(voorheen minder populair)

Thema’s
 Het ontstaan van partijen
 De Koningskwestie
 De schoolstrijd
o Jaren 50: Levensbeschouwelijke breuklijn tussen katholieken en vrijzinnigen omtrent onderwijs
 De Eenheidswet
 De communautaire problematiek
o Bij koningskwestie bleek er dat er geen meerderheid was voor terugkeer van Leopold III (potentiële
burgeroorlog?) -> Leopold III moest ontslag indienen
 De economische problematiek




Hoofdstuk 2: de Volksunie en hun erfgenamen
1. de aanloop tot de oprichting van de Volksunie
Voorlopers van de Volksunie:
 Frontpartij
o Beweging van Vlaamse intellectuelen die ontstaat tijdens de Eerste Wereldoorlog aan het IJzerfront ->
Vlaamsgezindheid als reactie op de Franse bevelen
 Vlaams Nationaal Verbond (veel leden zijn hiervan in de collaboratie beland)
o Komt op voor de belangen van de Vlaming
o Na WOII kon de VNV als politieke partij niet meer terugkomen door de collaboratie
WO II:
 VNV collaboratie met de Duitsers -> men dacht dat de Vlaamse belangen zo het beste gerealiseerd konden worden
o ‘de zwarten’ vs. ‘de witten’ = het verzet

, o Doel -> Duitsers voeren ‘Flamenpolitik’ en laten VNV als enige partij toe (zoals in WO I)
Na WO II:
 Repressie -> vervolgen en straffen van collaborateurs (ideologische en communautaire dimensie)
o Zo wouden de Franstaligen de VNV proberen uitschakelen
 VNV neemt geen afstand van collaboratie na het duidelijk werd dat Duitsland België geen zelfstandigheid zal verlenen
in het ‘Groot-Germaanse Rijk’
 Zware klap voor Vlaamse Beweging en politiek Vlaams-nationalisme
o Alles wat met nationalisme te maken had werd met een scheef oog gekeken, door WOII
o Sommigen hoopten dat het nationalisme en de Vlaamse beweging verwoest werd na WOII
Heropflakkering Vlaams bewustzijn door:
 Dynamitering IJzertoren 1946 (Diksmuide): de ijzertoren was een symbool voor de frontsoldaten en de VNV -> werd
vernietigd
 Talentelling 1947: een Vlaamse gemeente kon veranderen naar een Frans taalstatuut, maar men is daar mee gestopt
in ’47 want er werd gefraudeerd
 Anti-Vlaams karakter repressie: men had de indruk dat die repressie (reactie op collaboratie) een anti-Vlaams
karakter had (gericht was op de Vlamingen)
 Aantal Vlaamse verworvenheden waren teruggeschroefd (vb. taalwetten amper toegepast -> geen taalpariteit in
regering of in leidende politieke partijen)
Naar aanleiding van de verkiezingen 1949 werd er een nieuwe Vlaams-nationale partij opgericht -> 10 mei 1949 oprichting
Vlaamse concentratie
 Hoofdthema’s: Solidarisme (= strijd tegen repressie en de particratie)
 Voor- en tegenstanders
o Sommigen vonden het nog te vroeg, dan men nog niet over voldoende middelen beschikte
o Anderen zeiden dat ze niet langer meer moesten wachten en dat zelfs met een bescheiden succes bij de
verkiezingen een stroomversnelling zou meebrengen
 CVP (= Christelijke Volkspartij, voorganger CD&V) was tegen: als er een nieuwe Vlaams nationalistische beweging
werd opgericht, gingen zij stemmen verliezen
 Streefde naar recuperatie oud-VNV-kiezers: stelt bij parlementsverkiezingen 1949 lijst open voor gecompromitteerde
Vlaamsgezinden (= mensen die werden in diskrediet gebracht door hun collaboratie met Duitsland) (maar kon zicht
niet te radicaal opstellen wegens Waalse en Brusselse vleugel) -> iets wat CVP ook probeerden
 Kort bestaan door het ongunstige politieke klimaat
Parlementsverkiezingen 1949
 Oprichting ‘Vlaamse Concentratie’ (halen ± 2% kiezers) -> geen zetels
 Anti-repressiepartij -> volgende generaties mogen niet gestraft worden voor wat de ouders vroeger hebben gedaan
(t.g.v. collaboratie)
 Eveneens kort bestaan -> toonde dat de bevolking klaar was voor een nieuwe Vlaamse nationalistische partij
 Als gevolg van enkele interne moeilijkheden verdween de Vlaamse Concentratie in 1954
Parlementsverkiezingen 1950 t.g.v. koningskwestie
 CVP absolute meerderheid
Parlementsverkiezingen 1954
 oprichting ‘Christelijke Vlaamse Volksunie’
o De schoolstrijd (katholieken ⇔ vrijzinnigen)
o De Koningskwestie: Breuk tussen Leopold III en BE regering die verder wilden vechten aan kant van
geallieerden
 Verdeeld referendum omtrent terugkeer Leopold III (Pro: Vlamingen / Contra: Brussel en
Franstaligen)
 CVV beloofde terugkeer bij absolute meerderheid -> deze was even bereikt in het federaal
parlement maar finaal geen terugkeer van Leopold III (Kroning Boudewijn)

, o Vanaf dat men die absolute meerderheid heeft, verschuift CVV hun aandacht naar onderwijs (meer
jongeren naar school + extra maatregelen vrij onderwijs om de positie katholiek onderwijs te versterken) =
levensbeschouwelijke problematiek tussen katholieken en vrijzinnigen
 Slecht resultaat
-> Beslissing oprichting volwaardige partij

2. het ontstaan rot de eerste politieke doorbraak 1954- 1961
December 1954 oprichting Volksunie (Waarom werd de CVV opgericht?)
 Gunstige voedingsbodem
o Koningskwestie
 Vlamingen voelden zich beetgenomen nadat LIII niet terugkeerde ondanks meerderheid
 Nederlaag CVP door aarzelende houding (loyaliteit aan monarchie vs respect voor
democratische principes): ondanks loyaliteit kon CVP niet voorkomen dat LIII moest aftreden
o Aarzelende houding regering m.b.t. repressie
o Gebrekkige toepassing taalwetten
o Publicatie resultaten talentelling 1947
 Belangrijkste eisen CVV
o Federalisme -> Vroeger nog niet aan de orde: unitair België
o Amnestie -> Vergeving/ongedaan maken van de gevolgen collaboratieverleden (niet vergeten!)
(= profileren zich als meer dan loutere taalpartij: Sociale rechtvaardigheidspartij met aandacht voor rechten
van de arbeiders en de problemen van landbouw, middenstand en nijverheid)
Volksunie onopgemerkt tot 1958 (Hoe kan men slecht electoraal resultaat CVV verklaren?)
 Slecht politiek klimaat (cf. 1954-1958: Schoolstrijd)
o CVV identificeerde zich als een communautaire politieke partij (Vlaamse belangen) tijdens een
levensbeschouwelijke schoolstrijd tussen katholieken en vrijzinnigen
o VU verdedigde de volledige wettelijke gelijkstelling van het vrij onderwijs met het officieel onderwijs
o Beslecht met het schoolpact (Wat was de betekenis van het schoolpact binnen de algemene politieke
constellatie?)
 Levensbeschouwelijke pacificatie (vredesluiting) -> Zorgde ervoor dat andere breuklijnen in BE
politiek meer aandacht kreeg (bv. sociaaleconomische en communautaire breuklijn)
 Volksunie (Wat was de betekenis van het schoolpact voor de verschillende andere politieke
partijen?) -> Beter politiek klimaat voor Volksunie: levensbeschouwelijke was nu minder
belangrijk en de communautaire belangen komen terug op de voorgrond + federalisme (=
Vlaamse economie zal het beter doen indien het Vlaamse Gewest over eigen economische
bevoegdheden beschikt
 Bestempeld als partij van ‘zwarten’ (= collaborateurs), ondanks afwijzing autoritarisme en aanvaarding parlementaire
democratie
 CVP zag VU/CVV als bedreiging (partij van scheurmakers binnen katholieke partijen)
o CVP ’54 – ’58 = oppositie tegen onderwijsbeleid toenmalige (paarse = socialisten + liberalen) Regering Van
Acker (+ premier)
Tekenen van opleving na 1958
 parlementaire activiteit Frans Van der Elst (voorzitter sinds 1957)
 partij organisatorisch beter uitgebouwd
 na Schoolstrijd communautaire problemen meer op voorgrond
Problemen voor kleinere partijen (cf. single issue partijen)
 Partijfinanciering
 Partijprogramma
 Partijstructuur
 Kiesdrempel

,3. van zweeppartij naar oppositiepartij 1961-1970
VU jaagt de andere politieke partijen met een zweep in de hand op om te kijken naar wat zij voor ogen hebben
voor het beleid (bv. federalisme) -> Door opkomend succes en overwinningen wordt de VU een volwaardige
oppositiepartij. (Schets in grote lijnen de evolutie van de VU in de jaren 60)
parlementsverkiezingen 1961
 Volksunie grote overwinnaar
 CVP zwaar verlies = gevolg schoolpact
 Doorbraak vooral in steden
 Regering Lefèvre-Spaak (rooms-rood = christendemocraten + socialisten)
o Sociaaleconomische en communautaire problematiek (spanningen omtrent de taalgrens) ->
levensbeschouwelijke was niet meer belangrijk
o Door de verkiezingsoverwinning van de VU, met een sterk Vlaams-nationalistisch programma, nam de
regering gelijkaardige ideeën over om kiezers te behouden
 VU geen rechtstreekse invloed op besluitvorming, maar wel onrechtstreeks als ‘zweeppartij’ voor CVP
(= Oppositiepartij die met sommige van haar standpunten het regeringsbeleid gaat proberen beïnvloeden)
Partijcongres Mechelen 1963
 Koerswijziging naar levensbeschouwelijk pluralisme (open voor verschillende ideologieën) doet wantrouwen ontstaan
Interne spanningen (deze zijn er in elke politieke partij)
 Rechter- (conservatief) en linkervleugel (progressief)
o De linkse vleugel wou een compromis, maar de rechtse niet
o Later splitst VU in SPIRIT (= links) en N-VA (rechts) -> Tegenstellingen nu nog in ontwikkeling
o Zolang er verkiezingssucces is, blijft dit conflict op de achtergrond
 breuk met VMO (Vlaamse Militanten Orde) -> nemen afstand van het extreem rechtse
 Deconinck (links georiënteerd federalisme)
Parlementsverkiezingen 1965
 Groot succes door:
o Gunstig politiek klimaat
o verruimingsoperatie (Schiltz, Coppieters, Anciaux) = anderen die traditioneel niet tot de Volksunie behoren
die wel electoraal kapitaal bezitten gaan proberen overhalen naar VU
o stevige organisatorische uitbouw
 PVV grootste overwinnaar (liberalen)
 Regering Harmel-Spinoy (rooms-rood) -> gaan nog even verder regeren, ondanks hun verlies
o Meerderheid van christendemocraten
 Regering VDB-De Clercq (rooms-blauw = christendemocraten + liberalen)
o Sociaaleconomische focus
o Communautair struikelsteen = Splitsing van de Leuvense universiteit (1968)
Binnen VU tegenstelling linker- /rechtervleugel
 De partij zelf groeit, mar ook de tegenstellingen worden groter
 Rechtervleugel (Karel Dillen): Vlaams-radicale pressiepartij
 Linkervleugel: omvorming tot sociaal-progressieve oppositiepartij
Parlementsverkiezingen 1968
 Campagne in het teken van de communautaire spanningen -> Communautaire partijen behalen beste resultaat
 VU derde partij in Vlaanderen (= hun beste resultaat)
 Verruimingsstrategie wordt verder gezet (Lode Claes) naar aanleiding van de verkiezingen -> openstellen naar niet
traditionele VU’ers
Regering Eyskens-Merlot-Cools (christendemocraten + liberalen)
 ‘Werkgroep der 28’ = voorbereidend werk voor staathervorming (de gewestvorming)
Gemeenteraadsverkiezingen 1970
 VU-verkozenen veelal uit schepencolleges geweerd -> soort Gordon sanitair op lokaal vlak tegen VU verkozenen
1971 installatie Cultuurraden met steun van VU -> eerste stap richting federalisering

, 4. van oppositiepartij tot regeringspartij 1971-1977
Parlementsverkiezingen 1971
 FDF (Fédéralistes Démocrates Francophones) -RW (Rassemblement Wallon) grote overwinnaar
 VU bleef derde partij, maar bereikt electoraal plafond (= groeien niet in stemmen en blijven in oppositie)
 Interne discussie over overgang van oppositiepartij naar regeringspartij blijft
 Tendens VU (1954–1980): Stijging van 1954 tot 1970 -> Stagnatie tot 1980 -> Daarna achteruitgang
Nieuwe strategie VU -> interne spanningen worden groter
 Keuze voor al dan niet regeringsverantwoordelijkheid -> zorgt voor zware spanning (kernvraag = zijn we bereid in de
regering te stappen)
o LINKS: PRO -> Volksunie moet zich gedragen als volwaardige partij, en tonen dat zij bereid is aan het
beleid deel te nemen (= participationistisch standpunt)
o RECHTS: CONTRA -> angst voor mogelijke ideologische toegevingen, over essentiële punten van het
Vlaams-Nationaal programma, die men zou moeten doen om deel te nemen aan het beleid, toegevingen
zou moeten doen op -> willen geen toegevingen doen/ onderhandelen
 1973 partijcongres Oostende beheerst door Hugo Schiltz
o Bevestiging participationisme -> Volksunie bereid voor deelname aan een regering (coalitie), mits
inhoudelijke voorwaarden
o Rechterzijde was hier niet tevreden mee
Jaren ‘70
 nieuwe CVP kopstukken: Wilfried Martens & Leo Tindemans (nieuwe eerste minister)
 2 dominante thema’s:
o Sociaaleconomisch -> petroliumcrisis (economische onzekerheid, inflatie, werkloosheid,…)
o Communautair -> eerste stappen richting gewestvorming
Parlementsverkiezingen 1974
 Verkiezingen t.g.v. val regering Leburton na IBRAMCO-affaire (corruptieschandaal)
 Economische crisis -> verlies voor communautaire partijen -> winst voor CVP/PSC (christendemocraten in regering
van 1958-1999)
 Vorming regering Tindemans I (christendemocraten + liberalen: rooms blauw)
o Personalisatie van de verkiezingsprogramma’s -> gaan een figuur naar voorschuiven als gezicht van de
partij
 Belofte voor verandering door Tindemans na politiek schandaal (val regering Leburton) -> ‘deze
man doet het anders’ (slogan)
o Kiesregel ingevoerd: Lijsstemmen/voorkeurstemmen moeten binnen één partij blijven
(regionaal/federaal/Europees)
 VU voor het eerst betrokken bij regeringsonderhandelingen (proberen in de regering te geraken)
o Zonder resultaat -> komen niet in Regering Tindemans I
Machtsstrijd binnen de VU
 Hugo Schiltz (participatie/links) VS. Frans Van der Elst (behoudsgezind/rechts)

5. Het Egmontpact
Parlementsverkiezingen 1977
 VU -> electoraal status quo: verliest geen stemmen, maar wint er ook geen
 Communautair akkoord/Gemeenschapsakkoord (Egmontpact): akkoord om België te hervormen tot een federale
staat + regeling voor verhouding tussen taalgemeenschappen.
o Vlaamse kritiek: perceptie dat er meer toegevingen gedaan werden van Vlaamse kant dan Franstalige kant
-> uiteindelijk toch aanvaard, maar zorgde voor ontstaan dissidenties (= afsplitsingen binnen politieke
partijen)
 Vlaamse Volkspartij (VVP) door Lode Claes
 Vlaams-Nationale Partij (VNP) door Karel Dillen
 Samenwerking VVP en VNP -> vormen uiteindelijk het Vlaams blok, en gebruiken het Egmont
debat als bewijs dat regeringsdeelname nadelig is