Hoofdstuk 1: Fenomenologie
1.1 Voorkennis
Lees pagina 5 door.
1.2 Stemstoornis, stemprobleem: what’s in a name?
Stemstoornis, stemprobleem,… :
- Stemstoornis:
Een stemstoornis is wanneer de stemkwaliteit, toonhoogte en/of luidheid
afwijken van wat beschouwd wordt als een normale stem.
o Normale stem:
Wanneer de stemkwaliteit, toonhoogte en luidheid afwijken of niet
passend zijn voor iemands leeftijd, geslacht, culturele achtergrond of
geografische locatie.
Een cliënt kan zich aanmelden in de stemkliniek met een normaal
klinkende stem, maar toch grote hinder (bvb. pijn, vermoeidheid)
ondervinden tijdens het spreken.
Anderzijds zijn er mensen met een hese stem die hiermee zonder
problemen kunnen functioneren en zich dus niet aanmelden als
cliënt.
Deze definities vertrekken vanuit het perspectief van de luisteraar,
en niet van de cliënt zelf, terwijl in de huidige visie de cliënt centraal
staat en dus ook de zorgvraag vanuit de cliënt moet vertrekken.
Niet enkel de stemklank, maar ook het spreekconfort en de
functionaliteit van een stem zijn belangrijk.
Anders gezegd: kan een cliënt met zijn stem doen wat hij ermee wil doen?
Vanuit dat perspectief komen we tot enkele ruimere en juistere definities van
een stemstoornis:
o Er is sprake van een stemstoornis wanneer iemand zich zorgen maakt
over een abnormale stem die niet voldoet aan de dagelijkse behoeften—
zelfs als anderen deze niet als anders of afwijkend ervaren
o Of, met specifieke aandacht voor de sensorische symptonen:
Er is sprake van een stemstoornis zodra de stem niet functioneert,
presteert of klinkt zoals het normaal zou moeten, waardoor het de
communicatie verstoort, of wanneer je vreemde gewaarwordingen in de
keel ervaart, zoals spanning of pijn, tijdens of direct na het spreken.
Dergelijke definitie sluit beter aan bij de huidige cliëntgerichte
gezondheidsvisie, waarvan het ICF-model een voorbeeld is.
Vanuit dit model kijkt men immers niet enkel naar de stoornis, maar
ook naar de activiteiten die een persoon kan uitvoeren en diens
participatie in de maatschappij.
- De termen ‘stemprobleem’, ‘stemstoornis’ en ‘stemklacht’ mag je door elkaar
gebruiken, er is geen echte vastliggende definitie.
1
,1.3 Symptonen
Symptonen:
- Symptonen van een stemstoornis kunnen zich situeren op verschillende
domeinen:
o Auditief waarneembare symptonen
o Sensorisch waarneembare symptonen
o Visueel waarneembare symptonen
- Het voorkomen van symptonen afhankelijk van het ziektebeeld en verschilt van
cliënt tot cliënt.
De symptonen kunnen geïsoleerd voorkomen, maar ook in combinatie van
meerdere symptonen.
Als het stemprobleem behandeld is kunnen bepaalde symptonen verdwijnen,
soms ook een symptoonverschuiving.
Je kan nooit een diagnose stellen op basis van één of een beperkt aantal
symptonen.
1.3.1 Auditief waarneembare symptonen
Auditief waaneembare symptonen:
- Auditief waarneembare symptonen:
Auditief waarneembare symptonen van een stemstoornis zijn veranderingen in
de stem die waargenomen kunnen worden door de luisteraar.
o Dysfonie:
Dysfonie is een slecht stemgeluid. En is onlosmakelijk verbonden met
stemstoornissen.
Dysfonie is geen stoornis op zich, het is een symptoon van een
stemstoornis.
- Wanneer we dysfonie in detail gaan beschrijven, komen we tot een lijst van
kenmerken en symptonen:
2
, - Symptonen met betrekking tot stemklank en -kwaliteit:
o Ruwheid (Roughness):
Schorheid, onregelmatigheid in het stemgeluid.
o Wilde lucht, ruizigheid (Breathiness):
Hoorbare luchtontsnapping of ruis in de stemklank.
o Gespannen stemkwaliteit (Strained):
Perceptie van verhoogde inspanning, te vergelijken met het stemgeluid
wanneer men tegelijkertijd probeert te spreken en iets zwaars probeert op
te heffen.
o Krachteloosheid (Asthenia):
Zwakke stem, stem met weinig draagkracht.
o Stembreuken:
Het plots wegvallen van de stem.
o Instabiliteit:
Variabele stemkwaliteit, toonhoogte en/of luidheid tijdens het spreken.
o Pulsatiestem (Vocal fry):
Laagste stemregister, de stem klinkt krakerig, reutelend.
o Afonie:
Wanneer de stemklank volledig afwezig is.
- Symptonen met betrekking tot toonhoogte en luidheid:
o Abnormale toonhoogte (Pitch):
Hogere of lagere stem dan je van een persoon zou verwachten op basis
van leeftijd en geslacht.
o Abnormale luidheid (Loudness):
Luidere of zachtere stem dan wat je verwacht op basis van de
spreeksituatie.
o Beperkt toonhoogtebereik:
De afstand tussen de laagst en hoogst mogelijke toon is (veel) kleiner dan
gemiddeld. De beperking kan in de hoogte of in de laagte zitten, of in
beide.
o Beperkt intensiteitsbereik:
Het verschil tussen de minimale en maximale luidheid die een persoon
kan produceren is (veel) kleiner dan gemiddeld. Zacht foneren, luid
foneren, of beide lukken niet of minder goed.
o Tremor:
Ritmische toonhoogte- en/of luidheidsvariaties in de stemklank.
- Symptonen met betrekking tot adem:
o Hoorbaar inademen:
Elke inademing is duidelijk waarneembaar voor de luisteraar.
o Ongepaste adempauzes:
De persoon ademt zeer frequent in, ademt op ‘vreemde’ plaatsen of
ademt niet op tijd en raakt snel buiten adem.
o Spreken op expiratoire reservelucht:
Blijven doorspreken op de laatste lucht die nog in de longen aanwezig is
na een spontane uitademing.
3
, - Symptonen met betrekking tot resonantie, articulatie en prosodie:
o Hypernasaliteit:
Sterke nasale resonantie bij orale klanken
o Hyponasaliteit:
Onvoldoende nasale resonantie op nasale klanken.
o Onvoldoende oronasale resonantie of kelige resonantie:
Het stemgeluid resoneert onvoldoende in de mond- en neusholte en klinkt
hierdoor dof en weinig krachtig.
o ‘Cul de sac’ resonantie:
Ook wel omschreven als ‘potato-in-the- mouth-resonance’, een ‘dikke’
stemklank die ontstaat doordat een massa de mondholte vult (het kan
gaan over vergrote tonsillen of de tongrug die opwaarts en naar achter
wordt getrokken).
o Monotone spraak:
Er worden nagenoeg geen toonhoogtevariaties gemaakt bij het spreken.
- Andere auditieve symptonen die gerelateerd zijn aan stem:
o Keelschrapen:
Keelschrapen doet men om het gevoel dat er iets in de keel zit (bv.
slijmen) weg te krijgen. Bij keelschrapen maken de stemplooien hard
contact, wat het slijmvlies kan beschadigen en irriteren. Keelschrapen
gebeurt initieel als reactie op een prikkel, maar de gewoonte kan ook
blijven bestaan nadat de initiële prikkel (trigger) verdwenen is.
Het schrapen op zich veroorzaakt ook irritatie, en zo wordt de gewoonte in
stand gehouden.
o Hoesten en kuchen:
Hoesten en kuchen zijn net zoals keelschrapen schadelijk voor het
stemplooislijmvlies en worden vaak een gewoonte die vermeden kan
worden. Net zoals keelschrapen wordt veelvuldig hoesten of kuchen
beschouwd als een vorm van stemmisbruik.
o Vocale tics:
Tics zijn onwillekeurige, plotselinge, terugkerende, snelle en stereotiepe
bewegingen of geluiden. Vocale tics zijn bijvoorbeeld grommen, kuchen,
hoesten, de keel schrapen of snuiven, maar ook zinloze woordjes of
zinnetjes herhalen.
4
1.1 Voorkennis
Lees pagina 5 door.
1.2 Stemstoornis, stemprobleem: what’s in a name?
Stemstoornis, stemprobleem,… :
- Stemstoornis:
Een stemstoornis is wanneer de stemkwaliteit, toonhoogte en/of luidheid
afwijken van wat beschouwd wordt als een normale stem.
o Normale stem:
Wanneer de stemkwaliteit, toonhoogte en luidheid afwijken of niet
passend zijn voor iemands leeftijd, geslacht, culturele achtergrond of
geografische locatie.
Een cliënt kan zich aanmelden in de stemkliniek met een normaal
klinkende stem, maar toch grote hinder (bvb. pijn, vermoeidheid)
ondervinden tijdens het spreken.
Anderzijds zijn er mensen met een hese stem die hiermee zonder
problemen kunnen functioneren en zich dus niet aanmelden als
cliënt.
Deze definities vertrekken vanuit het perspectief van de luisteraar,
en niet van de cliënt zelf, terwijl in de huidige visie de cliënt centraal
staat en dus ook de zorgvraag vanuit de cliënt moet vertrekken.
Niet enkel de stemklank, maar ook het spreekconfort en de
functionaliteit van een stem zijn belangrijk.
Anders gezegd: kan een cliënt met zijn stem doen wat hij ermee wil doen?
Vanuit dat perspectief komen we tot enkele ruimere en juistere definities van
een stemstoornis:
o Er is sprake van een stemstoornis wanneer iemand zich zorgen maakt
over een abnormale stem die niet voldoet aan de dagelijkse behoeften—
zelfs als anderen deze niet als anders of afwijkend ervaren
o Of, met specifieke aandacht voor de sensorische symptonen:
Er is sprake van een stemstoornis zodra de stem niet functioneert,
presteert of klinkt zoals het normaal zou moeten, waardoor het de
communicatie verstoort, of wanneer je vreemde gewaarwordingen in de
keel ervaart, zoals spanning of pijn, tijdens of direct na het spreken.
Dergelijke definitie sluit beter aan bij de huidige cliëntgerichte
gezondheidsvisie, waarvan het ICF-model een voorbeeld is.
Vanuit dit model kijkt men immers niet enkel naar de stoornis, maar
ook naar de activiteiten die een persoon kan uitvoeren en diens
participatie in de maatschappij.
- De termen ‘stemprobleem’, ‘stemstoornis’ en ‘stemklacht’ mag je door elkaar
gebruiken, er is geen echte vastliggende definitie.
1
,1.3 Symptonen
Symptonen:
- Symptonen van een stemstoornis kunnen zich situeren op verschillende
domeinen:
o Auditief waarneembare symptonen
o Sensorisch waarneembare symptonen
o Visueel waarneembare symptonen
- Het voorkomen van symptonen afhankelijk van het ziektebeeld en verschilt van
cliënt tot cliënt.
De symptonen kunnen geïsoleerd voorkomen, maar ook in combinatie van
meerdere symptonen.
Als het stemprobleem behandeld is kunnen bepaalde symptonen verdwijnen,
soms ook een symptoonverschuiving.
Je kan nooit een diagnose stellen op basis van één of een beperkt aantal
symptonen.
1.3.1 Auditief waarneembare symptonen
Auditief waaneembare symptonen:
- Auditief waarneembare symptonen:
Auditief waarneembare symptonen van een stemstoornis zijn veranderingen in
de stem die waargenomen kunnen worden door de luisteraar.
o Dysfonie:
Dysfonie is een slecht stemgeluid. En is onlosmakelijk verbonden met
stemstoornissen.
Dysfonie is geen stoornis op zich, het is een symptoon van een
stemstoornis.
- Wanneer we dysfonie in detail gaan beschrijven, komen we tot een lijst van
kenmerken en symptonen:
2
, - Symptonen met betrekking tot stemklank en -kwaliteit:
o Ruwheid (Roughness):
Schorheid, onregelmatigheid in het stemgeluid.
o Wilde lucht, ruizigheid (Breathiness):
Hoorbare luchtontsnapping of ruis in de stemklank.
o Gespannen stemkwaliteit (Strained):
Perceptie van verhoogde inspanning, te vergelijken met het stemgeluid
wanneer men tegelijkertijd probeert te spreken en iets zwaars probeert op
te heffen.
o Krachteloosheid (Asthenia):
Zwakke stem, stem met weinig draagkracht.
o Stembreuken:
Het plots wegvallen van de stem.
o Instabiliteit:
Variabele stemkwaliteit, toonhoogte en/of luidheid tijdens het spreken.
o Pulsatiestem (Vocal fry):
Laagste stemregister, de stem klinkt krakerig, reutelend.
o Afonie:
Wanneer de stemklank volledig afwezig is.
- Symptonen met betrekking tot toonhoogte en luidheid:
o Abnormale toonhoogte (Pitch):
Hogere of lagere stem dan je van een persoon zou verwachten op basis
van leeftijd en geslacht.
o Abnormale luidheid (Loudness):
Luidere of zachtere stem dan wat je verwacht op basis van de
spreeksituatie.
o Beperkt toonhoogtebereik:
De afstand tussen de laagst en hoogst mogelijke toon is (veel) kleiner dan
gemiddeld. De beperking kan in de hoogte of in de laagte zitten, of in
beide.
o Beperkt intensiteitsbereik:
Het verschil tussen de minimale en maximale luidheid die een persoon
kan produceren is (veel) kleiner dan gemiddeld. Zacht foneren, luid
foneren, of beide lukken niet of minder goed.
o Tremor:
Ritmische toonhoogte- en/of luidheidsvariaties in de stemklank.
- Symptonen met betrekking tot adem:
o Hoorbaar inademen:
Elke inademing is duidelijk waarneembaar voor de luisteraar.
o Ongepaste adempauzes:
De persoon ademt zeer frequent in, ademt op ‘vreemde’ plaatsen of
ademt niet op tijd en raakt snel buiten adem.
o Spreken op expiratoire reservelucht:
Blijven doorspreken op de laatste lucht die nog in de longen aanwezig is
na een spontane uitademing.
3
, - Symptonen met betrekking tot resonantie, articulatie en prosodie:
o Hypernasaliteit:
Sterke nasale resonantie bij orale klanken
o Hyponasaliteit:
Onvoldoende nasale resonantie op nasale klanken.
o Onvoldoende oronasale resonantie of kelige resonantie:
Het stemgeluid resoneert onvoldoende in de mond- en neusholte en klinkt
hierdoor dof en weinig krachtig.
o ‘Cul de sac’ resonantie:
Ook wel omschreven als ‘potato-in-the- mouth-resonance’, een ‘dikke’
stemklank die ontstaat doordat een massa de mondholte vult (het kan
gaan over vergrote tonsillen of de tongrug die opwaarts en naar achter
wordt getrokken).
o Monotone spraak:
Er worden nagenoeg geen toonhoogtevariaties gemaakt bij het spreken.
- Andere auditieve symptonen die gerelateerd zijn aan stem:
o Keelschrapen:
Keelschrapen doet men om het gevoel dat er iets in de keel zit (bv.
slijmen) weg te krijgen. Bij keelschrapen maken de stemplooien hard
contact, wat het slijmvlies kan beschadigen en irriteren. Keelschrapen
gebeurt initieel als reactie op een prikkel, maar de gewoonte kan ook
blijven bestaan nadat de initiële prikkel (trigger) verdwenen is.
Het schrapen op zich veroorzaakt ook irritatie, en zo wordt de gewoonte in
stand gehouden.
o Hoesten en kuchen:
Hoesten en kuchen zijn net zoals keelschrapen schadelijk voor het
stemplooislijmvlies en worden vaak een gewoonte die vermeden kan
worden. Net zoals keelschrapen wordt veelvuldig hoesten of kuchen
beschouwd als een vorm van stemmisbruik.
o Vocale tics:
Tics zijn onwillekeurige, plotselinge, terugkerende, snelle en stereotiepe
bewegingen of geluiden. Vocale tics zijn bijvoorbeeld grommen, kuchen,
hoesten, de keel schrapen of snuiven, maar ook zinloze woordjes of
zinnetjes herhalen.
4
