Samenvatting – Voedingsleer Hogent
Voeding- en dieetkunde 1e jaar
1) Inleiding.................................................................................................. 10
Voedingspatronen......................................................................................................... 10
Maaltijdpatronen........................................................................................................... 10
Voeding als een complex geheel...................................................................................10
Aanbreng van voedingsstoffen......................................................................................11
Relatie tussen voedingsmiddelen en gezondheid..........................................................11
Functies van voeding..................................................................................................... 11
2) Het voedingsvoorlichtingsmodel...............................................................13
A. Voedingsdriehoek...................................................................................................... 13
3 uitgangspunten....................................................................................................... 13
Indeling in zones......................................................................................................... 13
Voedingsadviezen gezonde voeding...........................................................................14
Bewust en met mate.................................................................................................. 19
B. Bewegingsdriehoek................................................................................................... 20
Gezond leven tips bij de bewegingsdriekhoek...............................................................20
3) Energie.................................................................................................... 22
Aanbevelingen: algemeen............................................................................................. 22
1) niveau van nutriënten............................................................................................ 22
2) niveau van voedingsmiddelen................................................................................23
Aanbevelingen............................................................................................. 23
Methoden vaststellen gemiddelde behoefte en AI..........................................24
Factoren die de behoefte beïnvloeden...........................................................24
ESSENTIEEL ELEMENT...................................................................................24
Energie.......................................................................................................................... 24
Meten van energie in het voedsel..................................................................25
Energie in het voedsel..................................................................................25
Energetische waarde voedingsstof................................................................26
Basaalmetabolisme (BMR).......................................................................................... 26
1) Lichaamsgewicht......................................................................................26
2) Lichaamssamenstelling/leeftijd.................................................................27
3) Geslacht.................................................................................................. 28
1
, PAL waarde................................................................................................................. 28
Totaal energie verbruik (TEE)......................................................................................28
Aanbevolen energie-inname.......................................................................................29
4) Aanbeveling Macronutriënten...................................................................31
Eiwitten......................................................................................................................... 31
Fysiologische betekenis.............................................................................................. 31
Functies...................................................................................................................... 31
Deficiëntieverschijnselen............................................................................................ 31
Behoefte beïnvloedende factoren...............................................................................31
1. Eiwitkwaliteit........................................................................................... 31
2. Opname andere voedingsstoffen...............................................................32
3. Lichamelijke activiteit...............................................................................32
Gemiddelde behoefte en aanbevolen hoeveelheid eiwit.............................................32
Gemiddelde (minimum) behoefte: 0,66g eiwit/kg LG......................................32
Aanbevolen hoeveelheid: 0,83g eiwit/kg LG -> onderschatting.......................32
Vetten............................................................................................................................ 33
Functies...................................................................................................................... 33
Eigenschappen........................................................................................................... 33
Aanbeveling................................................................................................................ 33
Omega 3 of n-3 vetzuren (POV)..................................................................................34
Functies:...................................................................................................... 34
Aanbeveling: 1-2 En%...................................................................................34
Omega 6 of n-6 vetzuren (POV)..................................................................................34
Functies:...................................................................................................... 34
Aanbeveling: 4-8 En%...................................................................................34
omega 9 of n-9 vetzuren (MOV)..................................................................................34
verhouding omega 6 / omega 3..................................................................................34
Cholesterol................................................................................................................. 34
Vetten in voeding........................................................................................................ 35
Koolhydraten................................................................................................................. 36
Verteerbare koolhydraten........................................................................................... 36
Niet verteerbare koolhydraten of voedingsvezels.......................................................36
Enterohepatische cyclus...............................................................................37
Glycemische index........................................................................................37
Aanbevelingen............................................................................................................ 38
Suikeralcoholen.......................................................................................................... 38
Water............................................................................................................................. 38
Functies...................................................................................................................... 38
2
, Vochtbalans................................................................................................................ 39
Aanbeveling: 1,5L....................................................................................................... 39
Alcohol.......................................................................................................................... 39
Gevolgen.................................................................................................................... 39
Aanbeveling : 0En%.................................................................................................... 39
5) Aanbeveling Mineralen en sporenelementen..............................................40
Calcium......................................................................................................................... 40
Functies...................................................................................................................... 40
Aanbeveling 950mg/dag............................................................................................. 40
Absorptie.................................................................................................................... 40
Excretie...................................................................................................................... 41
Fosfor............................................................................................................................ 41
Functie........................................................................................................................ 41
Aanbeveling: 800mg/dag............................................................................................ 41
Magnesium.................................................................................................................... 42
Functies...................................................................................................................... 42
aanbeveling: 300-350mg/dag.....................................................................................42
Absorptie en excretie.................................................................................................. 42
Natrium......................................................................................................................... 42
Functies...................................................................................................................... 42
Aanbeveling: 600 – 2000mg/dag................................................................................43
Excretie...................................................................................................................... 43
Chloor............................................................................................................................ 43
Functies...................................................................................................................... 43
Aanbeveling: 800 – 3000mg.......................................................................................43
Kalium........................................................................................................................... 43
Functies...................................................................................................................... 43
Aanbeveling: 3000 -4000mg.......................................................................................44
Excretie...................................................................................................................... 44
IJzer............................................................................................................................... 44
Functies...................................................................................................................... 44
Aanbeveling: 9 - 15 mg/dag........................................................................................ 44
Absorptie.................................................................................................................... 45
Zink............................................................................................................................... 45
Functies...................................................................................................................... 45
Aanbeveling: 8 – 11mg/dag........................................................................................45
Koper............................................................................................................................. 46
Functies...................................................................................................................... 46
Aanbeveling: 1,2 – 1,7mg/dag....................................................................................46
Selenium....................................................................................................................... 46
Functies...................................................................................................................... 46
Adequate inname: 70ug/dag......................................................................................46
Jodium........................................................................................................................... 47
Functies...................................................................................................................... 47
Adequate inname: 150ug/dag....................................................................................47
3
, Mangaan....................................................................................................................... 47
Functies...................................................................................................................... 47
Adequatie inname: 3mg/dag......................................................................................47
Molybeen....................................................................................................................... 47
Fluor.............................................................................................................................. 47
Functies...................................................................................................................... 47
Adequate inname: 2,9 – 3,4mg/dag............................................................................48
Functies...................................................................................................................... 48
Adequate inname: 65ug/dag......................................................................................48
Chroom.......................................................................................................................... 48
Functies...................................................................................................................... 48
Indicatieve waarde voor inname: 57 – 84 ug/dag.......................................................48
6) Aanbeveling vitaminen.............................................................................49
Vitamine A en provitamine A carotenoiden...................................................................49
Aanbeveling: 750ug – 650ug......................................................................................49
Functies...................................................................................................................... 49
Vitamine D..................................................................................................................... 50
Aanbeveling: 10-15ug................................................................................................. 50
Functies...................................................................................................................... 50
Vitamine E (alfa tocoferol).............................................................................................50
Adequate inname: 13mg-11mg..................................................................................50
Functies...................................................................................................................... 51
Vitamine K..................................................................................................................... 51
Aanbeveling: 50-70ug................................................................................................. 51
Functies...................................................................................................................... 51
vitamine B1 of thiamine................................................................................................51
Aanbeveling: 1,5mg – 1,1mg......................................................................................52
Functies...................................................................................................................... 52
Vitamine B2 of riboflavine............................................................................................. 52
Aanbeveling: 1,5mg – 1,2mg......................................................................................52
Functie........................................................................................................................ 52
vitamine B6 of pyridoxine.............................................................................................. 53
Aanbeveling: 3mg – 2mg............................................................................................ 53
Functies...................................................................................................................... 53
foliumzuur (vitamine M = vitamine B9 = vitamine B11)................................................53
Aanbeveling: 200-300ug............................................................................................. 53
Functies...................................................................................................................... 53
Vitamine B12................................................................................................................. 53
Adequate inname: 4ug............................................................................................... 53
Functies...................................................................................................................... 54
Absorptie en opslag.................................................................................................... 54
Vitamine B3 of niacine of vitamine PP...........................................................................54
Aanbeveling: 16mg – 14mg........................................................................................54
Functies...................................................................................................................... 55
Vitamine B5 of pantotheenzuur.....................................................................................55
4
, Adequate inname: 5mg/dag.......................................................................................55
Functies...................................................................................................................... 55
Vitamine B8 of biotine of vitamine H.............................................................................55
Adequate inname: 40ug............................................................................................. 55
Functies...................................................................................................................... 55
Vitamine C..................................................................................................................... 55
Aanbeveling: 110mg................................................................................................... 55
Functies...................................................................................................................... 56
7) bROODMAALTIJDEN...................................................................................57
Ontbijt........................................................................................................................... 57
Belang van het ontbijt................................................................................................ 57
Gezond ontbijt............................................................................................................ 57
2e broodmaaltijd / lunch................................................................................................ 57
Gezonde lunch............................................................................................................ 58
8) Het belang van een evenwichtige hoofdmaaltijd........................................59
Warme maaltijd............................................................................................................. 59
9) Gezonde tussendoortjes...........................................................................61
Belang van gezonde tussendoortjes...........................................................................61
Aanbeveling: max 15 En%.......................................................................................... 61
Criteria gezond tussendoortje.....................................................................................61
10) De Belgische voedselconsumptiepeiling...................................................63
Opdrachtgevers voor de voedselconsumptiepeiling (2014-2015)...............................63
Financiering en externe samenwerking......................................................................63
Waarom een voedingsconsumptiepeilig uitvoeren......................................................63
11) Steekproef van de Belgische bevolking....................................................63
12) Vragenlijsten en instrumenten................................................................63
13) Resultaten............................................................................................. 63
14) Duurzaamheid........................................................................................65
Millennium Development Goals LEZEN.......................................................................65
Sustainabel Development Goals....................................................................................65
5 P’s: people, planet, prosperity, peace, partnership.....................................65
Rachel Carson – Silent Spring (1962).............................................................................65
The Club of Rome (1972)...............................................................................................65
Brundlandt Report (1987)..............................................................................................66
Triple bottom line of Sustainability................................................................................66
3 P’s: people, planet, profit......................................................................................... 66
Ecologische voetafdruk............................................................................................... 66
The Great Acceleration..................................................................................................66
5
, Planetary Boundaries.................................................................................................... 66
15) Life style: Stefaan..................................................................................67
4 determinanten van de gezondheid.............................................................................67
Het model van Dahlgren en Whitehead (1991).............................................................67
Chronic disease............................................................................................................. 68
Non-communicable chronic diseases..........................................................................68
De vier belangrijkste soorten........................................................................68
Andere......................................................................................................... 68
Risk factors of noncommunicable diseases (NCD’s)........................................68
Communicable chronic diseases.................................................................................69
Score - European High Risk Chart..................................................................................69
Preventie....................................................................................................................... 69
4 preventie niveau’s................................................................................................... 69
Hormonen..................................................................................................................... 69
2 grote manieren van signalen sturen in ons lichaam:...............................................70
Homeostatic appetite regulation...................................................................................70
Hypothalamus............................................................................................................ 70
Bestaat uit verschillende kernen die onderling verbonden zijn:......................70
Op het niveau van het centrale zenuwstelsel wordt de eetlust geregeld door de
balans tussen............................................................................................... 71
16) Lifestyle: Cibe Vandewalle......................................................................72
1. Beweging & sedentair gedrag...................................................................................73
Begrippen................................................................................................................... 73
Hoeveel beweeg je dan best? – aanbevelingen..........................................................74
DEEL 1: beweging.........................................................................................74
DEEL 2: minder lang stilzitten.......................................................................75
Beweging is belangrijk op iedere leeftijd....................................................................76
Waarom is beweging belangrijk..................................................................................76
Tips om meer te bewegen.......................................................................................... 76
Tips om gezond te bewegen.......................................................................................76
2. Stress........................................................................................................................ 77
Definitie...................................................................................................................... 77
Window of tolerance.....................................................................................77
Risicofactoren............................................................................................................. 77
Fysiologische reacties op stress..................................................................................78
Stresssysteem in actie -> stressreactie.........................................................78
6
,Stressreactie: hoe herken je stress?..............................................................78
Gevolgen.................................................................................................................... 78
Mentale klachten..........................................................................................78
Emotionele klachten.....................................................................................78
Fysieke klachten..........................................................................................78
gedragsveranderingen.................................................................................78
Burn-out...................................................................................................... 79
Stress en eetgedrag................................................................................................... 79
Aanpak van stress in de diëtistenpraktijk...................................................................80
1) Educatie.................................................................................................. 80
2) Coping..................................................................................................... 80
3) Tips bij stress eten...................................................................................80
3. Slaap......................................................................................................................... 81
Begrippen................................................................................................................... 81
Slaap........................................................................................................... 81
Slaapstoornis............................................................................................... 82
Slaapkwaliteit.............................................................................................. 82
Slaapbehoefte – aanbeveling: 7uur............................................................................82
Risico’s bij te weinig slaap............................................................................83
Risico’s bij te veel slaap...............................................................................83
Relatie slaap en voeding............................................................................................. 83
Invloed slaap op voeding..............................................................................83
Invloed voeding op slaap..............................................................................83
Slaaphygeïne.............................................................................................................. 85
1) Zorg voor een stabiel slaapritme...............................................................85
2) Vermijd andere activiteiten in de slaapkamer............................................85
3) Zorg voor goede slaapomstandigheden.....................................................85
4) Let op met teveel licht voor het slapengaan..............................................85
5) Vermijd schermen voor het slapengaan.....................................................85
6) Let op met te late hoge fysieke activiteit...................................................85
7
,7) Bouw doorheen de dag voldoende ontspanning in......................................85
8) Zorg voor vast slaapritueel.......................................................................85
9) Vermijd alcohol, cafeïne en een volle maag................................................85
10) Ontspan voor je in je bed kruipt..............................................................85
4. Roken........................................................................................................................ 85
Wat is tabak?.............................................................................................................. 85
Wie rookt?................................................................................................................... 86
Gevolgen van roken.................................................................................................... 86
Stoppen met roken..................................................................................................... 86
Vapen – E-sigaret........................................................................................................ 86
De rookvrije generatie................................................................................................ 87
5. Alcohol...................................................................................................................... 87
Definitie...................................................................................................................... 87
Wie drinkt er?............................................................................................................. 87
Risico’s....................................................................................................................... 88
Onmiddellijk effect.......................................................................................88
Lange termijn............................................................................................... 88
Aanbeveling: 0 En%.................................................................................................... 88
Trends......................................................................................................................... 88
Het VAD...................................................................................................................... 88
6. Sociaal economische status en gezondheidsongelijkheid..........................................89
Wat is gezondheidsongelijkheid..................................................................................89
Oorzaken gezondheidsongelijkheid............................................................................89
Welke gevolgen heeft een lage SES op het eetgedrag?..............................................90
TIPS: goedkoper winkelen en eten..............................................................................90
11) Lifestyle: gastspreker.............................................................................91
Natuur heeft effect op:............................................................................................... 91
1) Fysieke gezondheid door natuur...............................................................91
2) Mentale gezondheid door natuur...............................................................91
Hoe en door welke natuuraspecten............................................................................92
1) Visueel.................................................................................................... 92
2) Geluid...................................................................................................... 92
3) Geur........................................................................................................ 92
4) Luchtkwaliteit..........................................................................................93
5) Microbioom ‘old friends’...........................................................................93
6) Vluchtige bioactieve plantenstoffen..........................................................93
8
, Drijfveren van eten..................................................................................................... 93
Stress......................................................................................................................... 93
Effect van natuur op eten........................................................................................... 94
Aspect 1: stress........................................................................................... 94
Aspect 2: extern eten en impulsief eten........................................................94
Aspect 3: nudging naar gezond eten.............................................................94
Aspect 4: fysciologie voedingsinname...........................................................94
Moet het wilde/echte natuur zijn?...............................................................................94
Verschillende domeinen.............................................................................................. 94
7) Anamnese................................................................................................ 96
Introductie..................................................................................................................... 96
Onderdelen van een anamnese.....................................................................................96
Meten van de voedingsinname = voedingsanamnese................................................96
1) Verschillende methoden of technieken......................................................96
2) Rekening houden met …...........................................................................96
3) Meestal alleen met cliënt/patiënt..............................................................97
Methode voedingsanamnese......................................................................................97
1) Retrospectieve technieken = navraagmethode..........................................97
2) Prospectieve technieken = opschrijfmethode.............................................98
Hulpmiddelen en communicatie....................................................................................98
Hulpmiddelen............................................................................................................. 98
Bepalen van portiegroottes = zeer moeilijk...................................................99
Communicatie............................................................................................................ 99
Gesprekscondities........................................................................................99
Communicatieve aspecten............................................................................99
Informeren en adviseren...............................................................................99
Aandachtspunten.........................................................................................99
Opstart en voorbereiding............................................................................................. 100
Zelfstandig/ambulant: 1e consult..............................................................................100
Klinisch: 1ste consult.................................................................................................. 100
Nutritional assessment................................................................................................ 101
9
, 1) INLEIDING
Gezond zijn = “een gezonde geest in een gezond lichaam”
Gezonde levensstijl: evenwichtige voeding, niet roken, voldoende lichaamsbeweging,
leren omgaan met stress, gezonde werkomstandigheden, veiligheid, …
Levensverwachting = de gemiddelde verwachtingen dat een persoon leeft.
Vandaag ligt dit ergens begin de 80 jaar. Mannen leven langer dan vrouwen. Sinds de 21 e
eeuw leeft de mens steeds langer.
Ber Beri: ziekte die leidde tot het ontstaan van de eerste kennis over vitaminen.
Nu eten we meer en bewegen we minder dus daarom zien we nu andere ziekten vaker
dan vroeger. De ziekten vandaag zijn welvaartsziekten door ongezonde voeding en
onvoldoende beweging.
“Our food system is making us sick” - Dariush Mozaffarian’s
Ultra processed food = ultra bewerkte voeding: voeding dat zodanig bewerkt is dat het
oorspronkelijk basis product niet meer te herkennen is en thuis niet na te maken valt.
Bv. graan malen en de vezels uithalen krijg je wit brood, beter van niet. Maar dit kan je
nog thuis maken. Als je kijk naar de gemiddelde koek is dat al veel moeilijker om zelf te
maken.
Microbioom: in de dikke darm zitten 10^13 bacteriën die zorgen voor een gunstige
werking van de darmflora.
VOEDINGSPATRONEN
Voedingspatronen rijk aan ongeraffineerde of minimaal bewerkte plantaardige vm hebben
meer gezondheidsvoordelen.
- Westers: hoge consumptie van vlees en sterk bewerkte vm zoals koek en gebak,
hartige snacks, snoep, zoete dranken en te kleine hoeveelheden groenten en fruit.
- Mediterrane: veel groenten en fruit, volle granen, gezonde vetten, vis en
zeevruchten, peulvruchten, matige hoeveelheid zuivel, beperkte hoeveelheid rood
vlees.
- Scandinavische: veel vis en zeevruchten, zuivelproducten, volle granen, groenten
en fruit, gezonde vetten, peulvruchten, mager vlees of gevogelte.
- Vegetarische
MAALTIJDPATRONEN
Frequentie en timing van maaltijden: Belang van een regelmatig eetpatroon aan te
houden, op persoonlijke vaste tijdstippen, in een huiselijke context waarbij gekozen wordt
voor gezonde vm en de totale persoonlijke energiebehoefte gerespecteerd wordt.
Context van de maaltijd is belangrijk: Samen eten aan tafel, zonder afleiding (dus zonder
tv of smartphone), zorgt ervoor dat we bewuster en gezonder eten.
VOEDING ALS EEN COMPLEX GEHEEL
Reductionistische benadering: het effect van individuele voedingsstoffen op de
gezondheid - beoordeling op basis van het aantal calorieën en de aan- of afwezigheid van
10
Voeding- en dieetkunde 1e jaar
1) Inleiding.................................................................................................. 10
Voedingspatronen......................................................................................................... 10
Maaltijdpatronen........................................................................................................... 10
Voeding als een complex geheel...................................................................................10
Aanbreng van voedingsstoffen......................................................................................11
Relatie tussen voedingsmiddelen en gezondheid..........................................................11
Functies van voeding..................................................................................................... 11
2) Het voedingsvoorlichtingsmodel...............................................................13
A. Voedingsdriehoek...................................................................................................... 13
3 uitgangspunten....................................................................................................... 13
Indeling in zones......................................................................................................... 13
Voedingsadviezen gezonde voeding...........................................................................14
Bewust en met mate.................................................................................................. 19
B. Bewegingsdriehoek................................................................................................... 20
Gezond leven tips bij de bewegingsdriekhoek...............................................................20
3) Energie.................................................................................................... 22
Aanbevelingen: algemeen............................................................................................. 22
1) niveau van nutriënten............................................................................................ 22
2) niveau van voedingsmiddelen................................................................................23
Aanbevelingen............................................................................................. 23
Methoden vaststellen gemiddelde behoefte en AI..........................................24
Factoren die de behoefte beïnvloeden...........................................................24
ESSENTIEEL ELEMENT...................................................................................24
Energie.......................................................................................................................... 24
Meten van energie in het voedsel..................................................................25
Energie in het voedsel..................................................................................25
Energetische waarde voedingsstof................................................................26
Basaalmetabolisme (BMR).......................................................................................... 26
1) Lichaamsgewicht......................................................................................26
2) Lichaamssamenstelling/leeftijd.................................................................27
3) Geslacht.................................................................................................. 28
1
, PAL waarde................................................................................................................. 28
Totaal energie verbruik (TEE)......................................................................................28
Aanbevolen energie-inname.......................................................................................29
4) Aanbeveling Macronutriënten...................................................................31
Eiwitten......................................................................................................................... 31
Fysiologische betekenis.............................................................................................. 31
Functies...................................................................................................................... 31
Deficiëntieverschijnselen............................................................................................ 31
Behoefte beïnvloedende factoren...............................................................................31
1. Eiwitkwaliteit........................................................................................... 31
2. Opname andere voedingsstoffen...............................................................32
3. Lichamelijke activiteit...............................................................................32
Gemiddelde behoefte en aanbevolen hoeveelheid eiwit.............................................32
Gemiddelde (minimum) behoefte: 0,66g eiwit/kg LG......................................32
Aanbevolen hoeveelheid: 0,83g eiwit/kg LG -> onderschatting.......................32
Vetten............................................................................................................................ 33
Functies...................................................................................................................... 33
Eigenschappen........................................................................................................... 33
Aanbeveling................................................................................................................ 33
Omega 3 of n-3 vetzuren (POV)..................................................................................34
Functies:...................................................................................................... 34
Aanbeveling: 1-2 En%...................................................................................34
Omega 6 of n-6 vetzuren (POV)..................................................................................34
Functies:...................................................................................................... 34
Aanbeveling: 4-8 En%...................................................................................34
omega 9 of n-9 vetzuren (MOV)..................................................................................34
verhouding omega 6 / omega 3..................................................................................34
Cholesterol................................................................................................................. 34
Vetten in voeding........................................................................................................ 35
Koolhydraten................................................................................................................. 36
Verteerbare koolhydraten........................................................................................... 36
Niet verteerbare koolhydraten of voedingsvezels.......................................................36
Enterohepatische cyclus...............................................................................37
Glycemische index........................................................................................37
Aanbevelingen............................................................................................................ 38
Suikeralcoholen.......................................................................................................... 38
Water............................................................................................................................. 38
Functies...................................................................................................................... 38
2
, Vochtbalans................................................................................................................ 39
Aanbeveling: 1,5L....................................................................................................... 39
Alcohol.......................................................................................................................... 39
Gevolgen.................................................................................................................... 39
Aanbeveling : 0En%.................................................................................................... 39
5) Aanbeveling Mineralen en sporenelementen..............................................40
Calcium......................................................................................................................... 40
Functies...................................................................................................................... 40
Aanbeveling 950mg/dag............................................................................................. 40
Absorptie.................................................................................................................... 40
Excretie...................................................................................................................... 41
Fosfor............................................................................................................................ 41
Functie........................................................................................................................ 41
Aanbeveling: 800mg/dag............................................................................................ 41
Magnesium.................................................................................................................... 42
Functies...................................................................................................................... 42
aanbeveling: 300-350mg/dag.....................................................................................42
Absorptie en excretie.................................................................................................. 42
Natrium......................................................................................................................... 42
Functies...................................................................................................................... 42
Aanbeveling: 600 – 2000mg/dag................................................................................43
Excretie...................................................................................................................... 43
Chloor............................................................................................................................ 43
Functies...................................................................................................................... 43
Aanbeveling: 800 – 3000mg.......................................................................................43
Kalium........................................................................................................................... 43
Functies...................................................................................................................... 43
Aanbeveling: 3000 -4000mg.......................................................................................44
Excretie...................................................................................................................... 44
IJzer............................................................................................................................... 44
Functies...................................................................................................................... 44
Aanbeveling: 9 - 15 mg/dag........................................................................................ 44
Absorptie.................................................................................................................... 45
Zink............................................................................................................................... 45
Functies...................................................................................................................... 45
Aanbeveling: 8 – 11mg/dag........................................................................................45
Koper............................................................................................................................. 46
Functies...................................................................................................................... 46
Aanbeveling: 1,2 – 1,7mg/dag....................................................................................46
Selenium....................................................................................................................... 46
Functies...................................................................................................................... 46
Adequate inname: 70ug/dag......................................................................................46
Jodium........................................................................................................................... 47
Functies...................................................................................................................... 47
Adequate inname: 150ug/dag....................................................................................47
3
, Mangaan....................................................................................................................... 47
Functies...................................................................................................................... 47
Adequatie inname: 3mg/dag......................................................................................47
Molybeen....................................................................................................................... 47
Fluor.............................................................................................................................. 47
Functies...................................................................................................................... 47
Adequate inname: 2,9 – 3,4mg/dag............................................................................48
Functies...................................................................................................................... 48
Adequate inname: 65ug/dag......................................................................................48
Chroom.......................................................................................................................... 48
Functies...................................................................................................................... 48
Indicatieve waarde voor inname: 57 – 84 ug/dag.......................................................48
6) Aanbeveling vitaminen.............................................................................49
Vitamine A en provitamine A carotenoiden...................................................................49
Aanbeveling: 750ug – 650ug......................................................................................49
Functies...................................................................................................................... 49
Vitamine D..................................................................................................................... 50
Aanbeveling: 10-15ug................................................................................................. 50
Functies...................................................................................................................... 50
Vitamine E (alfa tocoferol).............................................................................................50
Adequate inname: 13mg-11mg..................................................................................50
Functies...................................................................................................................... 51
Vitamine K..................................................................................................................... 51
Aanbeveling: 50-70ug................................................................................................. 51
Functies...................................................................................................................... 51
vitamine B1 of thiamine................................................................................................51
Aanbeveling: 1,5mg – 1,1mg......................................................................................52
Functies...................................................................................................................... 52
Vitamine B2 of riboflavine............................................................................................. 52
Aanbeveling: 1,5mg – 1,2mg......................................................................................52
Functie........................................................................................................................ 52
vitamine B6 of pyridoxine.............................................................................................. 53
Aanbeveling: 3mg – 2mg............................................................................................ 53
Functies...................................................................................................................... 53
foliumzuur (vitamine M = vitamine B9 = vitamine B11)................................................53
Aanbeveling: 200-300ug............................................................................................. 53
Functies...................................................................................................................... 53
Vitamine B12................................................................................................................. 53
Adequate inname: 4ug............................................................................................... 53
Functies...................................................................................................................... 54
Absorptie en opslag.................................................................................................... 54
Vitamine B3 of niacine of vitamine PP...........................................................................54
Aanbeveling: 16mg – 14mg........................................................................................54
Functies...................................................................................................................... 55
Vitamine B5 of pantotheenzuur.....................................................................................55
4
, Adequate inname: 5mg/dag.......................................................................................55
Functies...................................................................................................................... 55
Vitamine B8 of biotine of vitamine H.............................................................................55
Adequate inname: 40ug............................................................................................. 55
Functies...................................................................................................................... 55
Vitamine C..................................................................................................................... 55
Aanbeveling: 110mg................................................................................................... 55
Functies...................................................................................................................... 56
7) bROODMAALTIJDEN...................................................................................57
Ontbijt........................................................................................................................... 57
Belang van het ontbijt................................................................................................ 57
Gezond ontbijt............................................................................................................ 57
2e broodmaaltijd / lunch................................................................................................ 57
Gezonde lunch............................................................................................................ 58
8) Het belang van een evenwichtige hoofdmaaltijd........................................59
Warme maaltijd............................................................................................................. 59
9) Gezonde tussendoortjes...........................................................................61
Belang van gezonde tussendoortjes...........................................................................61
Aanbeveling: max 15 En%.......................................................................................... 61
Criteria gezond tussendoortje.....................................................................................61
10) De Belgische voedselconsumptiepeiling...................................................63
Opdrachtgevers voor de voedselconsumptiepeiling (2014-2015)...............................63
Financiering en externe samenwerking......................................................................63
Waarom een voedingsconsumptiepeilig uitvoeren......................................................63
11) Steekproef van de Belgische bevolking....................................................63
12) Vragenlijsten en instrumenten................................................................63
13) Resultaten............................................................................................. 63
14) Duurzaamheid........................................................................................65
Millennium Development Goals LEZEN.......................................................................65
Sustainabel Development Goals....................................................................................65
5 P’s: people, planet, prosperity, peace, partnership.....................................65
Rachel Carson – Silent Spring (1962).............................................................................65
The Club of Rome (1972)...............................................................................................65
Brundlandt Report (1987)..............................................................................................66
Triple bottom line of Sustainability................................................................................66
3 P’s: people, planet, profit......................................................................................... 66
Ecologische voetafdruk............................................................................................... 66
The Great Acceleration..................................................................................................66
5
, Planetary Boundaries.................................................................................................... 66
15) Life style: Stefaan..................................................................................67
4 determinanten van de gezondheid.............................................................................67
Het model van Dahlgren en Whitehead (1991).............................................................67
Chronic disease............................................................................................................. 68
Non-communicable chronic diseases..........................................................................68
De vier belangrijkste soorten........................................................................68
Andere......................................................................................................... 68
Risk factors of noncommunicable diseases (NCD’s)........................................68
Communicable chronic diseases.................................................................................69
Score - European High Risk Chart..................................................................................69
Preventie....................................................................................................................... 69
4 preventie niveau’s................................................................................................... 69
Hormonen..................................................................................................................... 69
2 grote manieren van signalen sturen in ons lichaam:...............................................70
Homeostatic appetite regulation...................................................................................70
Hypothalamus............................................................................................................ 70
Bestaat uit verschillende kernen die onderling verbonden zijn:......................70
Op het niveau van het centrale zenuwstelsel wordt de eetlust geregeld door de
balans tussen............................................................................................... 71
16) Lifestyle: Cibe Vandewalle......................................................................72
1. Beweging & sedentair gedrag...................................................................................73
Begrippen................................................................................................................... 73
Hoeveel beweeg je dan best? – aanbevelingen..........................................................74
DEEL 1: beweging.........................................................................................74
DEEL 2: minder lang stilzitten.......................................................................75
Beweging is belangrijk op iedere leeftijd....................................................................76
Waarom is beweging belangrijk..................................................................................76
Tips om meer te bewegen.......................................................................................... 76
Tips om gezond te bewegen.......................................................................................76
2. Stress........................................................................................................................ 77
Definitie...................................................................................................................... 77
Window of tolerance.....................................................................................77
Risicofactoren............................................................................................................. 77
Fysiologische reacties op stress..................................................................................78
Stresssysteem in actie -> stressreactie.........................................................78
6
,Stressreactie: hoe herken je stress?..............................................................78
Gevolgen.................................................................................................................... 78
Mentale klachten..........................................................................................78
Emotionele klachten.....................................................................................78
Fysieke klachten..........................................................................................78
gedragsveranderingen.................................................................................78
Burn-out...................................................................................................... 79
Stress en eetgedrag................................................................................................... 79
Aanpak van stress in de diëtistenpraktijk...................................................................80
1) Educatie.................................................................................................. 80
2) Coping..................................................................................................... 80
3) Tips bij stress eten...................................................................................80
3. Slaap......................................................................................................................... 81
Begrippen................................................................................................................... 81
Slaap........................................................................................................... 81
Slaapstoornis............................................................................................... 82
Slaapkwaliteit.............................................................................................. 82
Slaapbehoefte – aanbeveling: 7uur............................................................................82
Risico’s bij te weinig slaap............................................................................83
Risico’s bij te veel slaap...............................................................................83
Relatie slaap en voeding............................................................................................. 83
Invloed slaap op voeding..............................................................................83
Invloed voeding op slaap..............................................................................83
Slaaphygeïne.............................................................................................................. 85
1) Zorg voor een stabiel slaapritme...............................................................85
2) Vermijd andere activiteiten in de slaapkamer............................................85
3) Zorg voor goede slaapomstandigheden.....................................................85
4) Let op met teveel licht voor het slapengaan..............................................85
5) Vermijd schermen voor het slapengaan.....................................................85
6) Let op met te late hoge fysieke activiteit...................................................85
7
,7) Bouw doorheen de dag voldoende ontspanning in......................................85
8) Zorg voor vast slaapritueel.......................................................................85
9) Vermijd alcohol, cafeïne en een volle maag................................................85
10) Ontspan voor je in je bed kruipt..............................................................85
4. Roken........................................................................................................................ 85
Wat is tabak?.............................................................................................................. 85
Wie rookt?................................................................................................................... 86
Gevolgen van roken.................................................................................................... 86
Stoppen met roken..................................................................................................... 86
Vapen – E-sigaret........................................................................................................ 86
De rookvrije generatie................................................................................................ 87
5. Alcohol...................................................................................................................... 87
Definitie...................................................................................................................... 87
Wie drinkt er?............................................................................................................. 87
Risico’s....................................................................................................................... 88
Onmiddellijk effect.......................................................................................88
Lange termijn............................................................................................... 88
Aanbeveling: 0 En%.................................................................................................... 88
Trends......................................................................................................................... 88
Het VAD...................................................................................................................... 88
6. Sociaal economische status en gezondheidsongelijkheid..........................................89
Wat is gezondheidsongelijkheid..................................................................................89
Oorzaken gezondheidsongelijkheid............................................................................89
Welke gevolgen heeft een lage SES op het eetgedrag?..............................................90
TIPS: goedkoper winkelen en eten..............................................................................90
11) Lifestyle: gastspreker.............................................................................91
Natuur heeft effect op:............................................................................................... 91
1) Fysieke gezondheid door natuur...............................................................91
2) Mentale gezondheid door natuur...............................................................91
Hoe en door welke natuuraspecten............................................................................92
1) Visueel.................................................................................................... 92
2) Geluid...................................................................................................... 92
3) Geur........................................................................................................ 92
4) Luchtkwaliteit..........................................................................................93
5) Microbioom ‘old friends’...........................................................................93
6) Vluchtige bioactieve plantenstoffen..........................................................93
8
, Drijfveren van eten..................................................................................................... 93
Stress......................................................................................................................... 93
Effect van natuur op eten........................................................................................... 94
Aspect 1: stress........................................................................................... 94
Aspect 2: extern eten en impulsief eten........................................................94
Aspect 3: nudging naar gezond eten.............................................................94
Aspect 4: fysciologie voedingsinname...........................................................94
Moet het wilde/echte natuur zijn?...............................................................................94
Verschillende domeinen.............................................................................................. 94
7) Anamnese................................................................................................ 96
Introductie..................................................................................................................... 96
Onderdelen van een anamnese.....................................................................................96
Meten van de voedingsinname = voedingsanamnese................................................96
1) Verschillende methoden of technieken......................................................96
2) Rekening houden met …...........................................................................96
3) Meestal alleen met cliënt/patiënt..............................................................97
Methode voedingsanamnese......................................................................................97
1) Retrospectieve technieken = navraagmethode..........................................97
2) Prospectieve technieken = opschrijfmethode.............................................98
Hulpmiddelen en communicatie....................................................................................98
Hulpmiddelen............................................................................................................. 98
Bepalen van portiegroottes = zeer moeilijk...................................................99
Communicatie............................................................................................................ 99
Gesprekscondities........................................................................................99
Communicatieve aspecten............................................................................99
Informeren en adviseren...............................................................................99
Aandachtspunten.........................................................................................99
Opstart en voorbereiding............................................................................................. 100
Zelfstandig/ambulant: 1e consult..............................................................................100
Klinisch: 1ste consult.................................................................................................. 100
Nutritional assessment................................................................................................ 101
9
, 1) INLEIDING
Gezond zijn = “een gezonde geest in een gezond lichaam”
Gezonde levensstijl: evenwichtige voeding, niet roken, voldoende lichaamsbeweging,
leren omgaan met stress, gezonde werkomstandigheden, veiligheid, …
Levensverwachting = de gemiddelde verwachtingen dat een persoon leeft.
Vandaag ligt dit ergens begin de 80 jaar. Mannen leven langer dan vrouwen. Sinds de 21 e
eeuw leeft de mens steeds langer.
Ber Beri: ziekte die leidde tot het ontstaan van de eerste kennis over vitaminen.
Nu eten we meer en bewegen we minder dus daarom zien we nu andere ziekten vaker
dan vroeger. De ziekten vandaag zijn welvaartsziekten door ongezonde voeding en
onvoldoende beweging.
“Our food system is making us sick” - Dariush Mozaffarian’s
Ultra processed food = ultra bewerkte voeding: voeding dat zodanig bewerkt is dat het
oorspronkelijk basis product niet meer te herkennen is en thuis niet na te maken valt.
Bv. graan malen en de vezels uithalen krijg je wit brood, beter van niet. Maar dit kan je
nog thuis maken. Als je kijk naar de gemiddelde koek is dat al veel moeilijker om zelf te
maken.
Microbioom: in de dikke darm zitten 10^13 bacteriën die zorgen voor een gunstige
werking van de darmflora.
VOEDINGSPATRONEN
Voedingspatronen rijk aan ongeraffineerde of minimaal bewerkte plantaardige vm hebben
meer gezondheidsvoordelen.
- Westers: hoge consumptie van vlees en sterk bewerkte vm zoals koek en gebak,
hartige snacks, snoep, zoete dranken en te kleine hoeveelheden groenten en fruit.
- Mediterrane: veel groenten en fruit, volle granen, gezonde vetten, vis en
zeevruchten, peulvruchten, matige hoeveelheid zuivel, beperkte hoeveelheid rood
vlees.
- Scandinavische: veel vis en zeevruchten, zuivelproducten, volle granen, groenten
en fruit, gezonde vetten, peulvruchten, mager vlees of gevogelte.
- Vegetarische
MAALTIJDPATRONEN
Frequentie en timing van maaltijden: Belang van een regelmatig eetpatroon aan te
houden, op persoonlijke vaste tijdstippen, in een huiselijke context waarbij gekozen wordt
voor gezonde vm en de totale persoonlijke energiebehoefte gerespecteerd wordt.
Context van de maaltijd is belangrijk: Samen eten aan tafel, zonder afleiding (dus zonder
tv of smartphone), zorgt ervoor dat we bewuster en gezonder eten.
VOEDING ALS EEN COMPLEX GEHEEL
Reductionistische benadering: het effect van individuele voedingsstoffen op de
gezondheid - beoordeling op basis van het aantal calorieën en de aan- of afwezigheid van
10
