samenvatting 2023-24
Waarom bestuderen we rechtsgeschiedenis?
1. Vanwege het feit dat wij bij alle rechtstoepassing een norm toepassen uit het
verleden op een casuspositie uit het heden met een verantwoordingsplicht in de
toekomst.
○ Het recht is veranderlijk, ontwikkelt zich doorheen de jaren, nuttig om te zien
welke factoren een invloed hebben. (nu met motivering, vroeger niet)
2. Vanwege het academisch karakter van de universitaire rechtenopleiding: inzicht in
samenhang tussen sociale, wetenschappelijke en juridische verschijnselen.
3. Verleden als schatkamer van het heden.
○ We kunnen uit het verleden leren.
Waarom bestuderen we het Romeinse recht?
1. Vanwege de receptie van het Romeinse recht in het continentaal-Europese recht(en
ook daarbuiten) = het doordringen van het Romeinse recht in de rechtspraktijk vanaf
1100 tot 1900.
○ Receptie = ontvangst
○ Heel veel landen hebben invloed ondervonden van het Romeinse recht
(vooral in het continentaal-Europees recht, Engeland niet). (Ze zijn niet overal
geweest maar er werden ‘wetboeken’ rondgestuurd)
2. Verwetenschappelijking van het recht vond plaats a.d.h.v. de bestudering van
Romeinse bronnen.
Verschillen tussen het Romeinse recht en het hedendaagse (privaat)recht
1. Romeinse recht omvat (veel) meer dan huidige privaatrecht: bijv. ‘delictenrecht’
N.B. onderscheid crimina publica / delicta privata
2. In Romeinse recht staat procesrecht voorop, niet het materiële recht zoals bij ons:
ubi remedium, ibi ius (waar een rechtsmiddel is, is ook een recht);
3. het Romeinse recht gaat uit van een concrete casuspositie, het huidige
(continentaal-Europese) privaatrecht gaat uit van een geschreven wettekst (regel) of
van een algemeen rechtsbeginsel;
4. de Romeinse staat was nog geen rechtsstaat;
○ pas bij de verlichting wordt de staat gebonden door regels
5. De rechtsbronnen hebben een andere hiërarchie: de verhouding tussen wetgeving,
rechtspraak en rechtswetenschap is in de tijd veranderd.
○ toen: juridische oersoep
Studie van het Romeinse recht is in twee opzichten nodig en nuttig, ook voor nu:
1. vanwege de mogelijkheid tot rechtsvergelijking
2. vanwege het streven naar eenvormig (privaat)recht in de Europese Unie:
○ Unidroit
○ Commissie-Lando
○ Gandolfi (Pavia-Group) → Von Bar
, ○ European Group on Tort Law (Tilburg)
○ The Common Core of European Private Law
○ Draft Common Frame of Reference (DCFR)
Keizer Justinianus (527-565)
● was met keizerin Theodora (actrice)
○ raar, gezien hun positie.
● keizer ORR, wilde WRR heroveren
● Wilde van alles 1 maken, ook het recht (was een rommeltje want er waren
verschillende soorten teksten maar geen hiërarchie, alles moest met de hand
overgeschreven worden dus ze hadden niet overal dezelfde juridische teksten)
○ is er in geslaagd om het grootste deel van het CJC te maken
Corpus Iuris Civilis (wetboek + leerboek voor studenten)(overzicht Justiniaanse wetgeving)
● Instituten (van Justinianus)(533)
○ Digesten waren te moeilijk voor studenten, daarom instituten die
systematischer waren.
○ gebaseerd op instituten van Gaius (structuur vandaag bij ons nog te vinden)
● Digesten (533) → tekst I-4
○ juristengeschriften
○ bronvermelding; zegt altijd wie het geschreven heeft
○ Verzameling van het juristenrecht in 50 boeken, onderverdeeld in titels
○ af na 3 jaar ipv 10 jaar
■ 532 was er een opstand tegen Justinianus, dus het zou kunnen dat
men daarom extra gas heeft gegeven (zodat het volk hem terug
wilde).
● Codex (Justinianus)(529)(geactualiseerd in 534)
○ Verzameling van het gehele keizerlijk recht
○ 12 boeken onderverdeeld in titels
○ snel klaar (na een jaar), maar ze hadden ook al wel voorbeelden
● Novellen (na 534)
○ wetgeving uitgevaardigd door Justinianus
○ niet meer door Justinianus zelf gebundeld
➔ Neerslag van bijna 10 eeuwen rechtsontwikkeling sinds de Wet van de Twaalf
Tafelen (450 v.Chr.)(eerste keer dat Romeinen wetgeving noteerden)
➔ Die wetgeving was lang van de aardbodem verdwenen tot in 1100 het weer opduikt
in Bologna, en vormen sindsdien de basis van het juridisch onderwijs.
De receptie van het Romeinse recht (Deze puntjes zijn allemaal met die boeken van
Justinianus bezig geweest buiten natuurrecht)
● het Corpus Iuris Civilis naar Italië: 544-554 → tekst I-5
○ Hij heeft bij zijn herovering Italië bijna helemaal heroverd. Hij heeft zijn
wetgeving daar ook ingevoerd. Hij gaf ze een paar boeken en daar moesten
ze maar verder kopiëren. Ze doen daar in Italië weinig mee tot in 1088 in
, Bologna. Dan gaan ze die op school gebruiken. Die universiteit heeft zich
verplaatst en het ging zo verder en verder tot in het buitenland.
● 1088: Bologna
● Europese universiteiten
● Glossatoren
○ De eerste die in Bologna die boeken bestudeerde zijn glossatoren. Zij
schreven daar commentaren en verwijzingen bij.
● School van Orléans
○ ging meer nadenken over hoe die tekst in de maatschappij kon functioneren
● Postglossatoren / Commentatoren
○ In Italië kwamen er dan ook nog losse commentaren door dan
postglossatoren/commentatoren. (hetzelfde als de glossatoren maar zij waren
niet de eerste)
● Humanisten
○ 16e E in Frankrijk
○ gaan de teksten weer op een andere manier bekijken: geïnteresseerd in de
achtergrond van Romeins recht
● Natuurrecht / Rederecht / Vernunftrecht
○ concurrentie: zegt van ja maar het recht kunnen we toch ook gewoon
bedenken, het hoeft niet uit die speciale boeken te komen.
● De Historische School en de Pandectenwissenschaft
○ bestudeerde de Digesten
[EXAMENVRAAG: Justinianus zat in het oosten, dat is hier ver vandaan. Hoe zijn die
boeken dan hier terechtgekomen? Tot in de school van bologna enz.]
Romeinse geschiedenis in periodes
● Koningstijd v.Chr. – 509 v.Chr.
○ absoluut: koning is baas over alles; wetgevende, rechtsprekende, uitvoerende
macht
● Republiek 509 – 27 v.Chr.
● Principaat 27 v.Chr. – 284 n.Chr.
○ vroege keizertijd (keizer is eerste onder gelijken maar niet de baas)
● Dominaat 284 n.Chr. – (of 1453?)
○ keizertijd waarin keizer meer de baas was (ander soort keizer)
Republiek
● instituties:
○ patriciërs en plebejers (hogere en lagere stand)
○ i.p.v. koning: 2 consuls (gekozen magistraten): collegialiteit en annuïteit, zo
kan er niet veel uit de hand lopen (later ook bij andere magistraten, maar
consuls waren de hoogste).
Collegialiteit = je bent niet alleen, houden elkaar in evenwicht
Annuïteit = 1 jaar functie
○ sinds 367 v.Chr.: praetor, magistraat die aan burgers rechtsingang verleent
(= specialisatie: ging zich specifiek bezighouden met rechtsingang)
● rechtsbronnen:
○ XII Tafelen (451-450 v.Chr.)
, ■ eerste Romeinse rechtsoptekening
○ wetten (leges)
■ besluiten van de volksvergadering comitia centuriata op voorstel van
de magistraat, meestal de consul; laatste wet: 96 n.Chr.
○ plebiscieten
■ besluiten van soort raad/volksvergadering van plebejers
■ sinds de lex Hortensia (287 v.Chr.) verbindend voor alle Romeinse
burgers
■ geen gevaar voor patriciërs want er waren veel sociale schulden,
patriciërs hadden altijd wel wat te goed van een plebejer. Zo werden
er geen besluiten gestemd die nadelig waren voor hen.
○ senaatsbesluiten
■ vooral van belang in de eerste eeuw v.Chr., met name ook voor het
privaatrecht (erfrecht)
○ edicten van de magistraten, vooral de praetor
■ waarin de burgers kunnen zien in welke gevallen zij via de magistraat
toegang kunnen krijgen tot de rechter → tekst I-1
○ gewoonterecht
○ juristenrecht
■ Romeinse juristen schreven over de rechtszaken die zij in de praktijk
behandelden
● juristen:
○ Toenemend belang van de rechtswetenschap als rechtsbron; taak van de
juristen:
■ cavere: opstellen van allerlei juridische documenten
■ respondere: geven van juridisch advies
■ agere: verlenen van procesbijstand voor de praetor
○ + 100 v.Chr. Quintus Mucius Scaevola, beschrijft het recht in termen van het
onderscheid genus / species. – begin van een wetenschappelijke benadering
van het recht (de echte rechtswetenschap)
Principaat
● instituties:
○ De magistraturen van de Republiek blijven bestaan
○ Eerste keizer: Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr.)
● nieuwe rechtsbron:
○ Keizer begint zich nu ook met het recht te moeien. Er komt nu ook keizerlijke
wetgeving (= constituties): verschillende typen
■ rescripta: advies/instructie, bestemd voor één concreet geval
(antwoord van de keizer op een vraag van iemand met een juridisch
probleem)
■ decreta: gerechtelijke uitspraken van de keizer als rechter
■ mandata: keizerlijke ambtsinstructies
■ edicta: algemeen verbindende voorschriften (de keizer was ook
magistraat, zoals de praetor)
● rechtsbronnen:
○ wetten (tot ± 96 n.Chr.)
Waarom bestuderen we rechtsgeschiedenis?
1. Vanwege het feit dat wij bij alle rechtstoepassing een norm toepassen uit het
verleden op een casuspositie uit het heden met een verantwoordingsplicht in de
toekomst.
○ Het recht is veranderlijk, ontwikkelt zich doorheen de jaren, nuttig om te zien
welke factoren een invloed hebben. (nu met motivering, vroeger niet)
2. Vanwege het academisch karakter van de universitaire rechtenopleiding: inzicht in
samenhang tussen sociale, wetenschappelijke en juridische verschijnselen.
3. Verleden als schatkamer van het heden.
○ We kunnen uit het verleden leren.
Waarom bestuderen we het Romeinse recht?
1. Vanwege de receptie van het Romeinse recht in het continentaal-Europese recht(en
ook daarbuiten) = het doordringen van het Romeinse recht in de rechtspraktijk vanaf
1100 tot 1900.
○ Receptie = ontvangst
○ Heel veel landen hebben invloed ondervonden van het Romeinse recht
(vooral in het continentaal-Europees recht, Engeland niet). (Ze zijn niet overal
geweest maar er werden ‘wetboeken’ rondgestuurd)
2. Verwetenschappelijking van het recht vond plaats a.d.h.v. de bestudering van
Romeinse bronnen.
Verschillen tussen het Romeinse recht en het hedendaagse (privaat)recht
1. Romeinse recht omvat (veel) meer dan huidige privaatrecht: bijv. ‘delictenrecht’
N.B. onderscheid crimina publica / delicta privata
2. In Romeinse recht staat procesrecht voorop, niet het materiële recht zoals bij ons:
ubi remedium, ibi ius (waar een rechtsmiddel is, is ook een recht);
3. het Romeinse recht gaat uit van een concrete casuspositie, het huidige
(continentaal-Europese) privaatrecht gaat uit van een geschreven wettekst (regel) of
van een algemeen rechtsbeginsel;
4. de Romeinse staat was nog geen rechtsstaat;
○ pas bij de verlichting wordt de staat gebonden door regels
5. De rechtsbronnen hebben een andere hiërarchie: de verhouding tussen wetgeving,
rechtspraak en rechtswetenschap is in de tijd veranderd.
○ toen: juridische oersoep
Studie van het Romeinse recht is in twee opzichten nodig en nuttig, ook voor nu:
1. vanwege de mogelijkheid tot rechtsvergelijking
2. vanwege het streven naar eenvormig (privaat)recht in de Europese Unie:
○ Unidroit
○ Commissie-Lando
○ Gandolfi (Pavia-Group) → Von Bar
, ○ European Group on Tort Law (Tilburg)
○ The Common Core of European Private Law
○ Draft Common Frame of Reference (DCFR)
Keizer Justinianus (527-565)
● was met keizerin Theodora (actrice)
○ raar, gezien hun positie.
● keizer ORR, wilde WRR heroveren
● Wilde van alles 1 maken, ook het recht (was een rommeltje want er waren
verschillende soorten teksten maar geen hiërarchie, alles moest met de hand
overgeschreven worden dus ze hadden niet overal dezelfde juridische teksten)
○ is er in geslaagd om het grootste deel van het CJC te maken
Corpus Iuris Civilis (wetboek + leerboek voor studenten)(overzicht Justiniaanse wetgeving)
● Instituten (van Justinianus)(533)
○ Digesten waren te moeilijk voor studenten, daarom instituten die
systematischer waren.
○ gebaseerd op instituten van Gaius (structuur vandaag bij ons nog te vinden)
● Digesten (533) → tekst I-4
○ juristengeschriften
○ bronvermelding; zegt altijd wie het geschreven heeft
○ Verzameling van het juristenrecht in 50 boeken, onderverdeeld in titels
○ af na 3 jaar ipv 10 jaar
■ 532 was er een opstand tegen Justinianus, dus het zou kunnen dat
men daarom extra gas heeft gegeven (zodat het volk hem terug
wilde).
● Codex (Justinianus)(529)(geactualiseerd in 534)
○ Verzameling van het gehele keizerlijk recht
○ 12 boeken onderverdeeld in titels
○ snel klaar (na een jaar), maar ze hadden ook al wel voorbeelden
● Novellen (na 534)
○ wetgeving uitgevaardigd door Justinianus
○ niet meer door Justinianus zelf gebundeld
➔ Neerslag van bijna 10 eeuwen rechtsontwikkeling sinds de Wet van de Twaalf
Tafelen (450 v.Chr.)(eerste keer dat Romeinen wetgeving noteerden)
➔ Die wetgeving was lang van de aardbodem verdwenen tot in 1100 het weer opduikt
in Bologna, en vormen sindsdien de basis van het juridisch onderwijs.
De receptie van het Romeinse recht (Deze puntjes zijn allemaal met die boeken van
Justinianus bezig geweest buiten natuurrecht)
● het Corpus Iuris Civilis naar Italië: 544-554 → tekst I-5
○ Hij heeft bij zijn herovering Italië bijna helemaal heroverd. Hij heeft zijn
wetgeving daar ook ingevoerd. Hij gaf ze een paar boeken en daar moesten
ze maar verder kopiëren. Ze doen daar in Italië weinig mee tot in 1088 in
, Bologna. Dan gaan ze die op school gebruiken. Die universiteit heeft zich
verplaatst en het ging zo verder en verder tot in het buitenland.
● 1088: Bologna
● Europese universiteiten
● Glossatoren
○ De eerste die in Bologna die boeken bestudeerde zijn glossatoren. Zij
schreven daar commentaren en verwijzingen bij.
● School van Orléans
○ ging meer nadenken over hoe die tekst in de maatschappij kon functioneren
● Postglossatoren / Commentatoren
○ In Italië kwamen er dan ook nog losse commentaren door dan
postglossatoren/commentatoren. (hetzelfde als de glossatoren maar zij waren
niet de eerste)
● Humanisten
○ 16e E in Frankrijk
○ gaan de teksten weer op een andere manier bekijken: geïnteresseerd in de
achtergrond van Romeins recht
● Natuurrecht / Rederecht / Vernunftrecht
○ concurrentie: zegt van ja maar het recht kunnen we toch ook gewoon
bedenken, het hoeft niet uit die speciale boeken te komen.
● De Historische School en de Pandectenwissenschaft
○ bestudeerde de Digesten
[EXAMENVRAAG: Justinianus zat in het oosten, dat is hier ver vandaan. Hoe zijn die
boeken dan hier terechtgekomen? Tot in de school van bologna enz.]
Romeinse geschiedenis in periodes
● Koningstijd v.Chr. – 509 v.Chr.
○ absoluut: koning is baas over alles; wetgevende, rechtsprekende, uitvoerende
macht
● Republiek 509 – 27 v.Chr.
● Principaat 27 v.Chr. – 284 n.Chr.
○ vroege keizertijd (keizer is eerste onder gelijken maar niet de baas)
● Dominaat 284 n.Chr. – (of 1453?)
○ keizertijd waarin keizer meer de baas was (ander soort keizer)
Republiek
● instituties:
○ patriciërs en plebejers (hogere en lagere stand)
○ i.p.v. koning: 2 consuls (gekozen magistraten): collegialiteit en annuïteit, zo
kan er niet veel uit de hand lopen (later ook bij andere magistraten, maar
consuls waren de hoogste).
Collegialiteit = je bent niet alleen, houden elkaar in evenwicht
Annuïteit = 1 jaar functie
○ sinds 367 v.Chr.: praetor, magistraat die aan burgers rechtsingang verleent
(= specialisatie: ging zich specifiek bezighouden met rechtsingang)
● rechtsbronnen:
○ XII Tafelen (451-450 v.Chr.)
, ■ eerste Romeinse rechtsoptekening
○ wetten (leges)
■ besluiten van de volksvergadering comitia centuriata op voorstel van
de magistraat, meestal de consul; laatste wet: 96 n.Chr.
○ plebiscieten
■ besluiten van soort raad/volksvergadering van plebejers
■ sinds de lex Hortensia (287 v.Chr.) verbindend voor alle Romeinse
burgers
■ geen gevaar voor patriciërs want er waren veel sociale schulden,
patriciërs hadden altijd wel wat te goed van een plebejer. Zo werden
er geen besluiten gestemd die nadelig waren voor hen.
○ senaatsbesluiten
■ vooral van belang in de eerste eeuw v.Chr., met name ook voor het
privaatrecht (erfrecht)
○ edicten van de magistraten, vooral de praetor
■ waarin de burgers kunnen zien in welke gevallen zij via de magistraat
toegang kunnen krijgen tot de rechter → tekst I-1
○ gewoonterecht
○ juristenrecht
■ Romeinse juristen schreven over de rechtszaken die zij in de praktijk
behandelden
● juristen:
○ Toenemend belang van de rechtswetenschap als rechtsbron; taak van de
juristen:
■ cavere: opstellen van allerlei juridische documenten
■ respondere: geven van juridisch advies
■ agere: verlenen van procesbijstand voor de praetor
○ + 100 v.Chr. Quintus Mucius Scaevola, beschrijft het recht in termen van het
onderscheid genus / species. – begin van een wetenschappelijke benadering
van het recht (de echte rechtswetenschap)
Principaat
● instituties:
○ De magistraturen van de Republiek blijven bestaan
○ Eerste keizer: Augustus (27 v.Chr. – 14 n.Chr.)
● nieuwe rechtsbron:
○ Keizer begint zich nu ook met het recht te moeien. Er komt nu ook keizerlijke
wetgeving (= constituties): verschillende typen
■ rescripta: advies/instructie, bestemd voor één concreet geval
(antwoord van de keizer op een vraag van iemand met een juridisch
probleem)
■ decreta: gerechtelijke uitspraken van de keizer als rechter
■ mandata: keizerlijke ambtsinstructies
■ edicta: algemeen verbindende voorschriften (de keizer was ook
magistraat, zoals de praetor)
● rechtsbronnen:
○ wetten (tot ± 96 n.Chr.)
