SOCIOLOGIE
Hoofdstuk 1: Op ontdekkingstocht door een bekend gebied?
Sociologie = samenlevingskunde
● De combinatie van socius (Latijns voor metgezel; societas is samenleving) en
logos (Grieks voor kennis, kunde, wetenschap, wetten)
● Sociologie gaat over hoe mensen samenleven in allerhande sociale verbanden
● De wetenschap die (1) de maatschappelijke patronen en structuren
bestudeert, (2) in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen, en (3) tevens
het sociale handelen van mensen in de interactie met deze patronen en
structuren
● Martin LK = grondlegger
Interesse in:
● Hoe leven mensen samen in allerhande sociale verbanden?
● Wat zijn kenmerken van die samenlevingsverbanden?
● Door welke wetmatigheden worden ze gestuurd?
=> Sociale interactie en handelen binnen de samenleving
Samenlevingsverbanden: sportclub, gezin, familie, vriendengroep…
1. Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog
● Dagelijkse waarnemingen adhv sociologische bril → structuur +
betekenis geven aan wat we zien
● Sociologische verbeelding
= het bewustzijn dat onze individuele ervarings- en belevingswereld verband
houdt met de bredere samenleving (Mills)
= vermogen om afstand te nemen van onze dagelijkse levens en er anders
naar te kijken, los van de vertrouwde routines en met een frisse blik waardoor
een dagelijkse ervaring wordt gekaderd binnen de brede samenleving.
=> willen het systeem zien en linken aan elkaar (zicht op interpersoonlijke en
structureel component)
● De 3 componenten van sociologische verbeelding (Mills, 1950)
○ Geschiedenis = toont ons hoe een samenleving tot stand kwam en
hoe ze verandert, we moeten het verleden kennen om te begrijpen wat
er vandaag gebeurt
○ Sociale structuur = instituties die ons leven bepalen (kerk, politieke
partijen, scholen…) → geheel van sociale relaties (hoe samenleving
georganiseerd is)
○ Biografie = gebeurtenissen in onze omgeving hebben ons gemaakt tot
wie we zijn
=> Sociale structuren bepalen biografieën van mensen, die sociale structuren zijn
echter het resultaat van een historisch proces
1.1 Over eten en drinken
Basisbehoeften → iedereen moet kunnen eten en drinken
1
,=> Verschil tussen sociale en culturele context (wij eten met mes en vork, china eten
ze met stokjes)
Biografie → je kiest zelf wat, waar en wanneer je eet
Sociale structuur → cultuur, denken over omgaan met voeding, beïnvloeden door
vrienden, land, jeugdbeweging,...
Geschiedenis → vroegere kookboeken lijken niet op die van nu, evolutie meer divers
1.2. Over sport
*Statussymbool = een teken dat niet functioneel wordt gebruikt (zoals het uniform van een
politieagent), maar als verwijzing naar rijkdom, macht, prestige.
● Onderscheid hogere en lagere klasse:
○ Hoge sociale klasse → sporten waar lichaamscontact worden
vermeden door het gebruik van hulpmiddelen die afstandelijkheid
suggereren (skiën, golfen, paardrijden, zeilen, tennis)
○ Lagere sociale klasse → sporten met een patroon aan lijf-aan-lijf
gevechten (boksen, voetbal, basket)
● Nieuwe trends (evolutie): HITT, zumba, aerobics, pilates, padel…
1.3. Over lijfstijl en lifestyle
= De manier waarop mensen hun leven inrichten (hobby’s, muzieksmaak,...) →
via massamedia dringen nieuwe cultuur- en lichaamsidealen langzaam
door tot de brede lagen van de bevolking, vanaf dan maken elites een
nieuwe look om zich te onderscheiden van de massa
=> *conspicuous consumption (1899) = het consumeren van goederen en diensten met als
voornaamste doel anderen tonen dat men het goed heeft (vb: vegan)
Schoonheidsidealen zijn van alle tijden (plaats, tijd en cultuurgebonden) => heel
duidelijk beeld van wat mooi en niet mooi is
1.4. Over liefde
● Verliefdheid mag blind zijn, partnerkeuze veel minder
● Mensen huwen vaak binnen hetzelfde sociale milieu (religieuze overtuiging,
etnische afkomst, opleiding)
○ Veel gemeenschappelijk
○ Minder risico op conflicten
○ Sociale druk
1.5. Contingent maar niet arbitrair
*Contingent = de maatschappelijke context die ook anders kon geweest
zijn, dat wil niet zeggen dat die context arbitrair (willekeurig of toevallig)
zou zijn → het is niet omdat een bepaald gebruik anders had kunnen zijn
dat er geen goede reden bestaat waarom het nu zo is (bv: partner vinden,
wat we kiezen om te eten, … )
=> Socioloog gaat kijken naar deze ‘format’ van samenleven, niet los van het verleden
2
, 2. Een sociologische blik doet beter begrijpen
3.1. Echtscheiding
Biografie → persoonlijk redenen → psychologische gevolgen
Sociale structuur → maatschappelijke oorzaken en gevolgen (armoede,
schoolachterstand)
Historisch → echtscheiding fenomenen:
● tweeverdienersgezinnen → echtgenoten economisch onafhankelijk van
elkaar
● verminderde sociale druk om samen te blijven vanwege kinderen
● dalende sociale controle op privéleven vanwege kerk en familie
● langere levensverwachting waardoor potentiële huwelijksduur
● inkorting echtscheidingsprocedure
● openstelling van huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht
3.2. Suïcide (zie ook les 9)
● Gemiddelde van Vlaams gewest: anderhalf keer boven EU-gemiddelde, 71%
mannen
● Mogelijke oorzaken: armoede, leeftijd, scheiding, werklozen, alleenstaanden,
lageropgeleiden,…
● Emile Durkheim: onderzocht oorzaken van zelfdoding, met welke sociale factoren de
cijfers varieerden
● Conclusie:
○ Religie (gelovig of niet-gelovig)
○ Burgerlijke staat
○ Woonplaats (stad of platteland)
○ Aan- of afwezigheid van militaire opleiding
=> verbanden tussen deze factoren = sociale integratie
3.3. Ziekte en dood
● Onderzoek naar levensverwachting en gezonde levensjaren per
opleidingsniveau toont grote ongelijkheid (in België) → levensverwachting
is voor hoogopgeleide personen hoog en laag voor personen met een laag
opleidingsniveau
● Verklaringen voor maatschappelijke inbedding van die ongelijke levensverwachting:
○ *Sociaaleconomische status (SES) = indicator die iemands (hogere of lagere)
plaats in de samenleving aanduidt en die wordt gemeten adhv het
onderwijsniveau, het beroep en het inkomen
○ SES als verklaring, invloed verloopt meestal niet rechtstreeks, maar via tal
van tussenliggende factoren (leef-, woon-, en arbeidsomstandigheden,
gedrag en levensstijl, kennis, opvangen, waarden ivm gezondheid)
○ Verschillen in sterkte, ziekte en gezondheid via survey → via
zelfrapportage → onderschatting want mensen met lagere SES
minder snel een aandoening als gezondheidsprobleem registreren
ivm hoger opgeleiden
3
, 3. Een eerste definitie van sociologie
*Sociologie = de wetenschap die de maatschappelijke patronen en structuren bestudeert (1),
in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen, en ook het sociaal handelen van mensen in
wisselwerking met patronen en structuren (2)
1) Verwijst naar maatschappelijke patronen en structuren
→ 2 soorten patronen die verwijzen naar cruciale dimensies van de samenleving:
● De positionele dimensie → verwijst naar posities in de verschillende
samenlevingsverbanden waarin we leven, knooppunten in
netwerken en sociale relaties (sociaal netwerk/sociale klassen)
● Symbolische structuren/cultuurpatronen → verwijst naar opvattingen
over waarden en normen, doelstellingen en verwachtingen die ons
handelen sturen (vb: huwelijk, school, vakantie, godsdienst)
2) Positionele en symbolische patronen staan in voortdurende wisselwerking met
elkaar en bepalen samen het sociaal handelen
*Sociaal handelen = handelen dat betekenisvol betrokken is op dat van de
anderen, en kan gericht zijn op het verleden, heden en toekomst → niet alle
handelen in de publieke ruimte is sociaal handelen + niet-handelen kan sociaal
handelen zijn!!
=> handelen gebeurt in een sociale omgeving en ondergaat de kenmerken van die
omgeving (vb: in familiekring zullen we ons aan tafel anders gedragen dan in een restaurant)
het adjectief ‘sociaal’ is veel ruimer in sociologie dan in het dagelijks taalgebruik
→ het hoeft niet over samenwerking te gaan, want ook strijd en asociaal gedrag
is sociaal handelen
Hoofdstuk 2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten
→ Samenleving = complex
*Perverse effecten = effecten die tegegesteld zijn aan de oorspronkelijke bedoeling van een
handeling en die soms zelfs vernietigen
=> *Mattheuseffect (Merton) = een mechanisme dat wijst op de middenklasse die meer
vruchten plukt van sociale voordelen en diensten, zoals gezondheidszorg of onderwijs, dan
de lagere inkomens voor wie ze van levensbelang zijn en voor wie ze vaak ook bedoeld zijn
(vb. kinderen van hoger opgeleiden studeren langer waardoor de ouders langer kinderbijslag
krijgen, terwijl die van lager opgeleiden al werken en geen studiebeurzen krijgen)
→ de rijke worden rijken dus de armer worden armer
→ vergelijken met monopolie (de eerste stappen zijn belangrijk, eerst de dure
straten)
Sociale cohesie (centripetaal) en sociale uitsluiting (centrifugaal) gaan vaak gepaard:
● Centripetale (middelpuntzoekende) krachten houden de samenleving samen
(vb. mensen en groepen zoeken elkaar op en werken samen)
● Centrifugale (middelpuntvliedende) krachten rukken het sociale weefsel stuk
(vb. mensen en groepen bestoken elkaar en sluiten elkaar uit)
=> houdt de samenleving dynamisch
4
Hoofdstuk 1: Op ontdekkingstocht door een bekend gebied?
Sociologie = samenlevingskunde
● De combinatie van socius (Latijns voor metgezel; societas is samenleving) en
logos (Grieks voor kennis, kunde, wetenschap, wetten)
● Sociologie gaat over hoe mensen samenleven in allerhande sociale verbanden
● De wetenschap die (1) de maatschappelijke patronen en structuren
bestudeert, (2) in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen, en (3) tevens
het sociale handelen van mensen in de interactie met deze patronen en
structuren
● Martin LK = grondlegger
Interesse in:
● Hoe leven mensen samen in allerhande sociale verbanden?
● Wat zijn kenmerken van die samenlevingsverbanden?
● Door welke wetmatigheden worden ze gestuurd?
=> Sociale interactie en handelen binnen de samenleving
Samenlevingsverbanden: sportclub, gezin, familie, vriendengroep…
1. Het dagelijkse leven door de bril van de socioloog
● Dagelijkse waarnemingen adhv sociologische bril → structuur +
betekenis geven aan wat we zien
● Sociologische verbeelding
= het bewustzijn dat onze individuele ervarings- en belevingswereld verband
houdt met de bredere samenleving (Mills)
= vermogen om afstand te nemen van onze dagelijkse levens en er anders
naar te kijken, los van de vertrouwde routines en met een frisse blik waardoor
een dagelijkse ervaring wordt gekaderd binnen de brede samenleving.
=> willen het systeem zien en linken aan elkaar (zicht op interpersoonlijke en
structureel component)
● De 3 componenten van sociologische verbeelding (Mills, 1950)
○ Geschiedenis = toont ons hoe een samenleving tot stand kwam en
hoe ze verandert, we moeten het verleden kennen om te begrijpen wat
er vandaag gebeurt
○ Sociale structuur = instituties die ons leven bepalen (kerk, politieke
partijen, scholen…) → geheel van sociale relaties (hoe samenleving
georganiseerd is)
○ Biografie = gebeurtenissen in onze omgeving hebben ons gemaakt tot
wie we zijn
=> Sociale structuren bepalen biografieën van mensen, die sociale structuren zijn
echter het resultaat van een historisch proces
1.1 Over eten en drinken
Basisbehoeften → iedereen moet kunnen eten en drinken
1
,=> Verschil tussen sociale en culturele context (wij eten met mes en vork, china eten
ze met stokjes)
Biografie → je kiest zelf wat, waar en wanneer je eet
Sociale structuur → cultuur, denken over omgaan met voeding, beïnvloeden door
vrienden, land, jeugdbeweging,...
Geschiedenis → vroegere kookboeken lijken niet op die van nu, evolutie meer divers
1.2. Over sport
*Statussymbool = een teken dat niet functioneel wordt gebruikt (zoals het uniform van een
politieagent), maar als verwijzing naar rijkdom, macht, prestige.
● Onderscheid hogere en lagere klasse:
○ Hoge sociale klasse → sporten waar lichaamscontact worden
vermeden door het gebruik van hulpmiddelen die afstandelijkheid
suggereren (skiën, golfen, paardrijden, zeilen, tennis)
○ Lagere sociale klasse → sporten met een patroon aan lijf-aan-lijf
gevechten (boksen, voetbal, basket)
● Nieuwe trends (evolutie): HITT, zumba, aerobics, pilates, padel…
1.3. Over lijfstijl en lifestyle
= De manier waarop mensen hun leven inrichten (hobby’s, muzieksmaak,...) →
via massamedia dringen nieuwe cultuur- en lichaamsidealen langzaam
door tot de brede lagen van de bevolking, vanaf dan maken elites een
nieuwe look om zich te onderscheiden van de massa
=> *conspicuous consumption (1899) = het consumeren van goederen en diensten met als
voornaamste doel anderen tonen dat men het goed heeft (vb: vegan)
Schoonheidsidealen zijn van alle tijden (plaats, tijd en cultuurgebonden) => heel
duidelijk beeld van wat mooi en niet mooi is
1.4. Over liefde
● Verliefdheid mag blind zijn, partnerkeuze veel minder
● Mensen huwen vaak binnen hetzelfde sociale milieu (religieuze overtuiging,
etnische afkomst, opleiding)
○ Veel gemeenschappelijk
○ Minder risico op conflicten
○ Sociale druk
1.5. Contingent maar niet arbitrair
*Contingent = de maatschappelijke context die ook anders kon geweest
zijn, dat wil niet zeggen dat die context arbitrair (willekeurig of toevallig)
zou zijn → het is niet omdat een bepaald gebruik anders had kunnen zijn
dat er geen goede reden bestaat waarom het nu zo is (bv: partner vinden,
wat we kiezen om te eten, … )
=> Socioloog gaat kijken naar deze ‘format’ van samenleven, niet los van het verleden
2
, 2. Een sociologische blik doet beter begrijpen
3.1. Echtscheiding
Biografie → persoonlijk redenen → psychologische gevolgen
Sociale structuur → maatschappelijke oorzaken en gevolgen (armoede,
schoolachterstand)
Historisch → echtscheiding fenomenen:
● tweeverdienersgezinnen → echtgenoten economisch onafhankelijk van
elkaar
● verminderde sociale druk om samen te blijven vanwege kinderen
● dalende sociale controle op privéleven vanwege kerk en familie
● langere levensverwachting waardoor potentiële huwelijksduur
● inkorting echtscheidingsprocedure
● openstelling van huwelijk voor personen van hetzelfde geslacht
3.2. Suïcide (zie ook les 9)
● Gemiddelde van Vlaams gewest: anderhalf keer boven EU-gemiddelde, 71%
mannen
● Mogelijke oorzaken: armoede, leeftijd, scheiding, werklozen, alleenstaanden,
lageropgeleiden,…
● Emile Durkheim: onderzocht oorzaken van zelfdoding, met welke sociale factoren de
cijfers varieerden
● Conclusie:
○ Religie (gelovig of niet-gelovig)
○ Burgerlijke staat
○ Woonplaats (stad of platteland)
○ Aan- of afwezigheid van militaire opleiding
=> verbanden tussen deze factoren = sociale integratie
3.3. Ziekte en dood
● Onderzoek naar levensverwachting en gezonde levensjaren per
opleidingsniveau toont grote ongelijkheid (in België) → levensverwachting
is voor hoogopgeleide personen hoog en laag voor personen met een laag
opleidingsniveau
● Verklaringen voor maatschappelijke inbedding van die ongelijke levensverwachting:
○ *Sociaaleconomische status (SES) = indicator die iemands (hogere of lagere)
plaats in de samenleving aanduidt en die wordt gemeten adhv het
onderwijsniveau, het beroep en het inkomen
○ SES als verklaring, invloed verloopt meestal niet rechtstreeks, maar via tal
van tussenliggende factoren (leef-, woon-, en arbeidsomstandigheden,
gedrag en levensstijl, kennis, opvangen, waarden ivm gezondheid)
○ Verschillen in sterkte, ziekte en gezondheid via survey → via
zelfrapportage → onderschatting want mensen met lagere SES
minder snel een aandoening als gezondheidsprobleem registreren
ivm hoger opgeleiden
3
, 3. Een eerste definitie van sociologie
*Sociologie = de wetenschap die de maatschappelijke patronen en structuren bestudeert (1),
in hun ontstaan, voortbestaan en veranderen, en ook het sociaal handelen van mensen in
wisselwerking met patronen en structuren (2)
1) Verwijst naar maatschappelijke patronen en structuren
→ 2 soorten patronen die verwijzen naar cruciale dimensies van de samenleving:
● De positionele dimensie → verwijst naar posities in de verschillende
samenlevingsverbanden waarin we leven, knooppunten in
netwerken en sociale relaties (sociaal netwerk/sociale klassen)
● Symbolische structuren/cultuurpatronen → verwijst naar opvattingen
over waarden en normen, doelstellingen en verwachtingen die ons
handelen sturen (vb: huwelijk, school, vakantie, godsdienst)
2) Positionele en symbolische patronen staan in voortdurende wisselwerking met
elkaar en bepalen samen het sociaal handelen
*Sociaal handelen = handelen dat betekenisvol betrokken is op dat van de
anderen, en kan gericht zijn op het verleden, heden en toekomst → niet alle
handelen in de publieke ruimte is sociaal handelen + niet-handelen kan sociaal
handelen zijn!!
=> handelen gebeurt in een sociale omgeving en ondergaat de kenmerken van die
omgeving (vb: in familiekring zullen we ons aan tafel anders gedragen dan in een restaurant)
het adjectief ‘sociaal’ is veel ruimer in sociologie dan in het dagelijks taalgebruik
→ het hoeft niet over samenwerking te gaan, want ook strijd en asociaal gedrag
is sociaal handelen
Hoofdstuk 2: De samenleving is een veld van tegengestelde krachten
→ Samenleving = complex
*Perverse effecten = effecten die tegegesteld zijn aan de oorspronkelijke bedoeling van een
handeling en die soms zelfs vernietigen
=> *Mattheuseffect (Merton) = een mechanisme dat wijst op de middenklasse die meer
vruchten plukt van sociale voordelen en diensten, zoals gezondheidszorg of onderwijs, dan
de lagere inkomens voor wie ze van levensbelang zijn en voor wie ze vaak ook bedoeld zijn
(vb. kinderen van hoger opgeleiden studeren langer waardoor de ouders langer kinderbijslag
krijgen, terwijl die van lager opgeleiden al werken en geen studiebeurzen krijgen)
→ de rijke worden rijken dus de armer worden armer
→ vergelijken met monopolie (de eerste stappen zijn belangrijk, eerst de dure
straten)
Sociale cohesie (centripetaal) en sociale uitsluiting (centrifugaal) gaan vaak gepaard:
● Centripetale (middelpuntzoekende) krachten houden de samenleving samen
(vb. mensen en groepen zoeken elkaar op en werken samen)
● Centrifugale (middelpuntvliedende) krachten rukken het sociale weefsel stuk
(vb. mensen en groepen bestoken elkaar en sluiten elkaar uit)
=> houdt de samenleving dynamisch
4
