Studiewijzer Hoofdstuk 1
Kernvragen
1. Wat verstaat Aristoteles onder ‘filosofie’? Leg uit aan de hand van de etymologie van het
begrip filosofie / wijsbegeerte.
Aristoteles beschouwt filosofie, etymologisch afgeleid van het Griekse philo-sophia ("liefde voor
wijsheid"), als het streven naar kennis van de eerste beginselen en oorzaken. Filosofie is een doel op
zich: het zoeken naar waarheid vervult de menselijke geest en draagt bij aan geluk. Volgens
Aristoteles zijn er twee manieren waarop filosofie het geluk bevordert. Ten eerste is het streven naar
waarheid intrinsiek goed en maakt dit de wijsgeer gelukkig. Ten tweede biedt filosofie inzicht in het
goede leven als burger van de staat, wat helpt bij het vormen van moreel karakter en bijdraagt aan
het welzijn van de gemeenschap. Deze visie sluit aan bij de traditie van de presocratici, die eveneens
streefden naar fundamentele kennis en wijsheid, en weerspiegelt de oorsprong van filosofie in de
Griekse Oudheid.
2. Volgens Ernest Gellner en Michel Foucault tekent zich in de 17de eeuw een breuk af tussen
het premoderne en moderne denken. Waaruit bestaat die breuk? Welke rol speelt de
opkomst van de moderne wetenschappen (Scienza Nuova) hierin?
De breuk tussen premodern en modern denken in de 17e eeuw, zoals beschreven door Ernest Gellner
en Michel Foucault, bestaat uit een fundamentele verschuiving in het wereldbeeld. Premodern
denken, beïnvloed door het klassieke filosofische model van Plato en Aristoteles, zag de werkelijkheid
als een rationeel geordend geheel waarin natuur, mens en God een harmonieuze relatie hadden.
Filosofie diende als omvattend systeem om deze relatie te verklaren, vaak in nauwe samenhang met
het christelijk geloof.
In de Moderniteit werd dit wereldbeeld doorbroken door de opkomst van de moderne
natuurwetenschap, de scienza nuova. Onder invloed van wetenschappers zoals Galilei werden
empirische observatie en mathematische precisie de norm, wat leidde tot een mechanistisch en
seculier wereldbeeld. Natuur werd onttoverd: in plaats van een organisch geheel met intrinsieke
betekenis werd zij gezien als een systeem van wetmatige processen die objectief bestudeerd
konden worden.
3. In de premoderne filosofie staat het ideaal van de klassieke rede centraal, in de moderne
filosofie het ideaal van de verlichte rede. Leg het verschil tussen beide uit.
Het verschil tussen het ideaal van de klassieke rede in de premoderne filosofie en de verlichte rede in
de moderne filosofie ligt in de fundamentele benadering van mens, natuur en kosmos.
Premoderne filosofie (Plato, Aristoteles) is gebaseerd op het geloof in een kosmische harmonie.
Mens, natuur en God vormen een eeuwig, geordend geheel waarin alles een plaats heeft. De
werkelijkheid wordt gekenmerkt door een tijdloze orde, reflecterend in de "muziek der sferen" en de
afstemming tussen micro- en macrokosmos. De rede (logos) stelt de mens in staat deze harmonie te
begrijpen, waarbij filosofie als hoogste wetenschap inzicht biedt in het goede leven. Deze
metafysische benadering, gesteund door een geloof in de eenheid van denken en werkelijkheid,
werd in de middeleeuwen geïntegreerd in een christelijk wereldbeeld.
Moderne filosofie (vanaf de 17e eeuw) breekt met deze metafysische harmonie. Door de opkomst
van de moderne natuurwetenschappen wordt de wereld geïnterpreteerd als een mechanisch
,systeem, onttoverd en gescheiden van religieuze metafysica. De moderne rede richt zich op
empirisch onderzoek en rationele analyse, waarbij menselijke autonomie en vooruitgang centraal
staan. De natuur wordt niet langer begrepen als een organisch geheel, maar als een object van studie
dat beheerst kan worden door wiskundige en mechanistische principes.
Het ideaal van de verlichte rede, bloeiend in de 18e eeuw, benadrukt vrijheid, kritische reflectie en
het vermogen van de mens om zichzelf en de wereld te verbeteren door kennis en techniek. Dit
nieuwe rationaliteitsideaal vervangt het statische, tijdloze wereldbeeld van de premoderne filosofie
door een dynamisch vooruitgangsdenken, waarmee het traditionele christelijk-mystieke mens- en
wereldbeeld definitief wordt losgelaten.
4. Geef 3 redenen waarom het zinvol is de geschiedenis van de filosofie te bestuderen.
Begrip van de eigen tijd en cultuur
De geschiedenis van de filosofie helpt ons beter begrijpen wie wij zijn als moderne mensen en hoe
onze cultuur is gevormd door ideeën en discussies uit het verleden. Filosofen uit verschillende
tijdperken hebben bijgedragen aan het zelfverstaan van de Westerse cultuur en haar transformaties.
Dit inzicht helpt ons ook de 'grootsheid en kleinheid' van de Moderniteit te begrijpen, inclusief haar
verwezenlijkingen en tekortkomingen.
Reflectie op de zin van het leven
Filosofie biedt een platform om vragen over de mens, de natuur, en God te onderzoeken, evenals de
vraag hoe een mens zou moeten leven. Deze reflecties zijn door de eeuwen heen veranderd, maar
blijven centraal staan in het denken. Het bestuderen van filosofiegeschiedenis biedt ons een manier
om deze fundamentele vragen beter te begrijpen en onze eigen positie daarin te bepalen.
Bijdrage aan een rationeel zelfverstaan
Zoals Jürgen Habermas stelt, streeft de filosofie naar een rationele opheldering van ons zelfverstaan
en het verstaan van de wereld. De geschiedenis van de filosofie biedt een reeks ideeën en theorieën
die een filosofische reflectie vormen en bijdragen aan ons begrip van de Moderniteit en de rol van
filosofie daarin. Dit stelt ons in staat om niet alleen onze huidige leefwereld te doorgronden, maar
ook kritisch te reflecteren op vooruitgang en crises in onze cultuur.
5. Volgens Jürgen Habermas streeft de filosofie naar de ‘rationele opheldering van ons
zelfverstaan en het verstaan van de wereld’. Wat bedoelt hij hiermee?
Jürgen Habermas bedoelt met de ‘rationele opheldering van ons zelfverstaan en het verstaan van de
wereld’ dat filosofie probeert om op een systematische, redelijke manier te reflecteren op de
fundamentele vragen van het menselijk bestaan en de wereld om ons heen. Filosofie helpt ons te
begrijpen wie wij zijn, hoe wij ons verhouden tot onze omgeving en hoe wij betekenis kunnen geven
aan het leven.
Habermas ziet de filosofie als een discipline die ons inzicht biedt in onze eigen identiteit (ons
zelfverstaan) en de structuren van de wereld waarin wij leven. Door de geschiedenis van ideeën en
theorieën te bestuderen, kunnen wij niet alleen de historische ontwikkeling van die inzichten
begrijpen, maar ook kritisch reflecteren op onze hedendaagse cultuur en samenleving. Dit proces
van reflectie en opheldering stelt ons in staat om rationeel, in plaats van dogmatisch of emotioneel,
na te denken over de vragen die ons bestaan bepalen.
, 6. Volgens Stephen Hawking is de filosofie ‘dood’. Wat bedoelt hij hiermee? Wat denk je zelf
over die stelling?
Stephen Hawking bedoelt met de uitspraak "philosophy is dead" dat filosofie, volgens hem, niet
langer in staat is om antwoorden te bieden op fundamentele vragen over het universum en het
menselijk bestaan. Hij stelt dat deze taak is overgenomen door de natuurwetenschappen, die dankzij
vooruitgang in technologie en methodologie concretere en beter toetsbare inzichten verschaffen.
Zelf vind ik dat zijn bewering te simplistisch is, aangezien filosofie zich niet alleen richt op empirische
vragen, maar ook op conceptuele en ethische kwesties, zoals de betekenis van wetenschappelijke
ontdekkingen, de grenzen van kennis, en de vraag hoe de mens moet leven. De crisis in de filosofie
weerspiegelt eerder een bredere culturele worsteling met zingeving in een complexe, pluriforme
wereld. Filosofie biedt ons, anders dan wetenschap, een kader om kritisch te reflecteren op onszelf
en onze wereld, wat essentieel blijft in een tijd van technologische en maatschappelijke
transformaties.
Kernwoorden, namen en begrippen
Filosofie / wijsbegeerte = afkomstig van het Griekse philo-sophia (liefde tot wijsheid), de studie van
fundamentele vragen over kennis, bestaan en het goede leven. Ze streeft naar begrip van de eerste
beginselen en oorzaken, en bevordert zowel persoonlijke vervulling als het welzijn van de
gemeenschap.
Polytheïsme = het geloof in en de verering van meerdere goden, elk met unieke eigenschappen en
verantwoordelijkheden, polytheïsme bood betekenis via mythen en de wil van de goden, maar de
Griekse filosofie veranderde dit. Denkers zoals Socrates, Plato en Aristoteles legden de nadruk op de
rede (logos) voor ethiek en politiek. Deze verschuiving naar natuurlijke principes en logisch denken
vormde de basis voor praktische wijsheid en de ontwikkeling van de westerse beschaving. Zo werd
filosofie een levenskunst die gericht is op het goede leven en het welzijn van de gemeenschap.
Aristoteles = Griekse filosoof en wetenschapper, 384 tot 322 v.Chr., leerling van Plato, leraar van
Alexander de Grote, bekend om zijn bijdragen aan verschillende disciplines (ethiek, logica, metafysica,
biologie en politiek), zijn werken legden de basis voor veel later filosofisch en wetenschappelijk
denken, wordt vaak beschouwd als een van de grootste denkers in de westerse geschiedenis
Plato = Griekse filosoof, 427 tot 347 v.Chr., wordt beschouwd als een van de grondleggers van de
westerse filosofie, leerling van Socrates, leraar van Aristoteles, bekend om zijn dialogen, waarin hij
zijn ideeën over ethiek, politiek, en kennis verkent, een van zijn belangrijkste concepten Theorie van
de Ideeën (allegorie van de grot), zijn invloed strekt zich uit tot vele gebieden, waaronder filosofie,
politiek en onderwijs.
Épistèmè-ideaal = het streven naar betrouwbare en systematische kennis die gebaseerd is op bewijs
en logisch redeneren. Het benadrukt het belang van objectiviteit en begrip van de essenties en
oorzaken van dingen. In deze context wordt kennis beschouwd als iets dat kan worden geanalyseerd
en geverifieerd.
Klassieke versus verlichte rede:
Klassieke rede:
- Focus op ethiek en moraal: Nadruk op het goede leven en morele waarden binnen de
gemeenschap.
, - Gebruik van logos: Rede en logica worden gebruikt om de waarheid en essenties van dingen
te begrijpen.
- Traditionele waarden: Sterke verbinding met culturele en sociale tradities, vooral binnen de
polis (staat).
- Holistische benadering: Kennis omvat zowel theoretische als praktische wijsheid.
- Filosofen als gidsen: Filosofen spelen een rol als morele en intellectuele leiders.
Verlichte rede:
- Focus op individuele autonomie: Nadruk op persoonlijke vrijheid en zelfredzaamheid.
- Empirisch en rationeel denken: Kennis wordt verkregen door observatie, experimentatie en
kritisch redeneren.
- Kritiek op traditionele autoriteiten: Vragen van religie en andere gevestigde tradities.
- Wetenschappelijke benadering: Beweging naar wetenschap als de primaire bron van kennis
en waarheid.
- Humanistische waarden: Nadruk op mensenrechten, gelijkheid en sociale rechtvaardigheid.
Scienza nuova = de opkomst van de moderne natuurwetenschap in de 17 e eeuw, die een
fundamentele verschuiving in het wereldbeeld en de filosofie teweegbracht. De term is
geïntroduceerd door Galilei en staat voor een nieuwe benadering van kennisverwerving gebaseerd op
empirische onderzoek, experimentatie en toepassing van de rede
Eschatologie = de tak van de theologie die zich bezighoudt met de laatste dingen of het einde van de
wereld. Het omvat de uiteindelijke bestemming van de mensheid, de toekomst van de aarde, de
dood, het oordeel en het leven na de dood. In veel religies, zoals het christendom, is eschatologie
cruciaal voor het begrijpen van de geschiedenis en de zin van het leven.
Moderniteit = een periode die begon in de 17de eeuw en gekenmerkt wordt door een verschuiving
naar rationeel en empirisch denken, vooral door de opkomst van de moderne natuurwetenschap
(scienza nuova). Deze periode markeert een breuk met het Grieks-christelijke wereldbeeld, waarbij de
mens als individu centraal komt te staan en niet langer ondergeschikt is aan goddelijke wil. Filosofen
zoals Descartes en Kant benadrukten de autonomie van de rede en critiseerden traditionele
autoriteit. De moderniteit leidt ook tot het verlies van eenheid in de filosofie, waarbij de vragen over
zin en betekenis steeds complexer worden, wat ook seculiere vormen aanneemt, zoals in het
marxisme en hedendaagse existentiële vraagstukken.
Jürgen Habermas (°1929) = een Duitse filosoof die bekend staat om zijn opvattingen over de rol van
filosofie in het begrijpen van onszelf en de wereld. Hij beschrijft de hedendaagse tijd als een tijdperk
van post-metafysisch denken, waarin er geen algemeen aanvaard zingevingssysteem meer bestaat.
Habermas stelt dat de filosofie, ondanks deze fragmentatie, nog steeds kan bijdragen aan ons
zelfverstaan en de maatschappelijke discussie. Hij legt de nadruk op de noodzaak van dialoog en
communicatieve rationaliteit om verschillende ideologieën en levensbeschouwingen te begrijpen.
Zijn werk heeft een grote impact gehad op het hedendaagse denken over cultuur en samenleving.
David Hume (1711-1776) = een Schotse filosoof die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van
de moderne filosofie. Hij beschreef de filosofie als een "rustplaats voor de geest", waar de denkende
mens op afstand van de wereld de werkelijkheid kritisch kan beschouwen. In zijn werk The Natural
History of Religion onderzoekt Hume de oorsprong van religie vanuit de menselijke natuur en
benadrukt de betekenis van filosofie in het gewone leven. Hij combineert genealogie, het
onderzoeken van de context en oorsprong van ideeën, met hermeneutiek, de kunst van interpretatie,
Kernvragen
1. Wat verstaat Aristoteles onder ‘filosofie’? Leg uit aan de hand van de etymologie van het
begrip filosofie / wijsbegeerte.
Aristoteles beschouwt filosofie, etymologisch afgeleid van het Griekse philo-sophia ("liefde voor
wijsheid"), als het streven naar kennis van de eerste beginselen en oorzaken. Filosofie is een doel op
zich: het zoeken naar waarheid vervult de menselijke geest en draagt bij aan geluk. Volgens
Aristoteles zijn er twee manieren waarop filosofie het geluk bevordert. Ten eerste is het streven naar
waarheid intrinsiek goed en maakt dit de wijsgeer gelukkig. Ten tweede biedt filosofie inzicht in het
goede leven als burger van de staat, wat helpt bij het vormen van moreel karakter en bijdraagt aan
het welzijn van de gemeenschap. Deze visie sluit aan bij de traditie van de presocratici, die eveneens
streefden naar fundamentele kennis en wijsheid, en weerspiegelt de oorsprong van filosofie in de
Griekse Oudheid.
2. Volgens Ernest Gellner en Michel Foucault tekent zich in de 17de eeuw een breuk af tussen
het premoderne en moderne denken. Waaruit bestaat die breuk? Welke rol speelt de
opkomst van de moderne wetenschappen (Scienza Nuova) hierin?
De breuk tussen premodern en modern denken in de 17e eeuw, zoals beschreven door Ernest Gellner
en Michel Foucault, bestaat uit een fundamentele verschuiving in het wereldbeeld. Premodern
denken, beïnvloed door het klassieke filosofische model van Plato en Aristoteles, zag de werkelijkheid
als een rationeel geordend geheel waarin natuur, mens en God een harmonieuze relatie hadden.
Filosofie diende als omvattend systeem om deze relatie te verklaren, vaak in nauwe samenhang met
het christelijk geloof.
In de Moderniteit werd dit wereldbeeld doorbroken door de opkomst van de moderne
natuurwetenschap, de scienza nuova. Onder invloed van wetenschappers zoals Galilei werden
empirische observatie en mathematische precisie de norm, wat leidde tot een mechanistisch en
seculier wereldbeeld. Natuur werd onttoverd: in plaats van een organisch geheel met intrinsieke
betekenis werd zij gezien als een systeem van wetmatige processen die objectief bestudeerd
konden worden.
3. In de premoderne filosofie staat het ideaal van de klassieke rede centraal, in de moderne
filosofie het ideaal van de verlichte rede. Leg het verschil tussen beide uit.
Het verschil tussen het ideaal van de klassieke rede in de premoderne filosofie en de verlichte rede in
de moderne filosofie ligt in de fundamentele benadering van mens, natuur en kosmos.
Premoderne filosofie (Plato, Aristoteles) is gebaseerd op het geloof in een kosmische harmonie.
Mens, natuur en God vormen een eeuwig, geordend geheel waarin alles een plaats heeft. De
werkelijkheid wordt gekenmerkt door een tijdloze orde, reflecterend in de "muziek der sferen" en de
afstemming tussen micro- en macrokosmos. De rede (logos) stelt de mens in staat deze harmonie te
begrijpen, waarbij filosofie als hoogste wetenschap inzicht biedt in het goede leven. Deze
metafysische benadering, gesteund door een geloof in de eenheid van denken en werkelijkheid,
werd in de middeleeuwen geïntegreerd in een christelijk wereldbeeld.
Moderne filosofie (vanaf de 17e eeuw) breekt met deze metafysische harmonie. Door de opkomst
van de moderne natuurwetenschappen wordt de wereld geïnterpreteerd als een mechanisch
,systeem, onttoverd en gescheiden van religieuze metafysica. De moderne rede richt zich op
empirisch onderzoek en rationele analyse, waarbij menselijke autonomie en vooruitgang centraal
staan. De natuur wordt niet langer begrepen als een organisch geheel, maar als een object van studie
dat beheerst kan worden door wiskundige en mechanistische principes.
Het ideaal van de verlichte rede, bloeiend in de 18e eeuw, benadrukt vrijheid, kritische reflectie en
het vermogen van de mens om zichzelf en de wereld te verbeteren door kennis en techniek. Dit
nieuwe rationaliteitsideaal vervangt het statische, tijdloze wereldbeeld van de premoderne filosofie
door een dynamisch vooruitgangsdenken, waarmee het traditionele christelijk-mystieke mens- en
wereldbeeld definitief wordt losgelaten.
4. Geef 3 redenen waarom het zinvol is de geschiedenis van de filosofie te bestuderen.
Begrip van de eigen tijd en cultuur
De geschiedenis van de filosofie helpt ons beter begrijpen wie wij zijn als moderne mensen en hoe
onze cultuur is gevormd door ideeën en discussies uit het verleden. Filosofen uit verschillende
tijdperken hebben bijgedragen aan het zelfverstaan van de Westerse cultuur en haar transformaties.
Dit inzicht helpt ons ook de 'grootsheid en kleinheid' van de Moderniteit te begrijpen, inclusief haar
verwezenlijkingen en tekortkomingen.
Reflectie op de zin van het leven
Filosofie biedt een platform om vragen over de mens, de natuur, en God te onderzoeken, evenals de
vraag hoe een mens zou moeten leven. Deze reflecties zijn door de eeuwen heen veranderd, maar
blijven centraal staan in het denken. Het bestuderen van filosofiegeschiedenis biedt ons een manier
om deze fundamentele vragen beter te begrijpen en onze eigen positie daarin te bepalen.
Bijdrage aan een rationeel zelfverstaan
Zoals Jürgen Habermas stelt, streeft de filosofie naar een rationele opheldering van ons zelfverstaan
en het verstaan van de wereld. De geschiedenis van de filosofie biedt een reeks ideeën en theorieën
die een filosofische reflectie vormen en bijdragen aan ons begrip van de Moderniteit en de rol van
filosofie daarin. Dit stelt ons in staat om niet alleen onze huidige leefwereld te doorgronden, maar
ook kritisch te reflecteren op vooruitgang en crises in onze cultuur.
5. Volgens Jürgen Habermas streeft de filosofie naar de ‘rationele opheldering van ons
zelfverstaan en het verstaan van de wereld’. Wat bedoelt hij hiermee?
Jürgen Habermas bedoelt met de ‘rationele opheldering van ons zelfverstaan en het verstaan van de
wereld’ dat filosofie probeert om op een systematische, redelijke manier te reflecteren op de
fundamentele vragen van het menselijk bestaan en de wereld om ons heen. Filosofie helpt ons te
begrijpen wie wij zijn, hoe wij ons verhouden tot onze omgeving en hoe wij betekenis kunnen geven
aan het leven.
Habermas ziet de filosofie als een discipline die ons inzicht biedt in onze eigen identiteit (ons
zelfverstaan) en de structuren van de wereld waarin wij leven. Door de geschiedenis van ideeën en
theorieën te bestuderen, kunnen wij niet alleen de historische ontwikkeling van die inzichten
begrijpen, maar ook kritisch reflecteren op onze hedendaagse cultuur en samenleving. Dit proces
van reflectie en opheldering stelt ons in staat om rationeel, in plaats van dogmatisch of emotioneel,
na te denken over de vragen die ons bestaan bepalen.
, 6. Volgens Stephen Hawking is de filosofie ‘dood’. Wat bedoelt hij hiermee? Wat denk je zelf
over die stelling?
Stephen Hawking bedoelt met de uitspraak "philosophy is dead" dat filosofie, volgens hem, niet
langer in staat is om antwoorden te bieden op fundamentele vragen over het universum en het
menselijk bestaan. Hij stelt dat deze taak is overgenomen door de natuurwetenschappen, die dankzij
vooruitgang in technologie en methodologie concretere en beter toetsbare inzichten verschaffen.
Zelf vind ik dat zijn bewering te simplistisch is, aangezien filosofie zich niet alleen richt op empirische
vragen, maar ook op conceptuele en ethische kwesties, zoals de betekenis van wetenschappelijke
ontdekkingen, de grenzen van kennis, en de vraag hoe de mens moet leven. De crisis in de filosofie
weerspiegelt eerder een bredere culturele worsteling met zingeving in een complexe, pluriforme
wereld. Filosofie biedt ons, anders dan wetenschap, een kader om kritisch te reflecteren op onszelf
en onze wereld, wat essentieel blijft in een tijd van technologische en maatschappelijke
transformaties.
Kernwoorden, namen en begrippen
Filosofie / wijsbegeerte = afkomstig van het Griekse philo-sophia (liefde tot wijsheid), de studie van
fundamentele vragen over kennis, bestaan en het goede leven. Ze streeft naar begrip van de eerste
beginselen en oorzaken, en bevordert zowel persoonlijke vervulling als het welzijn van de
gemeenschap.
Polytheïsme = het geloof in en de verering van meerdere goden, elk met unieke eigenschappen en
verantwoordelijkheden, polytheïsme bood betekenis via mythen en de wil van de goden, maar de
Griekse filosofie veranderde dit. Denkers zoals Socrates, Plato en Aristoteles legden de nadruk op de
rede (logos) voor ethiek en politiek. Deze verschuiving naar natuurlijke principes en logisch denken
vormde de basis voor praktische wijsheid en de ontwikkeling van de westerse beschaving. Zo werd
filosofie een levenskunst die gericht is op het goede leven en het welzijn van de gemeenschap.
Aristoteles = Griekse filosoof en wetenschapper, 384 tot 322 v.Chr., leerling van Plato, leraar van
Alexander de Grote, bekend om zijn bijdragen aan verschillende disciplines (ethiek, logica, metafysica,
biologie en politiek), zijn werken legden de basis voor veel later filosofisch en wetenschappelijk
denken, wordt vaak beschouwd als een van de grootste denkers in de westerse geschiedenis
Plato = Griekse filosoof, 427 tot 347 v.Chr., wordt beschouwd als een van de grondleggers van de
westerse filosofie, leerling van Socrates, leraar van Aristoteles, bekend om zijn dialogen, waarin hij
zijn ideeën over ethiek, politiek, en kennis verkent, een van zijn belangrijkste concepten Theorie van
de Ideeën (allegorie van de grot), zijn invloed strekt zich uit tot vele gebieden, waaronder filosofie,
politiek en onderwijs.
Épistèmè-ideaal = het streven naar betrouwbare en systematische kennis die gebaseerd is op bewijs
en logisch redeneren. Het benadrukt het belang van objectiviteit en begrip van de essenties en
oorzaken van dingen. In deze context wordt kennis beschouwd als iets dat kan worden geanalyseerd
en geverifieerd.
Klassieke versus verlichte rede:
Klassieke rede:
- Focus op ethiek en moraal: Nadruk op het goede leven en morele waarden binnen de
gemeenschap.
, - Gebruik van logos: Rede en logica worden gebruikt om de waarheid en essenties van dingen
te begrijpen.
- Traditionele waarden: Sterke verbinding met culturele en sociale tradities, vooral binnen de
polis (staat).
- Holistische benadering: Kennis omvat zowel theoretische als praktische wijsheid.
- Filosofen als gidsen: Filosofen spelen een rol als morele en intellectuele leiders.
Verlichte rede:
- Focus op individuele autonomie: Nadruk op persoonlijke vrijheid en zelfredzaamheid.
- Empirisch en rationeel denken: Kennis wordt verkregen door observatie, experimentatie en
kritisch redeneren.
- Kritiek op traditionele autoriteiten: Vragen van religie en andere gevestigde tradities.
- Wetenschappelijke benadering: Beweging naar wetenschap als de primaire bron van kennis
en waarheid.
- Humanistische waarden: Nadruk op mensenrechten, gelijkheid en sociale rechtvaardigheid.
Scienza nuova = de opkomst van de moderne natuurwetenschap in de 17 e eeuw, die een
fundamentele verschuiving in het wereldbeeld en de filosofie teweegbracht. De term is
geïntroduceerd door Galilei en staat voor een nieuwe benadering van kennisverwerving gebaseerd op
empirische onderzoek, experimentatie en toepassing van de rede
Eschatologie = de tak van de theologie die zich bezighoudt met de laatste dingen of het einde van de
wereld. Het omvat de uiteindelijke bestemming van de mensheid, de toekomst van de aarde, de
dood, het oordeel en het leven na de dood. In veel religies, zoals het christendom, is eschatologie
cruciaal voor het begrijpen van de geschiedenis en de zin van het leven.
Moderniteit = een periode die begon in de 17de eeuw en gekenmerkt wordt door een verschuiving
naar rationeel en empirisch denken, vooral door de opkomst van de moderne natuurwetenschap
(scienza nuova). Deze periode markeert een breuk met het Grieks-christelijke wereldbeeld, waarbij de
mens als individu centraal komt te staan en niet langer ondergeschikt is aan goddelijke wil. Filosofen
zoals Descartes en Kant benadrukten de autonomie van de rede en critiseerden traditionele
autoriteit. De moderniteit leidt ook tot het verlies van eenheid in de filosofie, waarbij de vragen over
zin en betekenis steeds complexer worden, wat ook seculiere vormen aanneemt, zoals in het
marxisme en hedendaagse existentiële vraagstukken.
Jürgen Habermas (°1929) = een Duitse filosoof die bekend staat om zijn opvattingen over de rol van
filosofie in het begrijpen van onszelf en de wereld. Hij beschrijft de hedendaagse tijd als een tijdperk
van post-metafysisch denken, waarin er geen algemeen aanvaard zingevingssysteem meer bestaat.
Habermas stelt dat de filosofie, ondanks deze fragmentatie, nog steeds kan bijdragen aan ons
zelfverstaan en de maatschappelijke discussie. Hij legt de nadruk op de noodzaak van dialoog en
communicatieve rationaliteit om verschillende ideologieën en levensbeschouwingen te begrijpen.
Zijn werk heeft een grote impact gehad op het hedendaagse denken over cultuur en samenleving.
David Hume (1711-1776) = een Schotse filosoof die een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van
de moderne filosofie. Hij beschreef de filosofie als een "rustplaats voor de geest", waar de denkende
mens op afstand van de wereld de werkelijkheid kritisch kan beschouwen. In zijn werk The Natural
History of Religion onderzoekt Hume de oorsprong van religie vanuit de menselijke natuur en
benadrukt de betekenis van filosofie in het gewone leven. Hij combineert genealogie, het
onderzoeken van de context en oorsprong van ideeën, met hermeneutiek, de kunst van interpretatie,
