2025
Samenvatting
Psychiatrie een
Inleiding
10E EDITIE, PSYCHOPATHOLOGIE
MICHELLE BOS
,Inhoudsopgave
1.1 Inleiding.................................................................................................. 8
1.2 Hoe noemen en definiëren we afwijkend gedrag?.......................................8
1.3 Historische visies op afwijkend gedrag......................................................8
1.4 Ethiek in onderzoek..................................................................................9
2.1 Inleiding................................................................................................. 11
2.2 Het biologische perspectief.....................................................................11
2.3 Het psychologische perspectief...............................................................15
2.3.1 Psychodynamische modellen...............................................................................15
2.3.2 Leermodellen....................................................................................................... 18
2.3.3 Humanistische modellen......................................................................................19
2.3.4 Cognitieve modellen............................................................................................ 19
2.4 Het sociaal-culturele perspectief.............................................................20
2.5 Het biopsychosociale perspectief: een combinatie van modellen...............21
2.5.1 Het diathese-stressmodel....................................................................................21
2.6 Psychologische behandelmethoden.........................................................21
2.6.1 Soorten hulpverleners..........................................................................................21
2.7 Psychotherapie.......................................................................................21
2.7.1 Psychoanalyse en psychodynamische therapie...................................................22
2.7.2 Humanistische therapie.......................................................................................22
2.7.3 Gedragstherapie.................................................................................................. 23
2.7.4 Cognitieve therapie.............................................................................................23
2.7.5 Cognitieve gedragstherapie.................................................................................24
2.7.6 Groeps-, gezins- en relatietherapie......................................................................24
2.8 Biologisch georiënteerde therapieën.......................................................24
2.8.1 Culturele diversiteit en psychotherapie...............................................................24
2.8.2 Andere biologische interventies...........................................................................25
3.1 Inleiding................................................................................................. 26
3.2 Classificatie van afwijkende gedragspatronen..........................................26
3.2.1 De DSM: systematiek, werkwijze en taalgebruik..................................................26
1
,3.3 Kenmerken van de DSM..........................................................................26
3.3.1 Evaluatie van het DSM-systeem...........................................................................27
3.3.2 Voor- en nadelen van het DSM-systeem...............................................................28
3.4 Beoordelingsmethoden...........................................................................28
3.4.1 Het klinische interview.........................................................................................28
3.4.2 Psychologische tests............................................................................................ 29
3.4.3 Neuropsychologische beoordeling.......................................................................29
3.4.4 Gedragsbeoordeling............................................................................................. 29
3.4.5 Fysiologische beoordeling en beeldende technieken...........................................30
3.4.6 De rol van socioculturele factoren bij psychologische diagnostiek.......................30
5.1 Inleiding................................................................................................. 31
5.2 Angststoornis.........................................................................................31
5.2.1 Overzicht van angststoornissen...........................................................................31
5.2.2 Cultuurdiversiteit in prevalentie van angststoornissen........................................32
5.3 Paniekstoornis........................................................................................32
5.3.1 Theoretische perspectieven.................................................................................32
5.3.2 Behandelmethoden..............................................................................................34
5.4 Fobische stoornissen..............................................................................34
5.4.1 Typen fobieën...................................................................................................... 34
5.4.2 Theoretische perspectieven.................................................................................35
5.4.3 Behandelmethoden..............................................................................................37
5.5 Obsessief-compulsieve en verwante stoornissen......................................37
5.5.1 Obsessief-compulsieve stoornis...........................................................................38
5.5.2 Theoretische perspectieven.................................................................................38
5.5.3 Behandelmethoden..............................................................................................38
5.5.4 Verstoorde lichaamsbeleving...............................................................................39
5.5.5 Verzamelstoornis................................................................................................. 39
5.6 Gegeneraliseerde-angststoornis..............................................................39
5.6.1 Theoretische perspectieven.................................................................................39
5.6.2 Behandelmethoden..............................................................................................40
6.1 Inleiding................................................................................................. 41
6.2 Dissociatieve stoornissen........................................................................41
6.2.1 Dissociatieve identiteitsstoornis..........................................................................41
2
, 6.2.2 Dissociatieve amnesie.........................................................................................41
6.2.3 Depersonalisatie-/derealisatiestoornis.................................................................42
6.2.4 Cultuurgebonden dissociatieve syndromen.........................................................42
6.2.5 Theoretische perspectieven.................................................................................42
6.2.6 Behandeling van dissociatieve stoornissen..........................................................43
6.3 Somatisch-symptoomstoornis en verwante stoornis.................................43
6.3.1 Somatisch-symptoomstoornis..............................................................................43
6.3.2 Ziekteangststoornis.............................................................................................44
6.3.3 Conversiestoornis................................................................................................ 44
6.3.4 Nagebootste stoornis...........................................................................................44
6.3.5 Theoretische perspectieven.................................................................................44
6.3.6 Behandeling van somatisch-symptoomstoornis en verwante stoornissen...........45
6.4 De invloed van psychische factoren op de fysieke gezondheid..................45
6.4.1 Maagzweren........................................................................................................ 45
6.4.2 Hoofdpijn............................................................................................................. 45
6.4.3 Hart- en vaatziekten............................................................................................46
6.4.4 Kanker................................................................................................................. 46
8.1 Inleiding................................................................................................. 47
8.2 Aan middelen en verslaving gerelateerde stoornissen..............................47
8.3 Gebruik en misbruik................................................................................48
8.4 Verslavende middelen.............................................................................48
8.4.1 Dempende middelen............................................................................................ 48
8.4.2 Stimulantia.......................................................................................................... 51
8.4.3 Hallucinogene middelen......................................................................................52
8.5 Theoretische perspectieven....................................................................53
8.5.1 Biologisch perspectief..........................................................................................53
8.5.2 Leerperspectief.................................................................................................... 54
8.5.3 Cognitief perspectief............................................................................................54
8.5.4 Psychodynamisch perspectief..............................................................................54
8.5.5 Sociaal-cultureel perspectief................................................................................54
8.6 Behandeling van middel gerelateerde stoornissen...................................54
8.6.1 Biologische benaderingen....................................................................................55
8.6.2 Lotgenoten en ervaringsdeskundige spelen een belangrijke rol..........................55
8.6.3 Intramurale behandeling......................................................................................55
3
, 8.6.4 Psychodynamische therapie................................................................................56
8.6.5 Gedragstherapie.................................................................................................. 56
8.7 Training voor terugvalpreventie..............................................................56
8.8 Gokstoornis............................................................................................ 57
9.1 Inleiding................................................................................................. 58
9.1.1 Voorkomen van eetstoornissen............................................................................58
9.2 Anorexia nervosa....................................................................................58
9.3 Boulimia nervosa....................................................................................59
9.4 Eetbuistoornis........................................................................................59
9.5 Factoren die bijdragen tot het ontstaan van voedings- en eetbuistoornissen
................................................................................................................... 60
9.5.1 Biologische factoren............................................................................................ 60
9.5.2 Psychische factoren............................................................................................. 60
9.5.3 Gezinsfactoren..................................................................................................... 61
9.5.4 Sociaal-culturele factoren....................................................................................61
9.6 Behandeling van anorexia nervosa en boulimia nervosa...........................62
9.7 Obesitas................................................................................................. 63
9.8 Slaap-waakstoornissen...........................................................................64
9.8.1 Insomnia.............................................................................................................. 64
9.8.2 Hypersomnolentiestoornis...................................................................................64
9.8.3 Narcolepsie.......................................................................................................... 65
9.8.4 Slaapgebonden ademhalingsstoornis..................................................................65
9.8.5 Slaap-waakstoornis gebonden aan de circadiaanse ritmiek.................................65
9.9 Parasomnia............................................................................................ 65
9.9.1 Pavor nocturnus................................................................................................... 66
9.9.2 Slaapwandelen..................................................................................................... 66
9.9.3 Remslaapgedragsstoornis....................................................................................66
9.9.4 Nachtmerriestoornis............................................................................................66
9.10 Behandeling van slaap-waakstoornissen................................................67
9.10.1 Biologische benaderingen..................................................................................67
9.10.2 Psychologische bendering..................................................................................67
11.1 Inleiding............................................................................................... 68
4
,11.2 Schizofrenie.........................................................................................68
11.2.1 Ontstaan en verloop..........................................................................................68
11.2.2 Prevalentie......................................................................................................... 69
11.2.3 Diagnostische kenmerken..................................................................................69
11.2.4 Waarnemingsstoornissen...................................................................................71
11.2.5 Emotionele stoornissen......................................................................................72
11.2.6 Motorische stoornissen en stoornissen in de aandrift........................................72
11.3 Theoretische perspectieven...................................................................73
11.3.1 Biologische perspectieven.................................................................................73
11.3.2 Leerperspectieven.............................................................................................74
11.3.3 Familietheorieën................................................................................................74
11.4 Behandeling van schizofrenie................................................................75
11.4.1 Medicatie........................................................................................................... 75
11.4.2 Psycho-educatie.................................................................................................76
11.4.3 Cognitieve gedragstherapie...............................................................................76
11.4.4 Psychosociale revalidatie, nieuwe ontwikkelingen.............................................76
11.4.5 Programma’s voor gezinsinterventie.................................................................76
11.4.6 Lotgenotengroepen en ervaringsdeskundigen...................................................77
11.5 Andere schizofreniespectrumstoornissen...............................................77
11.5.1 Korte psychotische stoornis...............................................................................77
11.5.2 Schizofreniforme stoornis..................................................................................77
11.5.3 Waanstoornis..................................................................................................... 77
11.5.4 Schizoaffectieve stoornis...................................................................................77
12.1 Inleiding............................................................................................... 79
12.2 Typen persoonlijkheidsstoornissen........................................................79
12.3 Persoonlijkheidsstoornissen gekenmerkt door vreemd of excentriek
gedrag – cluster A........................................................................................80
12.3.2 Schizoïde-persoonlijkheidsstoornis....................................................................80
12.3.3 Schizotypische-persoonlijkheidsstoornis............................................................80
12.4 Persoonlijkheidsstoornissen gekenmerkt door dramatisch, emotioneel of
wispelturig gedrag – cluster B.......................................................................81
12.4.1 Antisociale-persoonlijkheidsstoornis..................................................................81
12.4.2 Borderline-persoonlijkheidsstoornissen..............................................................82
12.4.3 Histrionische-persoonlijkheidsstoornis...............................................................83
12.4.4 Narcistische-persoonlijkheidsstoornis................................................................83
5
,12.5 Persoonlijkheidsstoornissen gekenmerkt door nerveus of angstig gedrag –
cluster C...................................................................................................... 84
12.5.1 Vermijdende-persoonlijkheidsstoornis................................................................84
12.5.2 Afhankelijke-persoonlijkheidsstoornis................................................................85
12.5.3 Dwangmatige-persoonlijkheidsstoornis.............................................................85
12.6 Problemen met de indeling van persoonlijkheidsstoornissen...................86
12.7 Theoretische perspectieven...................................................................86
12.7.1 Psychodynamische perspectieven.....................................................................86
12.7.2 Leer- en sociaalcognitieve perspectieven..........................................................87
12.7.3 Gezinsfactoren................................................................................................... 88
12.7.4 Biologische perspectieven.................................................................................89
12.7.5 Sociaal-culturele omstandigheden.....................................................................90
12.8 Behandeling van persoonlijkheidsstoornissen........................................90
12.8.1 Psychodynamische therapie..............................................................................90
12.8.2 Gedragstherapie................................................................................................ 91
12.8.3 Biologische benadering......................................................................................91
12.9 Impulsbeheersingsstoornissen..............................................................92
12.9.1 Kleptomanie....................................................................................................... 92
12.9.2 Periodiek explosieve stoornis.............................................................................93
12.9.3 Pyromanie.......................................................................................................... 93
13.1 Normaal en afwijkend gedrag tijdens de adolescentie.............................95
13.1.1 Prevalentie van geestelijke gezondheidsproblemen bij kinderen en adolescenten
..................................................................................................................................... 95
13.1.2 Risicofactoren voor jeugdstoornissen................................................................96
13.2 Autismespectrumstoornis......................................................................97
13.2.1 Prevalentie van autismespectrumstoornis.........................................................97
13.2.2 Kenmerken van autisme....................................................................................98
13.2.3 Behandeling van autisme..................................................................................98
13.3 Verstandelijke beperking.......................................................................99
13.3.2 Downsyndroom..................................................................................................99
13.3.3 Andere chromosale afwijkingen.......................................................................100
13.3.4 Oorzaken: pre- en perinatale factoren.............................................................100
13.3.5 Ondersteuning en begeleiding.........................................................................100
13.4 Specifieke leerstoornissen...................................................................101
6
, 13.4.1 Leerstoornissen begrijpen en behandelen.......................................................101
13.5 Communicatiestoornissen....................................................................102
13.5.1 Taalstoornis...................................................................................................... 102
13.5.2 Problemen met de spraak................................................................................102
13.5.4 Sociale (pragmatische) communicatiestoornis.................................................103
13.6 Gedragsproblemen..............................................................................103
13.6.1 Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis................................................103
13.6.2 Behandeling van ADHD....................................................................................104
13.6.3 Normoverschrijdend-gedragsstoornis (conduct disorder)................................104
13.6.4 Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis (oppositional deviant disorder - ODD)
................................................................................................................................... 104
13.6.5 Theoretische perspectieven op gedragsstoornissen........................................105
13.6.6 Behandeling..................................................................................................... 105
13.7 Angst en depressie bij kinderen...........................................................105
13.7.1 Separatieangststoornis....................................................................................105
13.7.2 Angst bij kinderen begrijpen en behandelen....................................................106
13.7.3 Jeugddepressie................................................................................................ 106
13.8 Zelfdoding bij kinderen en adolescenten..............................................106
13.9 Eliminatiestoornissen..........................................................................107
13.9.1 Enuresis........................................................................................................... 107
13.9.2 Encopresis....................................................................................................... 108
14.1 Neurocognitieve stoornis.....................................................................109
14.2 Delirium............................................................................................. 109
14.3 Uitgebreide neurocognitieve stoornis..................................................110
14.4 Milde neurocognitieve stoornis............................................................110
14.4.1 Neurocognitieve stoornis door de ziekte van Alzheimer..................................110
14.5 Psychische stoornissen en ouder worden.............................................114
14.5.1 Angststoornissen en ouder worden..................................................................114
14.5.2 Depressie en ouder worden.............................................................................114
14.5.3 Slaapproblemen en ouder worden...................................................................114
7
,Hoofdstuk 1
Introductie
1.1 Inleiding
Psychopathologie is een deelgebied van de psychiatrie en de psychologie die zich bezighoudt
met het beschrijven van psychische stoornissen, oorzaken daarvan en behandelingen daarvoor.
Psychiatrie is het medisch specialisme dat zich richt op de diagnostiek en behandeling van
psychische stoornissen.
Psychische stoornis is het geheel van afwijkende emoties, gedachten of gedragspatronen dat
wordt gekenmerkt door onder andere een storing in het functioneren en (persoonlijk) lijden.
De beschrijving van psychische problemen of stoornissen bevatten specifieke eigenschappen
of kenmerken van deze stoornis. Dit noemen we symptomen.
Mensen met psychische stoornissen hebben veel te maken met stigmatisering. Verschillende
stichtingen en platforms creëren campagnes om dit stigmatiseren te verminderen.
1.2 Hoe noemen en definiëren we afwijkend gedrag?
De meest gebruikte criteria om te beoordelen of er sprake is van afwijkend gedrag zijn:
1. Uitzonderlijk
2. Sociaal afwijkend
3. Foute perceptie of interpretatie van de realiteit
4. Aanzienlijk emotioneel lijden van de persoon
5. Ongepast of contraproductief gedrag
6. Gevaar
Wanneer er overeenkomst met één of meerdere bovenstaande criteria is wordt er besloten of
er sprake is van afwijkend gedrag.
Er moet altijd gelet worden op het feit dat de interpretatie van ziekte, gedrag en gezondheid
cultuurgebonden is. Wat in de ene cultuur als afwijkend beschouwd wordt kan in een andere
cultuur volstrekt normaal zijn.
1.3 Historische visies op afwijkend gedrag
Eeuwenlang was in de westerse cultuur de wijdverspreide overtuiging dat ziekte een vorm van
straf is. Nog steeds zijn er mensen die deze overtuiging hebben. Momenteel is de meerderheid
in het westen ervan overtuigd dat ziekte het gevolg is van biologische en psychosociale
factoren.
Griekse oudheid: Hippocrates had de overtuiging dat gezondheid van lichaam en geest
beïnvloed wordt door humores. Dit waren volgens hem de essentiële lichaamssappen: slijm,
8
, zwarte gal, bloed en gele gal. Wanneer deze humores niet in evenwicht waren ontstond er
afwijkend gedrag.
Arabische psychiatrie vanaf 700 na Christus: in Bagdad werd in 750 een ziekenhuis geopend
speciaal voor geestesziekten. Kenmerkend is de humane behandeling van de geestesziekten.
Dit niveau van zorgvuldigheid en specialisatie werd in Europa pas in 1900 bereikt.
Middeleeuwen: mensen met afwijkend gedrag werden als bezeten beschouwd en zo ontstond
exorcisme en heksenvervolging.
1600: In Europa werden er krankzinnigengestichten of ‘gekkenhuizen’ gebouwd. Zowel
bedelaars als geestelijke gestoorden leefden er. Ze werden vastgeketend aan hun bedden of
zwierven zonder toezicht rond.
Vanaf 1800: De Franse artsen Jean-Baptiste Pussin en Philippe Pinel vonden (overeenkomstig
met de Arabische psychiatrie) dat mensen met afwijkend gedrag ziek waren en dus menselijke
behandeling verdienden. Ze ontwikkelden een behandelingsfilosofie: morele therapie, waarbij
patiënten in een ontspannen en respectvolle omgeving weer normaal zouden gaan
functioneren. In Nederland heeft
Prof. Dr. J.L.C. Schroeder van der Kolk veel betekend voor de ontwikkeling van de
psychiatrie. Hij heeft het Utrechtse ‘dolhuys’ in een modern gesticht veranderd.
In de tweede helft van de 19e eeuw verloor de morele therapie aan enthousiasme en werd er
steeds meer geloofd dat afwijkend gedrag ongeneselijk is. Tot na de tweede wereldoorlog
werden patiënten vaak in gestichten geplaatst ver weg van de samenleving. Midden jaren 50
kwamen nieuwe medicatie en sociaal gerichte psychiatrische principes aan het oppervlak.
Vanaf 1960: Er ontstond kritiek op de psychiatrie omdat de overtuiging werd dat mensen geen
stoornis hadden maar door de kapitalistische maatschappij ziek waren geworden. Eind
twintigste eeuw is het principe gestart dat patiënten niet worden opgenomen tenzij dit de
enige mogelijkheid is. Patiënten moeten zo veel als mogelijk voor zichzelf zorgen.
Hedendaags: Vanwege de hoge kosten van de Nederlandse gezondheidszorg is er begin 2000
een omslag van een (zoals Koning Willem Alexander zegt) klassieke verzorgingsstaat naar
een participatiesamenleving. Burgers moeten zelf meer verantwoordelijkheid nemen en
minder snel afhankelijk van de zorg worden. Dit wordt het empoweren van mensen, genoemd.
Evidence-based medicine: het streven om gebruik te maken van het beste beschikbare bewijs
bij het maken van een keuze voor de behandeling van een patiënt.
1.4 Ethiek in onderzoek
Ethische richtlijnen zijn van belang om de waardigheid van het betrokken individu te
bevorderen. De principes gaan uit van informed consent en vertrouwelijkheid.
Kritisch denken over psychologie
De belangrijkste aspecten van kritisch denken:
- Blijf sceptisch
- Denk na over de definities en terminologie
9
Samenvatting
Psychiatrie een
Inleiding
10E EDITIE, PSYCHOPATHOLOGIE
MICHELLE BOS
,Inhoudsopgave
1.1 Inleiding.................................................................................................. 8
1.2 Hoe noemen en definiëren we afwijkend gedrag?.......................................8
1.3 Historische visies op afwijkend gedrag......................................................8
1.4 Ethiek in onderzoek..................................................................................9
2.1 Inleiding................................................................................................. 11
2.2 Het biologische perspectief.....................................................................11
2.3 Het psychologische perspectief...............................................................15
2.3.1 Psychodynamische modellen...............................................................................15
2.3.2 Leermodellen....................................................................................................... 18
2.3.3 Humanistische modellen......................................................................................19
2.3.4 Cognitieve modellen............................................................................................ 19
2.4 Het sociaal-culturele perspectief.............................................................20
2.5 Het biopsychosociale perspectief: een combinatie van modellen...............21
2.5.1 Het diathese-stressmodel....................................................................................21
2.6 Psychologische behandelmethoden.........................................................21
2.6.1 Soorten hulpverleners..........................................................................................21
2.7 Psychotherapie.......................................................................................21
2.7.1 Psychoanalyse en psychodynamische therapie...................................................22
2.7.2 Humanistische therapie.......................................................................................22
2.7.3 Gedragstherapie.................................................................................................. 23
2.7.4 Cognitieve therapie.............................................................................................23
2.7.5 Cognitieve gedragstherapie.................................................................................24
2.7.6 Groeps-, gezins- en relatietherapie......................................................................24
2.8 Biologisch georiënteerde therapieën.......................................................24
2.8.1 Culturele diversiteit en psychotherapie...............................................................24
2.8.2 Andere biologische interventies...........................................................................25
3.1 Inleiding................................................................................................. 26
3.2 Classificatie van afwijkende gedragspatronen..........................................26
3.2.1 De DSM: systematiek, werkwijze en taalgebruik..................................................26
1
,3.3 Kenmerken van de DSM..........................................................................26
3.3.1 Evaluatie van het DSM-systeem...........................................................................27
3.3.2 Voor- en nadelen van het DSM-systeem...............................................................28
3.4 Beoordelingsmethoden...........................................................................28
3.4.1 Het klinische interview.........................................................................................28
3.4.2 Psychologische tests............................................................................................ 29
3.4.3 Neuropsychologische beoordeling.......................................................................29
3.4.4 Gedragsbeoordeling............................................................................................. 29
3.4.5 Fysiologische beoordeling en beeldende technieken...........................................30
3.4.6 De rol van socioculturele factoren bij psychologische diagnostiek.......................30
5.1 Inleiding................................................................................................. 31
5.2 Angststoornis.........................................................................................31
5.2.1 Overzicht van angststoornissen...........................................................................31
5.2.2 Cultuurdiversiteit in prevalentie van angststoornissen........................................32
5.3 Paniekstoornis........................................................................................32
5.3.1 Theoretische perspectieven.................................................................................32
5.3.2 Behandelmethoden..............................................................................................34
5.4 Fobische stoornissen..............................................................................34
5.4.1 Typen fobieën...................................................................................................... 34
5.4.2 Theoretische perspectieven.................................................................................35
5.4.3 Behandelmethoden..............................................................................................37
5.5 Obsessief-compulsieve en verwante stoornissen......................................37
5.5.1 Obsessief-compulsieve stoornis...........................................................................38
5.5.2 Theoretische perspectieven.................................................................................38
5.5.3 Behandelmethoden..............................................................................................38
5.5.4 Verstoorde lichaamsbeleving...............................................................................39
5.5.5 Verzamelstoornis................................................................................................. 39
5.6 Gegeneraliseerde-angststoornis..............................................................39
5.6.1 Theoretische perspectieven.................................................................................39
5.6.2 Behandelmethoden..............................................................................................40
6.1 Inleiding................................................................................................. 41
6.2 Dissociatieve stoornissen........................................................................41
6.2.1 Dissociatieve identiteitsstoornis..........................................................................41
2
, 6.2.2 Dissociatieve amnesie.........................................................................................41
6.2.3 Depersonalisatie-/derealisatiestoornis.................................................................42
6.2.4 Cultuurgebonden dissociatieve syndromen.........................................................42
6.2.5 Theoretische perspectieven.................................................................................42
6.2.6 Behandeling van dissociatieve stoornissen..........................................................43
6.3 Somatisch-symptoomstoornis en verwante stoornis.................................43
6.3.1 Somatisch-symptoomstoornis..............................................................................43
6.3.2 Ziekteangststoornis.............................................................................................44
6.3.3 Conversiestoornis................................................................................................ 44
6.3.4 Nagebootste stoornis...........................................................................................44
6.3.5 Theoretische perspectieven.................................................................................44
6.3.6 Behandeling van somatisch-symptoomstoornis en verwante stoornissen...........45
6.4 De invloed van psychische factoren op de fysieke gezondheid..................45
6.4.1 Maagzweren........................................................................................................ 45
6.4.2 Hoofdpijn............................................................................................................. 45
6.4.3 Hart- en vaatziekten............................................................................................46
6.4.4 Kanker................................................................................................................. 46
8.1 Inleiding................................................................................................. 47
8.2 Aan middelen en verslaving gerelateerde stoornissen..............................47
8.3 Gebruik en misbruik................................................................................48
8.4 Verslavende middelen.............................................................................48
8.4.1 Dempende middelen............................................................................................ 48
8.4.2 Stimulantia.......................................................................................................... 51
8.4.3 Hallucinogene middelen......................................................................................52
8.5 Theoretische perspectieven....................................................................53
8.5.1 Biologisch perspectief..........................................................................................53
8.5.2 Leerperspectief.................................................................................................... 54
8.5.3 Cognitief perspectief............................................................................................54
8.5.4 Psychodynamisch perspectief..............................................................................54
8.5.5 Sociaal-cultureel perspectief................................................................................54
8.6 Behandeling van middel gerelateerde stoornissen...................................54
8.6.1 Biologische benaderingen....................................................................................55
8.6.2 Lotgenoten en ervaringsdeskundige spelen een belangrijke rol..........................55
8.6.3 Intramurale behandeling......................................................................................55
3
, 8.6.4 Psychodynamische therapie................................................................................56
8.6.5 Gedragstherapie.................................................................................................. 56
8.7 Training voor terugvalpreventie..............................................................56
8.8 Gokstoornis............................................................................................ 57
9.1 Inleiding................................................................................................. 58
9.1.1 Voorkomen van eetstoornissen............................................................................58
9.2 Anorexia nervosa....................................................................................58
9.3 Boulimia nervosa....................................................................................59
9.4 Eetbuistoornis........................................................................................59
9.5 Factoren die bijdragen tot het ontstaan van voedings- en eetbuistoornissen
................................................................................................................... 60
9.5.1 Biologische factoren............................................................................................ 60
9.5.2 Psychische factoren............................................................................................. 60
9.5.3 Gezinsfactoren..................................................................................................... 61
9.5.4 Sociaal-culturele factoren....................................................................................61
9.6 Behandeling van anorexia nervosa en boulimia nervosa...........................62
9.7 Obesitas................................................................................................. 63
9.8 Slaap-waakstoornissen...........................................................................64
9.8.1 Insomnia.............................................................................................................. 64
9.8.2 Hypersomnolentiestoornis...................................................................................64
9.8.3 Narcolepsie.......................................................................................................... 65
9.8.4 Slaapgebonden ademhalingsstoornis..................................................................65
9.8.5 Slaap-waakstoornis gebonden aan de circadiaanse ritmiek.................................65
9.9 Parasomnia............................................................................................ 65
9.9.1 Pavor nocturnus................................................................................................... 66
9.9.2 Slaapwandelen..................................................................................................... 66
9.9.3 Remslaapgedragsstoornis....................................................................................66
9.9.4 Nachtmerriestoornis............................................................................................66
9.10 Behandeling van slaap-waakstoornissen................................................67
9.10.1 Biologische benaderingen..................................................................................67
9.10.2 Psychologische bendering..................................................................................67
11.1 Inleiding............................................................................................... 68
4
,11.2 Schizofrenie.........................................................................................68
11.2.1 Ontstaan en verloop..........................................................................................68
11.2.2 Prevalentie......................................................................................................... 69
11.2.3 Diagnostische kenmerken..................................................................................69
11.2.4 Waarnemingsstoornissen...................................................................................71
11.2.5 Emotionele stoornissen......................................................................................72
11.2.6 Motorische stoornissen en stoornissen in de aandrift........................................72
11.3 Theoretische perspectieven...................................................................73
11.3.1 Biologische perspectieven.................................................................................73
11.3.2 Leerperspectieven.............................................................................................74
11.3.3 Familietheorieën................................................................................................74
11.4 Behandeling van schizofrenie................................................................75
11.4.1 Medicatie........................................................................................................... 75
11.4.2 Psycho-educatie.................................................................................................76
11.4.3 Cognitieve gedragstherapie...............................................................................76
11.4.4 Psychosociale revalidatie, nieuwe ontwikkelingen.............................................76
11.4.5 Programma’s voor gezinsinterventie.................................................................76
11.4.6 Lotgenotengroepen en ervaringsdeskundigen...................................................77
11.5 Andere schizofreniespectrumstoornissen...............................................77
11.5.1 Korte psychotische stoornis...............................................................................77
11.5.2 Schizofreniforme stoornis..................................................................................77
11.5.3 Waanstoornis..................................................................................................... 77
11.5.4 Schizoaffectieve stoornis...................................................................................77
12.1 Inleiding............................................................................................... 79
12.2 Typen persoonlijkheidsstoornissen........................................................79
12.3 Persoonlijkheidsstoornissen gekenmerkt door vreemd of excentriek
gedrag – cluster A........................................................................................80
12.3.2 Schizoïde-persoonlijkheidsstoornis....................................................................80
12.3.3 Schizotypische-persoonlijkheidsstoornis............................................................80
12.4 Persoonlijkheidsstoornissen gekenmerkt door dramatisch, emotioneel of
wispelturig gedrag – cluster B.......................................................................81
12.4.1 Antisociale-persoonlijkheidsstoornis..................................................................81
12.4.2 Borderline-persoonlijkheidsstoornissen..............................................................82
12.4.3 Histrionische-persoonlijkheidsstoornis...............................................................83
12.4.4 Narcistische-persoonlijkheidsstoornis................................................................83
5
,12.5 Persoonlijkheidsstoornissen gekenmerkt door nerveus of angstig gedrag –
cluster C...................................................................................................... 84
12.5.1 Vermijdende-persoonlijkheidsstoornis................................................................84
12.5.2 Afhankelijke-persoonlijkheidsstoornis................................................................85
12.5.3 Dwangmatige-persoonlijkheidsstoornis.............................................................85
12.6 Problemen met de indeling van persoonlijkheidsstoornissen...................86
12.7 Theoretische perspectieven...................................................................86
12.7.1 Psychodynamische perspectieven.....................................................................86
12.7.2 Leer- en sociaalcognitieve perspectieven..........................................................87
12.7.3 Gezinsfactoren................................................................................................... 88
12.7.4 Biologische perspectieven.................................................................................89
12.7.5 Sociaal-culturele omstandigheden.....................................................................90
12.8 Behandeling van persoonlijkheidsstoornissen........................................90
12.8.1 Psychodynamische therapie..............................................................................90
12.8.2 Gedragstherapie................................................................................................ 91
12.8.3 Biologische benadering......................................................................................91
12.9 Impulsbeheersingsstoornissen..............................................................92
12.9.1 Kleptomanie....................................................................................................... 92
12.9.2 Periodiek explosieve stoornis.............................................................................93
12.9.3 Pyromanie.......................................................................................................... 93
13.1 Normaal en afwijkend gedrag tijdens de adolescentie.............................95
13.1.1 Prevalentie van geestelijke gezondheidsproblemen bij kinderen en adolescenten
..................................................................................................................................... 95
13.1.2 Risicofactoren voor jeugdstoornissen................................................................96
13.2 Autismespectrumstoornis......................................................................97
13.2.1 Prevalentie van autismespectrumstoornis.........................................................97
13.2.2 Kenmerken van autisme....................................................................................98
13.2.3 Behandeling van autisme..................................................................................98
13.3 Verstandelijke beperking.......................................................................99
13.3.2 Downsyndroom..................................................................................................99
13.3.3 Andere chromosale afwijkingen.......................................................................100
13.3.4 Oorzaken: pre- en perinatale factoren.............................................................100
13.3.5 Ondersteuning en begeleiding.........................................................................100
13.4 Specifieke leerstoornissen...................................................................101
6
, 13.4.1 Leerstoornissen begrijpen en behandelen.......................................................101
13.5 Communicatiestoornissen....................................................................102
13.5.1 Taalstoornis...................................................................................................... 102
13.5.2 Problemen met de spraak................................................................................102
13.5.4 Sociale (pragmatische) communicatiestoornis.................................................103
13.6 Gedragsproblemen..............................................................................103
13.6.1 Aandachtsdeficiëntie-/hyperactiviteitsstoornis................................................103
13.6.2 Behandeling van ADHD....................................................................................104
13.6.3 Normoverschrijdend-gedragsstoornis (conduct disorder)................................104
13.6.4 Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis (oppositional deviant disorder - ODD)
................................................................................................................................... 104
13.6.5 Theoretische perspectieven op gedragsstoornissen........................................105
13.6.6 Behandeling..................................................................................................... 105
13.7 Angst en depressie bij kinderen...........................................................105
13.7.1 Separatieangststoornis....................................................................................105
13.7.2 Angst bij kinderen begrijpen en behandelen....................................................106
13.7.3 Jeugddepressie................................................................................................ 106
13.8 Zelfdoding bij kinderen en adolescenten..............................................106
13.9 Eliminatiestoornissen..........................................................................107
13.9.1 Enuresis........................................................................................................... 107
13.9.2 Encopresis....................................................................................................... 108
14.1 Neurocognitieve stoornis.....................................................................109
14.2 Delirium............................................................................................. 109
14.3 Uitgebreide neurocognitieve stoornis..................................................110
14.4 Milde neurocognitieve stoornis............................................................110
14.4.1 Neurocognitieve stoornis door de ziekte van Alzheimer..................................110
14.5 Psychische stoornissen en ouder worden.............................................114
14.5.1 Angststoornissen en ouder worden..................................................................114
14.5.2 Depressie en ouder worden.............................................................................114
14.5.3 Slaapproblemen en ouder worden...................................................................114
7
,Hoofdstuk 1
Introductie
1.1 Inleiding
Psychopathologie is een deelgebied van de psychiatrie en de psychologie die zich bezighoudt
met het beschrijven van psychische stoornissen, oorzaken daarvan en behandelingen daarvoor.
Psychiatrie is het medisch specialisme dat zich richt op de diagnostiek en behandeling van
psychische stoornissen.
Psychische stoornis is het geheel van afwijkende emoties, gedachten of gedragspatronen dat
wordt gekenmerkt door onder andere een storing in het functioneren en (persoonlijk) lijden.
De beschrijving van psychische problemen of stoornissen bevatten specifieke eigenschappen
of kenmerken van deze stoornis. Dit noemen we symptomen.
Mensen met psychische stoornissen hebben veel te maken met stigmatisering. Verschillende
stichtingen en platforms creëren campagnes om dit stigmatiseren te verminderen.
1.2 Hoe noemen en definiëren we afwijkend gedrag?
De meest gebruikte criteria om te beoordelen of er sprake is van afwijkend gedrag zijn:
1. Uitzonderlijk
2. Sociaal afwijkend
3. Foute perceptie of interpretatie van de realiteit
4. Aanzienlijk emotioneel lijden van de persoon
5. Ongepast of contraproductief gedrag
6. Gevaar
Wanneer er overeenkomst met één of meerdere bovenstaande criteria is wordt er besloten of
er sprake is van afwijkend gedrag.
Er moet altijd gelet worden op het feit dat de interpretatie van ziekte, gedrag en gezondheid
cultuurgebonden is. Wat in de ene cultuur als afwijkend beschouwd wordt kan in een andere
cultuur volstrekt normaal zijn.
1.3 Historische visies op afwijkend gedrag
Eeuwenlang was in de westerse cultuur de wijdverspreide overtuiging dat ziekte een vorm van
straf is. Nog steeds zijn er mensen die deze overtuiging hebben. Momenteel is de meerderheid
in het westen ervan overtuigd dat ziekte het gevolg is van biologische en psychosociale
factoren.
Griekse oudheid: Hippocrates had de overtuiging dat gezondheid van lichaam en geest
beïnvloed wordt door humores. Dit waren volgens hem de essentiële lichaamssappen: slijm,
8
, zwarte gal, bloed en gele gal. Wanneer deze humores niet in evenwicht waren ontstond er
afwijkend gedrag.
Arabische psychiatrie vanaf 700 na Christus: in Bagdad werd in 750 een ziekenhuis geopend
speciaal voor geestesziekten. Kenmerkend is de humane behandeling van de geestesziekten.
Dit niveau van zorgvuldigheid en specialisatie werd in Europa pas in 1900 bereikt.
Middeleeuwen: mensen met afwijkend gedrag werden als bezeten beschouwd en zo ontstond
exorcisme en heksenvervolging.
1600: In Europa werden er krankzinnigengestichten of ‘gekkenhuizen’ gebouwd. Zowel
bedelaars als geestelijke gestoorden leefden er. Ze werden vastgeketend aan hun bedden of
zwierven zonder toezicht rond.
Vanaf 1800: De Franse artsen Jean-Baptiste Pussin en Philippe Pinel vonden (overeenkomstig
met de Arabische psychiatrie) dat mensen met afwijkend gedrag ziek waren en dus menselijke
behandeling verdienden. Ze ontwikkelden een behandelingsfilosofie: morele therapie, waarbij
patiënten in een ontspannen en respectvolle omgeving weer normaal zouden gaan
functioneren. In Nederland heeft
Prof. Dr. J.L.C. Schroeder van der Kolk veel betekend voor de ontwikkeling van de
psychiatrie. Hij heeft het Utrechtse ‘dolhuys’ in een modern gesticht veranderd.
In de tweede helft van de 19e eeuw verloor de morele therapie aan enthousiasme en werd er
steeds meer geloofd dat afwijkend gedrag ongeneselijk is. Tot na de tweede wereldoorlog
werden patiënten vaak in gestichten geplaatst ver weg van de samenleving. Midden jaren 50
kwamen nieuwe medicatie en sociaal gerichte psychiatrische principes aan het oppervlak.
Vanaf 1960: Er ontstond kritiek op de psychiatrie omdat de overtuiging werd dat mensen geen
stoornis hadden maar door de kapitalistische maatschappij ziek waren geworden. Eind
twintigste eeuw is het principe gestart dat patiënten niet worden opgenomen tenzij dit de
enige mogelijkheid is. Patiënten moeten zo veel als mogelijk voor zichzelf zorgen.
Hedendaags: Vanwege de hoge kosten van de Nederlandse gezondheidszorg is er begin 2000
een omslag van een (zoals Koning Willem Alexander zegt) klassieke verzorgingsstaat naar
een participatiesamenleving. Burgers moeten zelf meer verantwoordelijkheid nemen en
minder snel afhankelijk van de zorg worden. Dit wordt het empoweren van mensen, genoemd.
Evidence-based medicine: het streven om gebruik te maken van het beste beschikbare bewijs
bij het maken van een keuze voor de behandeling van een patiënt.
1.4 Ethiek in onderzoek
Ethische richtlijnen zijn van belang om de waardigheid van het betrokken individu te
bevorderen. De principes gaan uit van informed consent en vertrouwelijkheid.
Kritisch denken over psychologie
De belangrijkste aspecten van kritisch denken:
- Blijf sceptisch
- Denk na over de definities en terminologie
9
