Ethisch handelen
Lijstje examenvragen leren! Er zal nooit een vraag gesteld worden die niet in het lijstje staat.
Kennisvragen (meer dan de helft van de punten)en inzichtsvragen.
Je kijkt naar de vragen en je zoekt de antwoorden op het leerpad. Op elke kennisvraag vind je het
antwoord op het leerpad.
Les 1:
Ethische problemen binnen de gezondheidszorg, door het feit dat er keuzes kunnen gemaakt worden
of door het feit dat er geen keuzes kunnen gemaakt worden: het zelf bepalen als je nog wil leven of
niet, Rationalisering van het leven, mensen in een WZC worden verwaarloosd of worden niet goed
behandeld, sommige mensen krijgen de juiste zorg niet…
Er zijn heel wat ethische problemen binnen de gezondheidszorg. Je moet komen tot een ethisch
overleg, omdat daar een moreel oordeel zal geveld worden en dat moreel oordeel zal zeggen op
welke manier je daar vanaf dat moment moet mee omgaan.
Indeling ethische problemen:
- Micro niveau: vertrekt vanuit intermenselijke interprofessionele relaties. Jij als persoon
hebt contact met een ander persoon en je gaat ermee in relatie. Binnen een praktijk kom je
in relatie tot een zorgvrager en dat is een intermenselijke en interprofessionele relatie.
(Cliënt <-> hulpverlener) (met die niveau word je direct geconfronteerd)
Vorm van oplossing = detecteren dat er een probleem is en je moet intuïtief komen tot een
oplossing/oordeel. Je wordt beoordeeld op wat je gedaan hebt, welke beslissing je genomen
hebt.
Bv. het fixeren van een persoon door een voorzettafel voor te zetten. Verschillende
fixatiemiddelen. Als je iemand fixeert, moet je uitleggen/zeggen dat ze gefixeerd worden. Je
moet de toestemming vragen om te fixeren. Bespreek het eens en ga in overleg tot je een
oplossing bekomt.
- Mezo niveau: ethisch problemen die zich voordoen vanuit een organisatie, dus er moet een
oplossing gevonden worden vanuit die organisatie. Niet enkel binnen de intermenselijke en
interprofessionele relatie. Probleem op organisatieniveau.
De relatie kan zich afspelen binnen verschillende organisatie niveaus. Bv intramurale setting,
dienst ergotherapie, revalidatiedienst, ziekenhuis…
Vorm van oplossing = wordt besproken binnen de organisatie en ze maken een richtlijn
binnen de organisatie. Wat is ons beleid, hoe denken we erover als organisatie? Dit is onze
visie, missie, beleid. Op beleidsniveau tot een antwoord komen.
- Macro niveau: probleem die zich bevindt binnen verschillende organisaties, vanuit een
groter overkoepelende organisatie en die overkoepelende organisatie moet zoeken voor een
oplossing. Breder maatschappelijk kader.
Vorm van oplossing = regels weergegeven vanuit een juridisch normatief kader (wetten):
over alle organisaties heen zeggen we vanuit een overkoepelende organisatie: dit is het
standpunt en dit moet je doen/is de oplossing. Er is ook een publieke opinie.
Bv. corona, de keuze van abortus, euthanasie
Wij gaan ons focussen op de problemen op micro niveau:
, - om ons ervan te overtuigen dat we een belangrijke plaats hebben in het ethisch overleg
- om doeners mee te nemen
Op elk niveau zijn er ethische problemen. Op elk niveau worden er ook antwoorden/oplossingen
geformuleerd op problemen. Een ethisch probleem komt nooit alleen het heeft bv ook een financieel
element, een juridische context… als we het willen hebben over het ethisch probleem dan moeten
we het probleem ook exact moeten benoemen. Eens je het ethisch probleem erkent moet je het ook
gaan benoemen. De niveaus staan met elkaar in relatie. We moeten kunnen evalueren of dat we het
probleem op een goeie manier preventief aangepakt hebben. Als de preventie niet gelukt is en het
probleem heeft zich opnieuw gemanifesteerd. Dat we een manier hebben met enkele handelingen
om een oplossing te krijgen voor het probleem. Vanaf het ogenblik dat we het ethisch probleem
erkennen en benoemen, dan is het de bedoeling dat we op micro niveau komen tot een manier van
handelen. We moeten tot een handelingsplan komen, om zo je doel te bereiken. 1 e doel: ervoor
zorgen dat het probleem zich niet meer voordoet. 2 e doel: het probleem stelt zich opnieuw, hoe
pakken we het aan als het probleem zich opnieuw aandient en op welke manier kunnen we het
evalueren? Kijken of het benoemde probleem werkelijk aangehaald is. Het benoemen kent een
belangrijke waarde.
WAARDEN, NORMEN, ETHIEK EN MORAAL
De termen ‘waarden’ en ‘normen worden vaak samen uitgesproken, alsof ze dezelfde betekenis
hebben. Er is echter een verschil tussen beide.
Waarden geven aan wat nastrevenswaardig is. Waarden zijn ideeën en opvattingen die door een
groep van mensen worden gedragen (bijvoorbeeld eerlijkheid, individuele vrijheid, respect voor
anderen). Doordat ze ‘abstracter’ geformuleerd worden, zijn ze niet zo maar af te dwingen. Je kan
ernaar leven, ze kunnen inspireren, maar ze lijken nooit ten volle haalbaar. Waarden zijn evaluatief,
ze laten toe om bijvoorbeeld een situatie te evalueren, ze geven aan wat waardevol is.
Normen zijn prescriptief. Normen zijn meer contextgebonden. Normen zijn concrete gedragsregels
en worden geformuleerd om de vooropgestelde waarden zo veel mogelijk te realiseren. Ze geven aan
wat je moet doen en wat je niet mag doen (bijvoorbeeld je mag niet liegen, je moet de waarheid
vertellen). Normen zijn een leidraad voor het handelen. Ze helpen bij het beoordelen van het gedrag
of de handeling, het voldoet aan de norm of niet.
AANDACHT: Door na te denken over waarden ga je naar de basis van het handelen en de genomen
beslissingen. Het helpt bij het zoeken naar de opvattingen die belangrijk zijn binnen een samenleving
en die bepalend zijn voor de manier waarop mensen met elkaar omgaan en de keuzes die hierbij
worden gemaakt. Nadenken over waarden maakt je sterk in het ethisch overleg omdat je de
gesprekspartner kan meenemen naar de grond van de zaak.
Klik op onderstaande link en leg zelf de relatie tussen (1) waarden die belangrijk zijn voor jou, (2) de
universele verklaring van de rechten van de mens en (3) hoe dit vertaald wordt in regels, afspraken
en gedrag. The Universal Declaration of Human Rights
Ethiek is de systematische (wetenschappelijke) studie van het morele, de leer van de
moraal. Moraal verwijst naar de verzameling van gedragsregels en opvattingen die binnen een
samenleving als vanzelfsprekend worden aanvaard en die een weerspiegeling zijn van de heersende
waarden en normen binnen de samenleving.
Wat is de verhouding tussen normen en waarden?
, Zowel normen als waarden hebben een evaluatief karakter.
Norm: je moet beleefd zijn en waarde: respect hebben. Verhouding tussen normen en waarden: het
waardengehalte ‘respect hebben voor elkaar’ dat vind ik waardevol. Kun je het evalueren? Ja, maar
dat blijft vaag. Dat wordt natuurlijk minder vaag op het moment dat je zegt: als je respectvol wilt zijn,
dan moet je beleefd blijven. Dat kun je goed evalueren.
EEN MOREEL PROBLEEM
Wat maakt een probleem tot een moreel probleem? Vaak is een probleem geen exclusief moreel
probleem en is er bijvoorbeeld ook een economische, organisatorische, politieke of psychologische
dimensie aan verbonden. Om te willen inzien of te willen weten (perceptie van de situatie) dat er
een moreel probleem is, moet je bereid zijn het morele probleem te zien.
Aandacht voor de context
VRAAG/BEDENKING: Welke dimensies zijn volgens jou mogelijks verbonden aan volgende situatie?
Een zorgverlener werkt op een acute dienst geriatrie. De zorgverlener is gespecialiseerd in het
positioneren van mensen in bed en zetel. Op een dag wordt de zorgverlener gevraagd om een
patiënt op de intensive care unit te positioneren zodat hij meer comfort heeft en minder pijn. Na de
eerste vraag komen er meerdere vragen van dezelfde en andere diensten om tussendoor iemand te
positioneren. Totdat de zorgverlener dit niet meer mag doen. De werkgever laat verstaan dat ze deze
handeling niet kunnen verrekenen aan de patiënt, het kan ook niet opgenomen worden in de
ligdagprijs. En wat als er door de handeling iets fout gaat met de patiënt en/of de zorgverlener?
Een situatie is dus niet altijd en niet voor iedereen een moreel probleem. Het hangt af van de
perceptie van de situatie, de waarden van de betrokkenen en de normen binnen de cultuur of
subcultuur waarin men functioneert.
Pedagogische tik: Natuurlijk is iedereen het erover eens dat kinderen slaan of mishandelen niet kan.
Toch lijken sommige mensen een ‘tik’ een aanvaardbare vorm van lichamelijk geweld in de
opvoeding te vinden. Ze noemen het zelfs een ‘opvoedingsmiddel met lerend effect’. Soms ook een
manier om kinderen te beschermen. Vandaar de term ‘pedagogisch’. Maar geweld is en blijft geweld,
in welke vorm ook. Want waar leggen we de grens?
Je doet de pedagogische tik niet op het hoofd, maar meestal op de billen of op de handen.
Wat is jouw mening over de pedagogische tik?
Misschien wel het vervelendste aan een moreel probleem is de moeilijkheid om het probleem op te
lossen, een oordeel te vellen. Een probleem krijgt een morele dimensie als de situatie of de
handeling beoordeeld wordt vanuit een moreel standpunt, verwijzend naar waarden (evaluatie,
waardering) en normen (beoordeling, voldoet aan de norm of niet).
Medische ethiek
De medische ethiek is jarenlang een beroepsethiek geweest, een vorm van ethiek die enkel
door medici en hulpverleners zelf beoefend werd. Het resultaat was een beroepscode. Het naleven
van de beroepscode en de daarmee gepaard gaande attitudes, zorgde voor ‘goede’
beroepsbeoefenaars.
Vanaf het einde van de jaren ’60 is een nieuwe medische ethiek ontstaan, een gezondheidsethiek,
die rekening houdt met de cliënt en zijn zelfbeschikkingsrecht. (de macht van de hulpverlener ging
naar beneden en de macht van de hulpvrager ging naar boven. De dominantie van de hulpverleners
werd minder groot) Het was van bij het begin een poging om zorgvragers een stem te geven en
Lijstje examenvragen leren! Er zal nooit een vraag gesteld worden die niet in het lijstje staat.
Kennisvragen (meer dan de helft van de punten)en inzichtsvragen.
Je kijkt naar de vragen en je zoekt de antwoorden op het leerpad. Op elke kennisvraag vind je het
antwoord op het leerpad.
Les 1:
Ethische problemen binnen de gezondheidszorg, door het feit dat er keuzes kunnen gemaakt worden
of door het feit dat er geen keuzes kunnen gemaakt worden: het zelf bepalen als je nog wil leven of
niet, Rationalisering van het leven, mensen in een WZC worden verwaarloosd of worden niet goed
behandeld, sommige mensen krijgen de juiste zorg niet…
Er zijn heel wat ethische problemen binnen de gezondheidszorg. Je moet komen tot een ethisch
overleg, omdat daar een moreel oordeel zal geveld worden en dat moreel oordeel zal zeggen op
welke manier je daar vanaf dat moment moet mee omgaan.
Indeling ethische problemen:
- Micro niveau: vertrekt vanuit intermenselijke interprofessionele relaties. Jij als persoon
hebt contact met een ander persoon en je gaat ermee in relatie. Binnen een praktijk kom je
in relatie tot een zorgvrager en dat is een intermenselijke en interprofessionele relatie.
(Cliënt <-> hulpverlener) (met die niveau word je direct geconfronteerd)
Vorm van oplossing = detecteren dat er een probleem is en je moet intuïtief komen tot een
oplossing/oordeel. Je wordt beoordeeld op wat je gedaan hebt, welke beslissing je genomen
hebt.
Bv. het fixeren van een persoon door een voorzettafel voor te zetten. Verschillende
fixatiemiddelen. Als je iemand fixeert, moet je uitleggen/zeggen dat ze gefixeerd worden. Je
moet de toestemming vragen om te fixeren. Bespreek het eens en ga in overleg tot je een
oplossing bekomt.
- Mezo niveau: ethisch problemen die zich voordoen vanuit een organisatie, dus er moet een
oplossing gevonden worden vanuit die organisatie. Niet enkel binnen de intermenselijke en
interprofessionele relatie. Probleem op organisatieniveau.
De relatie kan zich afspelen binnen verschillende organisatie niveaus. Bv intramurale setting,
dienst ergotherapie, revalidatiedienst, ziekenhuis…
Vorm van oplossing = wordt besproken binnen de organisatie en ze maken een richtlijn
binnen de organisatie. Wat is ons beleid, hoe denken we erover als organisatie? Dit is onze
visie, missie, beleid. Op beleidsniveau tot een antwoord komen.
- Macro niveau: probleem die zich bevindt binnen verschillende organisaties, vanuit een
groter overkoepelende organisatie en die overkoepelende organisatie moet zoeken voor een
oplossing. Breder maatschappelijk kader.
Vorm van oplossing = regels weergegeven vanuit een juridisch normatief kader (wetten):
over alle organisaties heen zeggen we vanuit een overkoepelende organisatie: dit is het
standpunt en dit moet je doen/is de oplossing. Er is ook een publieke opinie.
Bv. corona, de keuze van abortus, euthanasie
Wij gaan ons focussen op de problemen op micro niveau:
, - om ons ervan te overtuigen dat we een belangrijke plaats hebben in het ethisch overleg
- om doeners mee te nemen
Op elk niveau zijn er ethische problemen. Op elk niveau worden er ook antwoorden/oplossingen
geformuleerd op problemen. Een ethisch probleem komt nooit alleen het heeft bv ook een financieel
element, een juridische context… als we het willen hebben over het ethisch probleem dan moeten
we het probleem ook exact moeten benoemen. Eens je het ethisch probleem erkent moet je het ook
gaan benoemen. De niveaus staan met elkaar in relatie. We moeten kunnen evalueren of dat we het
probleem op een goeie manier preventief aangepakt hebben. Als de preventie niet gelukt is en het
probleem heeft zich opnieuw gemanifesteerd. Dat we een manier hebben met enkele handelingen
om een oplossing te krijgen voor het probleem. Vanaf het ogenblik dat we het ethisch probleem
erkennen en benoemen, dan is het de bedoeling dat we op micro niveau komen tot een manier van
handelen. We moeten tot een handelingsplan komen, om zo je doel te bereiken. 1 e doel: ervoor
zorgen dat het probleem zich niet meer voordoet. 2 e doel: het probleem stelt zich opnieuw, hoe
pakken we het aan als het probleem zich opnieuw aandient en op welke manier kunnen we het
evalueren? Kijken of het benoemde probleem werkelijk aangehaald is. Het benoemen kent een
belangrijke waarde.
WAARDEN, NORMEN, ETHIEK EN MORAAL
De termen ‘waarden’ en ‘normen worden vaak samen uitgesproken, alsof ze dezelfde betekenis
hebben. Er is echter een verschil tussen beide.
Waarden geven aan wat nastrevenswaardig is. Waarden zijn ideeën en opvattingen die door een
groep van mensen worden gedragen (bijvoorbeeld eerlijkheid, individuele vrijheid, respect voor
anderen). Doordat ze ‘abstracter’ geformuleerd worden, zijn ze niet zo maar af te dwingen. Je kan
ernaar leven, ze kunnen inspireren, maar ze lijken nooit ten volle haalbaar. Waarden zijn evaluatief,
ze laten toe om bijvoorbeeld een situatie te evalueren, ze geven aan wat waardevol is.
Normen zijn prescriptief. Normen zijn meer contextgebonden. Normen zijn concrete gedragsregels
en worden geformuleerd om de vooropgestelde waarden zo veel mogelijk te realiseren. Ze geven aan
wat je moet doen en wat je niet mag doen (bijvoorbeeld je mag niet liegen, je moet de waarheid
vertellen). Normen zijn een leidraad voor het handelen. Ze helpen bij het beoordelen van het gedrag
of de handeling, het voldoet aan de norm of niet.
AANDACHT: Door na te denken over waarden ga je naar de basis van het handelen en de genomen
beslissingen. Het helpt bij het zoeken naar de opvattingen die belangrijk zijn binnen een samenleving
en die bepalend zijn voor de manier waarop mensen met elkaar omgaan en de keuzes die hierbij
worden gemaakt. Nadenken over waarden maakt je sterk in het ethisch overleg omdat je de
gesprekspartner kan meenemen naar de grond van de zaak.
Klik op onderstaande link en leg zelf de relatie tussen (1) waarden die belangrijk zijn voor jou, (2) de
universele verklaring van de rechten van de mens en (3) hoe dit vertaald wordt in regels, afspraken
en gedrag. The Universal Declaration of Human Rights
Ethiek is de systematische (wetenschappelijke) studie van het morele, de leer van de
moraal. Moraal verwijst naar de verzameling van gedragsregels en opvattingen die binnen een
samenleving als vanzelfsprekend worden aanvaard en die een weerspiegeling zijn van de heersende
waarden en normen binnen de samenleving.
Wat is de verhouding tussen normen en waarden?
, Zowel normen als waarden hebben een evaluatief karakter.
Norm: je moet beleefd zijn en waarde: respect hebben. Verhouding tussen normen en waarden: het
waardengehalte ‘respect hebben voor elkaar’ dat vind ik waardevol. Kun je het evalueren? Ja, maar
dat blijft vaag. Dat wordt natuurlijk minder vaag op het moment dat je zegt: als je respectvol wilt zijn,
dan moet je beleefd blijven. Dat kun je goed evalueren.
EEN MOREEL PROBLEEM
Wat maakt een probleem tot een moreel probleem? Vaak is een probleem geen exclusief moreel
probleem en is er bijvoorbeeld ook een economische, organisatorische, politieke of psychologische
dimensie aan verbonden. Om te willen inzien of te willen weten (perceptie van de situatie) dat er
een moreel probleem is, moet je bereid zijn het morele probleem te zien.
Aandacht voor de context
VRAAG/BEDENKING: Welke dimensies zijn volgens jou mogelijks verbonden aan volgende situatie?
Een zorgverlener werkt op een acute dienst geriatrie. De zorgverlener is gespecialiseerd in het
positioneren van mensen in bed en zetel. Op een dag wordt de zorgverlener gevraagd om een
patiënt op de intensive care unit te positioneren zodat hij meer comfort heeft en minder pijn. Na de
eerste vraag komen er meerdere vragen van dezelfde en andere diensten om tussendoor iemand te
positioneren. Totdat de zorgverlener dit niet meer mag doen. De werkgever laat verstaan dat ze deze
handeling niet kunnen verrekenen aan de patiënt, het kan ook niet opgenomen worden in de
ligdagprijs. En wat als er door de handeling iets fout gaat met de patiënt en/of de zorgverlener?
Een situatie is dus niet altijd en niet voor iedereen een moreel probleem. Het hangt af van de
perceptie van de situatie, de waarden van de betrokkenen en de normen binnen de cultuur of
subcultuur waarin men functioneert.
Pedagogische tik: Natuurlijk is iedereen het erover eens dat kinderen slaan of mishandelen niet kan.
Toch lijken sommige mensen een ‘tik’ een aanvaardbare vorm van lichamelijk geweld in de
opvoeding te vinden. Ze noemen het zelfs een ‘opvoedingsmiddel met lerend effect’. Soms ook een
manier om kinderen te beschermen. Vandaar de term ‘pedagogisch’. Maar geweld is en blijft geweld,
in welke vorm ook. Want waar leggen we de grens?
Je doet de pedagogische tik niet op het hoofd, maar meestal op de billen of op de handen.
Wat is jouw mening over de pedagogische tik?
Misschien wel het vervelendste aan een moreel probleem is de moeilijkheid om het probleem op te
lossen, een oordeel te vellen. Een probleem krijgt een morele dimensie als de situatie of de
handeling beoordeeld wordt vanuit een moreel standpunt, verwijzend naar waarden (evaluatie,
waardering) en normen (beoordeling, voldoet aan de norm of niet).
Medische ethiek
De medische ethiek is jarenlang een beroepsethiek geweest, een vorm van ethiek die enkel
door medici en hulpverleners zelf beoefend werd. Het resultaat was een beroepscode. Het naleven
van de beroepscode en de daarmee gepaard gaande attitudes, zorgde voor ‘goede’
beroepsbeoefenaars.
Vanaf het einde van de jaren ’60 is een nieuwe medische ethiek ontstaan, een gezondheidsethiek,
die rekening houdt met de cliënt en zijn zelfbeschikkingsrecht. (de macht van de hulpverlener ging
naar beneden en de macht van de hulpvrager ging naar boven. De dominantie van de hulpverleners
werd minder groot) Het was van bij het begin een poging om zorgvragers een stem te geven en
