2) WAT IS CRIMINALITEIT?
De definitie van criminaliteit is een dynamisch iets, niet statisch (verandert doorheen de tijd)
WAAROM IS DE DEFINITIEKWESTIE ZO BELANGRIJK VOOR DE CRIMINOLOGIE?
• Invloed op allerhande zaken:
(1) Het voorwerp van de criminologie
• Wat we criminaliteit benoemen is het studieobject van criminologie: vandaar van belang om te weten
wat we als criminaliteit benoemen en hoe criminaliteit is ontstaan
(2) Hoeveel criminaliteit?
• Wat moeten we tellen? Hoe moeten we tellen? Is tellen wel zinvol?
• Cfr criminografie, discussies over zin en onzin van criminaliteitsstatistieken en surveys, kwantitatieve
vs kwalitatieve onderzoeksmethoden enzovoort
(3) Wetenschappelijk karakter van de criminologie?
• Fundamenteel of toegepast?; Zelfstandige wetenschap of hulpwetenschap?
• Fundamenteel/zelfstandige wetenschap: definities zelf in vraag stellen, aangereikte definities
niet probleemloos aanvaarden als natuurlijk gegeven dat ons overkomt
• Toegepast: louter aanvaarden van strafrechtelijke definities zonder er vragen bij te stellen
• ‘We are compelled to admit that ‘criminology’ as traditionally conceived is a bastard science
grown out of public preoccupation with a social plague’ (Sellin 1938: 3)
(4) Theoretische en methodologische voorkeuren van de criminoloog
(2.1) ALLEDAAGSE DEFINITIES VAN CRIMINALITEIT
• Rol van eigen ervaringen en achtergronden
– Voor iemand die zelf ervaring heeft met criminaliteit, zelf slachtoffer is geweest, gaat
criminaliteit helemaal anders gaan beschrijven dan iemand die nog nooit in aanraking is
gekomen met criminaliteit
• De rol van de media
– De media dragen veel bij tot het in stand houden van stereotiepe criminaliteitsbeelden en het
verstrekken van kennis over ‘nieuwe’ vormen van criminaliteit zoals
witteboordencriminaliteit en fraude
– Dit nieuws vergroot de kennis van het publiek over verschijningsvormen van criminaliteit
maar de criminaliteitsbeelden veranderen daardoor nauwelijks
• Moord, doodslag, en verkrachting door vreemden of een gewapende overval gelden
als de ernstigste misdrijven en deze misdaden bepalen in hoge mate onze
criminaliteitsbeelden
, • Aandacht voor bepaalde misdrijven:
– De media maken van geweldsmisdrijven veel meer ophef dan van andere vormen van
misdadigheid en geven daarmee mogelijk voedsel aan de angst voor criminaliteit
• Geweld is verbonden met angst, spanning, sensatie en levert geld op
– Worden bepaalde concepten gehanteerd over hoe de focus gelegd wordt op bepaalde
fenomenen: Hoefnagels lanceerde 2 concepten
• Boemanconcept: ‘de veronderstelling over misdadigers, waarin op irrationele
gronden negatieve kenmerken aan hen worden toegeschreven’
• Cohen: ‘folk devils’
• Telelensreflex: ‘Veel zien van heel weinig en zonder context. Meestal het schokeffect
van een misdaad zien’
• Een voorbeeld hiervan is: de media-aandacht voor één enkel
geweldsmisdrijf met dodelijke afloop
• Aandacht voor de straf
– Inzoomen op de strafmaat: kijken of de straf voldoende zwaar is, of deze voldoende in
verhouding staat met het leed dat het slachtoffer heeft geleden
• Aandacht voor bepaalde groepen
– Hangt samen met dat Boemanconcept
– Vaak focus op minderheden /jongeren in de samenleving
• Media en publieke verontwaardiging
– De media hebben een functie bij het mobiliseren van publieke verontwaardiging over zinloos
geweld
• Bv de witte marsen in België, gehouden als protest tegen de gebeurtenissen rond de
zaak van Marc Dutroux
(2.2) STRAFRECHTELIJKE DEFINITIES VAN CRIMINALITEIT
• Strafrechtelijke definitie van criminaliteit
– Criminaliteit is ... wat in het strafwetboek staat: de meeste criminologen gaan meer of minder
stilzwijgend uit van de strafrechtelijke definities van criminaliteit.
• Definitie op zich eindproces (eindproduct) van proces dat eraan voorafgaat
– Strafrechtelijke definitie en rol van het overheidsoptreden: processen van criminalisering en
decriminalisering
– Criminalisering: criminaliseringsproces dat tot gevolg heeft dat bepaalde gedragingen het
label ‘crimineel’ krijgen, en opgenomen worden in het strafwetboek
, • In de regel gebeurd dit door strafbaarstelling (primair), opsporing, vervolging,
berechtiging, en eventueel bestraffing (secundair)
– Decriminalisering: gedraging die aanvankelijk als criminaliteit werden aanzien, op een
bepaald moment het label criminaliteit verliezen en dus niet langer strafrechtelijk beteugeld
kunnen worden
• Onderscheidt gemaakt tussen
1) De facto decriminalisering: nog steeds omschreven als criminaliteit in
strafwetboek maar wordt niet langer bestraft, is niet langer prioriteit in het
bevolgingsbeleid
a. U kan op elk moment tot de orde worden geroepen, is nog steeds
strafbaar maar geen prioriteit meer
2) De jure decriminalisering: afschaffen van criminaliteit in het strafwetboek; niet
langer bij wet omschreven als criminaliteit
a. Je gaat in principe dus over van de facto naar -> de jure
decriminalisering
• Waarom de overheid gedragingen van burgers soms wel en soms niet poogt te reguleren met formele
sancties hangt mede samen met het perspectief dat wordt gebruikt:
• 3 perspectieven:
– Consensus
• Consensus verwijst naar onderlinge overeenstemming over de regels
• Mensen gaan tot overeenstemming komen wat er in de strafwet wordt opgenomen,
er is een overeenstemming in de samenleving om bepaalde gedragingen als
crimineel te benoemen
• Welke socioloog houdt hiermee verband? Emile Durkheim
• Hij vraagt zich af ‘hoe komt die cohesie tot stand, hoe komt de
samenleving tot stand?’
• Ging op zoek naar uitwendige tekens om de cohesie in de
samenleving te bestuderen
• De strafwetgever is slechts de vertaler van de gemeenschappelijk
ondergeschreven waarden
– Pluralisme
• Hier wordt er vanuit gegaan dat de samenleving is samengesteld uit verschillende
groepen, verschillende subculturen die hun eigen belangen hebben, hun eigen
doelen nastreven, eigen opvattingen hebben over het leven
• Deze groepen zijn het onderling eens over de manier waarop conflicten
over die waarden en belangen moeten worden opgelost, namelijk via een
neutraal niet waarden- en belangengebonden systeem dat functioneert in
het algemeen belang
, • Over de materiële strafrechtsregels bestaat verschil van mening, maar men
is het eens over de procedures voor het totstandkomen, of schrappen van
die materiële regels strafbaarstelling is geen evidentie (niet iets dat
probleemloos voortvloeit uit het collectief bewustzijn)
• Het pluralistisch perspectief is dus veel dynamischer met betrekking tot de formele
en materiële regels dan het consensusperspectief
– Conflict
• De in het strafrecht vastgestelde regels worden gezien als uitkomsten van strijd of
van conflict tussen groepen met verschillende opvattingen over wat in de strafwet is,
of moet worden vastgelegd, en over de vraag hoe conflicten moeten worden
opgelost
• Volgens deze visie komen strafrechtregels tot stand als een resultaat van
macht; de groepen met de meeste macht leggen in regels vast wat wel en
niet in hun belang is en wat daarom strafbaar is of niet
• Denken hierbij aan de conflicttheorie, eerder gelinkt aan Marx hier: ziet de
samenleving als één klasse die alles in handen heeft en andere klasse die
arbeid gaat verkopen om in leven te blijven
– Iemand die vanuit consensus gaat kijken naar strafrecht, gaat vooral zien dat het algemeen
belang wordt gediend want we hebben allemaal zelfde opvattingen over wat goed/kwaad is
– Voor een conflict denker, zal optreden van politie en justitie gezien worden als een
instrument om bepaalde groepen in de samenleving onder de knie te houden
DEVIANTIESOCIOLOGIE EN AANDACHT VOOR STRAFBAARSTELLING
• Deviantiesociologie en proces van etikettering (Becker)
– Reacties staan centraal (met strafbaarstelling als een belangrijke vorm van reageren)
• Hierdoor gaat de blik verschuiven van het individu naar de instellingen die zich
richten op strafbaarstelling, opsporing, vervolging, berechting,...
• Kijkt naar de instellingen die zich rond het individu bewegen
• Complexiteit van causaliteitsvraagstuk
– Betrekking op het feit dat wanneer we het hebben over het ontstaan van criminaliteit dat er
aanvankelijk werd gekeken naar externe oorzaken van criminaliteit
• Bv Lombroso: criminaliteit ontstaat door biologische redenen
– Moeten ook kijken naar de wijze waarop het toepassen van het label zelf bijdraagt aan
criminaliteit en ontstaan van criminaliteit
• Reactie kan ook zelf criminogeen zijn door impact van stigmatiserende stempel: ook
het contact met het strafrechtsysteem kan criminogene effecten met zich
meebrengen: kan stigma met zich meebrengen, je verdere contacten bepalen,...
• Sociale controle-instellingen komen in het vizier
De definitie van criminaliteit is een dynamisch iets, niet statisch (verandert doorheen de tijd)
WAAROM IS DE DEFINITIEKWESTIE ZO BELANGRIJK VOOR DE CRIMINOLOGIE?
• Invloed op allerhande zaken:
(1) Het voorwerp van de criminologie
• Wat we criminaliteit benoemen is het studieobject van criminologie: vandaar van belang om te weten
wat we als criminaliteit benoemen en hoe criminaliteit is ontstaan
(2) Hoeveel criminaliteit?
• Wat moeten we tellen? Hoe moeten we tellen? Is tellen wel zinvol?
• Cfr criminografie, discussies over zin en onzin van criminaliteitsstatistieken en surveys, kwantitatieve
vs kwalitatieve onderzoeksmethoden enzovoort
(3) Wetenschappelijk karakter van de criminologie?
• Fundamenteel of toegepast?; Zelfstandige wetenschap of hulpwetenschap?
• Fundamenteel/zelfstandige wetenschap: definities zelf in vraag stellen, aangereikte definities
niet probleemloos aanvaarden als natuurlijk gegeven dat ons overkomt
• Toegepast: louter aanvaarden van strafrechtelijke definities zonder er vragen bij te stellen
• ‘We are compelled to admit that ‘criminology’ as traditionally conceived is a bastard science
grown out of public preoccupation with a social plague’ (Sellin 1938: 3)
(4) Theoretische en methodologische voorkeuren van de criminoloog
(2.1) ALLEDAAGSE DEFINITIES VAN CRIMINALITEIT
• Rol van eigen ervaringen en achtergronden
– Voor iemand die zelf ervaring heeft met criminaliteit, zelf slachtoffer is geweest, gaat
criminaliteit helemaal anders gaan beschrijven dan iemand die nog nooit in aanraking is
gekomen met criminaliteit
• De rol van de media
– De media dragen veel bij tot het in stand houden van stereotiepe criminaliteitsbeelden en het
verstrekken van kennis over ‘nieuwe’ vormen van criminaliteit zoals
witteboordencriminaliteit en fraude
– Dit nieuws vergroot de kennis van het publiek over verschijningsvormen van criminaliteit
maar de criminaliteitsbeelden veranderen daardoor nauwelijks
• Moord, doodslag, en verkrachting door vreemden of een gewapende overval gelden
als de ernstigste misdrijven en deze misdaden bepalen in hoge mate onze
criminaliteitsbeelden
, • Aandacht voor bepaalde misdrijven:
– De media maken van geweldsmisdrijven veel meer ophef dan van andere vormen van
misdadigheid en geven daarmee mogelijk voedsel aan de angst voor criminaliteit
• Geweld is verbonden met angst, spanning, sensatie en levert geld op
– Worden bepaalde concepten gehanteerd over hoe de focus gelegd wordt op bepaalde
fenomenen: Hoefnagels lanceerde 2 concepten
• Boemanconcept: ‘de veronderstelling over misdadigers, waarin op irrationele
gronden negatieve kenmerken aan hen worden toegeschreven’
• Cohen: ‘folk devils’
• Telelensreflex: ‘Veel zien van heel weinig en zonder context. Meestal het schokeffect
van een misdaad zien’
• Een voorbeeld hiervan is: de media-aandacht voor één enkel
geweldsmisdrijf met dodelijke afloop
• Aandacht voor de straf
– Inzoomen op de strafmaat: kijken of de straf voldoende zwaar is, of deze voldoende in
verhouding staat met het leed dat het slachtoffer heeft geleden
• Aandacht voor bepaalde groepen
– Hangt samen met dat Boemanconcept
– Vaak focus op minderheden /jongeren in de samenleving
• Media en publieke verontwaardiging
– De media hebben een functie bij het mobiliseren van publieke verontwaardiging over zinloos
geweld
• Bv de witte marsen in België, gehouden als protest tegen de gebeurtenissen rond de
zaak van Marc Dutroux
(2.2) STRAFRECHTELIJKE DEFINITIES VAN CRIMINALITEIT
• Strafrechtelijke definitie van criminaliteit
– Criminaliteit is ... wat in het strafwetboek staat: de meeste criminologen gaan meer of minder
stilzwijgend uit van de strafrechtelijke definities van criminaliteit.
• Definitie op zich eindproces (eindproduct) van proces dat eraan voorafgaat
– Strafrechtelijke definitie en rol van het overheidsoptreden: processen van criminalisering en
decriminalisering
– Criminalisering: criminaliseringsproces dat tot gevolg heeft dat bepaalde gedragingen het
label ‘crimineel’ krijgen, en opgenomen worden in het strafwetboek
, • In de regel gebeurd dit door strafbaarstelling (primair), opsporing, vervolging,
berechtiging, en eventueel bestraffing (secundair)
– Decriminalisering: gedraging die aanvankelijk als criminaliteit werden aanzien, op een
bepaald moment het label criminaliteit verliezen en dus niet langer strafrechtelijk beteugeld
kunnen worden
• Onderscheidt gemaakt tussen
1) De facto decriminalisering: nog steeds omschreven als criminaliteit in
strafwetboek maar wordt niet langer bestraft, is niet langer prioriteit in het
bevolgingsbeleid
a. U kan op elk moment tot de orde worden geroepen, is nog steeds
strafbaar maar geen prioriteit meer
2) De jure decriminalisering: afschaffen van criminaliteit in het strafwetboek; niet
langer bij wet omschreven als criminaliteit
a. Je gaat in principe dus over van de facto naar -> de jure
decriminalisering
• Waarom de overheid gedragingen van burgers soms wel en soms niet poogt te reguleren met formele
sancties hangt mede samen met het perspectief dat wordt gebruikt:
• 3 perspectieven:
– Consensus
• Consensus verwijst naar onderlinge overeenstemming over de regels
• Mensen gaan tot overeenstemming komen wat er in de strafwet wordt opgenomen,
er is een overeenstemming in de samenleving om bepaalde gedragingen als
crimineel te benoemen
• Welke socioloog houdt hiermee verband? Emile Durkheim
• Hij vraagt zich af ‘hoe komt die cohesie tot stand, hoe komt de
samenleving tot stand?’
• Ging op zoek naar uitwendige tekens om de cohesie in de
samenleving te bestuderen
• De strafwetgever is slechts de vertaler van de gemeenschappelijk
ondergeschreven waarden
– Pluralisme
• Hier wordt er vanuit gegaan dat de samenleving is samengesteld uit verschillende
groepen, verschillende subculturen die hun eigen belangen hebben, hun eigen
doelen nastreven, eigen opvattingen hebben over het leven
• Deze groepen zijn het onderling eens over de manier waarop conflicten
over die waarden en belangen moeten worden opgelost, namelijk via een
neutraal niet waarden- en belangengebonden systeem dat functioneert in
het algemeen belang
, • Over de materiële strafrechtsregels bestaat verschil van mening, maar men
is het eens over de procedures voor het totstandkomen, of schrappen van
die materiële regels strafbaarstelling is geen evidentie (niet iets dat
probleemloos voortvloeit uit het collectief bewustzijn)
• Het pluralistisch perspectief is dus veel dynamischer met betrekking tot de formele
en materiële regels dan het consensusperspectief
– Conflict
• De in het strafrecht vastgestelde regels worden gezien als uitkomsten van strijd of
van conflict tussen groepen met verschillende opvattingen over wat in de strafwet is,
of moet worden vastgelegd, en over de vraag hoe conflicten moeten worden
opgelost
• Volgens deze visie komen strafrechtregels tot stand als een resultaat van
macht; de groepen met de meeste macht leggen in regels vast wat wel en
niet in hun belang is en wat daarom strafbaar is of niet
• Denken hierbij aan de conflicttheorie, eerder gelinkt aan Marx hier: ziet de
samenleving als één klasse die alles in handen heeft en andere klasse die
arbeid gaat verkopen om in leven te blijven
– Iemand die vanuit consensus gaat kijken naar strafrecht, gaat vooral zien dat het algemeen
belang wordt gediend want we hebben allemaal zelfde opvattingen over wat goed/kwaad is
– Voor een conflict denker, zal optreden van politie en justitie gezien worden als een
instrument om bepaalde groepen in de samenleving onder de knie te houden
DEVIANTIESOCIOLOGIE EN AANDACHT VOOR STRAFBAARSTELLING
• Deviantiesociologie en proces van etikettering (Becker)
– Reacties staan centraal (met strafbaarstelling als een belangrijke vorm van reageren)
• Hierdoor gaat de blik verschuiven van het individu naar de instellingen die zich
richten op strafbaarstelling, opsporing, vervolging, berechting,...
• Kijkt naar de instellingen die zich rond het individu bewegen
• Complexiteit van causaliteitsvraagstuk
– Betrekking op het feit dat wanneer we het hebben over het ontstaan van criminaliteit dat er
aanvankelijk werd gekeken naar externe oorzaken van criminaliteit
• Bv Lombroso: criminaliteit ontstaat door biologische redenen
– Moeten ook kijken naar de wijze waarop het toepassen van het label zelf bijdraagt aan
criminaliteit en ontstaan van criminaliteit
• Reactie kan ook zelf criminogeen zijn door impact van stigmatiserende stempel: ook
het contact met het strafrechtsysteem kan criminogene effecten met zich
meebrengen: kan stigma met zich meebrengen, je verdere contacten bepalen,...
• Sociale controle-instellingen komen in het vizier
