Inleiding
Vanuit het veiligheidsmanagementsysteem (VMS) zijn tien thema’s vastgesteld waarop veel
vooruitgang te boeken valt als het gaat om het terugdringen van onbedoelde, vermijdbare schade in
ziekenhuizen. Eén van deze thema’s is de vroege herkenning en behandeling van pijn (VMSzorg,
2017).
Pijn is een veelvoorkomend probleem voor patiënten die in een zorginstelling worden opgenomen
(Fischer et al., 2019). De basis van het verminderen van pijn is de vroege herkenning hiervan
(VMSzorg, 2017).
Eén van de patiëntencategorieën van afdeling E3VA is de geriatrische patiënt. Deze
patiëntencategorie staat bekend om hun uitgebreide co- of multimorbide problematiek (GGZ
standaarden, 2020). Het ontwikkelen van een delier is een veelvoorkomend verschijnsel bij deze
patiëntencategorie.
Pijn en het ontstaan van een delier kunnen met elkaar verbonden zijn. Pijn kan de oorzaak zijn van
het ontwikkelen van een delier, of kan de aanwezigheid van een delier versterken. Het verminderen
van pijn bij delirante patiënten is daarom belangrijk (Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, 2019).
Maar hoe wordt beoordeeld of delirante patiënten, die zelf niet in staat zijn om pijn te melden, pijn
ervaren?
In de module ‘borgen van kwaliteit en veiligheid’ levert de verpleegkundige in opleiding een bijdrage
aan het verbeteren van de kwaliteit in de zorg, middels het opstellen van een implementatieplan.
Deze module zal zich richten op het beoordelen van pijn bij delirante patiënten, die zelf niet in staat
zijn om pijn te melden. Dit onderwerp sluit aan bij één van de VMS-thema’s ‘vroege herkenning en
behandeling van pijn’.
De eerste 13 hoofdstukken van dit document bevat een concrete omschrijving van alle stappen die in
dit onderzoek zijn doorlopen. In hoofdstuk 14 wordt middels de systematische methodiek van
Wensing & Grol (2017) het implementatieplan beschreven, waarna deze in hoofdstuk 15 tot
uitvoering wordt gebracht. In hoofdstuk 16 wordt het onderzoeksproces en het onderzoeksresultaat
geëvalueerd.
,1. Aanleiding
Op afdeling E3VA, algemene interne geneeskunde, van het UMCG worden veel geriatrische patiënten
opgenomen. Deze patiëntencategorie staat bekend om hun uitgebreide co- of multimorbide
problematiek (GGZ standaarden, 2020)
Het ontwikkelen van een delier is een veelvoorkomend verschijnsel bij deze patiëntencategorie. Een
delier wordt gekenmerkt door het optreden van acute verwardheid. Vaak wordt dit veroorzaakt door
een lichamelijke aandoening of klacht. Maar ook medicatie, alcohol of drugs kan een oorzaak zijn
voor het ontwikkelen van een delier. Delirante patiënten verliezen de greep op de werkelijkheid,
waardoor het lastig kan zijn om een gesprek te voeren. Wanneer de lichamelijke aandoening of klacht
verdwijnt, of wanneer het gebruik van bepaalde medicatie, alcohol of drugs stopt, zal de verwardheid
meestal verdwijnen (Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, 2019). Zo’n 10 tot 40% van de patiënten die in
het UMCG worden opgenomen, ontwikkelen gedurende de opname een delier (Universitair Medisch
Centrum Groningen, 2022).
Naast het delirante beeld dat verpleegkundigen regelmatig zien, is pijn een veelvoorkomend
probleem. De vroege herkenning en behandeling van pijn is één van de tien thema’s van het VMS. Dit
betekent dat er binnen dit thema nog winst te behalen valt wat betreft het terugdringen van
onbedoelde, vermijdbare schade in ziekenhuizen (VMSzorg, 2017).
Pijn en het ontstaan van een delier kunnen met elkaar verbonden zijn. Pijn kan de oorzaak zijn van
het ontwikkelen van een delier, of kan de aanwezigheid van een delier versterken. Het verminderen
van pijn bij delirante patiënten is daarom belangrijk (Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, 2019).
Omdat delirante patiënten niet altijd in staat zijn om pijn te melden, kan het als zorgprofessional
lastig te beoordelen zijn of een patiënt daadwerkelijk pijn ervaart.
Na een rondvraag onder de verpleegkundigen op afdeling E3VA, is gebleken dat er verschillende
methoden worden gehanteerd voor de beoordeling van pijn bij delirante patiënten die zelf niet in
staat zijn om pijn te melden.
Op basis van deze rondvraag is besloten om een vooronderzoek uit te voeren onder de
verpleegkundigen van afdeling E3VA. Middels dit vooronderzoek kan worden geanalyseerd welke
meetinstrumenten worden gehanteerd voor de beoordeling van pijn bij delirante patiënten die zelf
niet in staat zijn om pijn te melden.
, 2. Vooronderzoek
Om te beoordelen hoe de verpleegkundigen op afdeling E3VA van het UMCG de pijnscore meten bij
delirante patiënten die zelf geen pijn kunnen melden, is een vooronderzoek uitgevoerd.
Aan de hand van het vooronderzoek kan worden achterhaald op welke manier de pijnscore van
delirante patiënten momenteel gemeten wordt. Het vooronderzoek is ook wel de probleemanalyse.
Het probleem wordt tijdens de probleemanalyse duidelijk afgebakend (Verhoeven, 2018).
Met behulp van het programma ‘survio’, is een vragenlijst opgesteld, die de onderstaande vragen
bevatten:
1. Op welke wijze beoordeel jij de pijnscore bij patiënten die zelf niet in staat zijn om pijn te
melden?
2. Maak je bij de pijnmeting van delirante patiënten die zelf niet in staat zijn om pijn te melden,
gebruik van een scorelijst? Zo ja, welke?
3. Hoe effectief denk je dat jouw manier van pijnbeoordeling is?
De 51 verpleegkundigen die werkzaam zijn op afdeling E3VA hebben per e-mail een link ontvangen
naar de bovenstaande vragenlijst, waarna zij ongeveer drie weken de tijd hebben gehad om de
vragenlijst in te vullen. Uiteindelijk hebben 18 van de 51 verpleegkundigen de vragenlijst ingevuld (N
= 18). Bij het invullen van de vragenlijst bleef iedere respondent volledig anoniem.
In dit vooronderzoek is er gebruik gemaakt van een zelf selecterende steekproef. Bij dit type
steekproef bepalen de verpleegkundigen die een uitnodiging hebben ontvangen zelf of zij willen
deelnemen aan het onderzoek (Scriptie Master, 2020).
Hoewel elke verpleegkundige op afdeling E3VA de kans heeft gehad om deel te nemen aan het
onderzoek, is het onderzoek niet geheel representatief voor de gehele onderzoekspopulatie.
2.1. Resultaten vooronderzoek
Uit de eerste twee vragen van de vragenlijst is gebleken dat er op afdeling E3VA geen eenduidige
methode wordt gebruikt voor het beoordelen van pijn bij delirante patiënten die zelf geen pijn
kunnen melden.
In figuur 1 staan de resultaten van de eerste twee vragen van de vragenlijst weergegeven. Hieruit
komt naar voren welke pijnmeetinstrumenten er momenteel door de respondenten worden gebruikt
en welk percentage van de respondenten deze methode hanteert.
Pijnmeetinstrument Percentage
NRS 27,7%
VAS 5,6%
REPOS 33,3%
PAINAD 5,6%
Geen pijnmeetinstrument 27,7%
Figuur 1: Resultaten vooronderzoek
Alle verpleegkundigen die de vragenlijst invulden, dachten dat de pijn beoordelingsmethode die zij
gebruikten, effectief was voor het beoordelen van pijn bij delirante patiënten die zelf geen pijn
kunnen melden.
Naar aanleiding van de resultaten die uit het vooronderzoek zijn gekomen, is besloten om een
literatuurstudie te doen naar het meest geschikte pijnmeetinstrument voor delirante patiënten die
zelf geen pijn kunnen melden.
Vanuit het veiligheidsmanagementsysteem (VMS) zijn tien thema’s vastgesteld waarop veel
vooruitgang te boeken valt als het gaat om het terugdringen van onbedoelde, vermijdbare schade in
ziekenhuizen. Eén van deze thema’s is de vroege herkenning en behandeling van pijn (VMSzorg,
2017).
Pijn is een veelvoorkomend probleem voor patiënten die in een zorginstelling worden opgenomen
(Fischer et al., 2019). De basis van het verminderen van pijn is de vroege herkenning hiervan
(VMSzorg, 2017).
Eén van de patiëntencategorieën van afdeling E3VA is de geriatrische patiënt. Deze
patiëntencategorie staat bekend om hun uitgebreide co- of multimorbide problematiek (GGZ
standaarden, 2020). Het ontwikkelen van een delier is een veelvoorkomend verschijnsel bij deze
patiëntencategorie.
Pijn en het ontstaan van een delier kunnen met elkaar verbonden zijn. Pijn kan de oorzaak zijn van
het ontwikkelen van een delier, of kan de aanwezigheid van een delier versterken. Het verminderen
van pijn bij delirante patiënten is daarom belangrijk (Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, 2019).
Maar hoe wordt beoordeeld of delirante patiënten, die zelf niet in staat zijn om pijn te melden, pijn
ervaren?
In de module ‘borgen van kwaliteit en veiligheid’ levert de verpleegkundige in opleiding een bijdrage
aan het verbeteren van de kwaliteit in de zorg, middels het opstellen van een implementatieplan.
Deze module zal zich richten op het beoordelen van pijn bij delirante patiënten, die zelf niet in staat
zijn om pijn te melden. Dit onderwerp sluit aan bij één van de VMS-thema’s ‘vroege herkenning en
behandeling van pijn’.
De eerste 13 hoofdstukken van dit document bevat een concrete omschrijving van alle stappen die in
dit onderzoek zijn doorlopen. In hoofdstuk 14 wordt middels de systematische methodiek van
Wensing & Grol (2017) het implementatieplan beschreven, waarna deze in hoofdstuk 15 tot
uitvoering wordt gebracht. In hoofdstuk 16 wordt het onderzoeksproces en het onderzoeksresultaat
geëvalueerd.
,1. Aanleiding
Op afdeling E3VA, algemene interne geneeskunde, van het UMCG worden veel geriatrische patiënten
opgenomen. Deze patiëntencategorie staat bekend om hun uitgebreide co- of multimorbide
problematiek (GGZ standaarden, 2020)
Het ontwikkelen van een delier is een veelvoorkomend verschijnsel bij deze patiëntencategorie. Een
delier wordt gekenmerkt door het optreden van acute verwardheid. Vaak wordt dit veroorzaakt door
een lichamelijke aandoening of klacht. Maar ook medicatie, alcohol of drugs kan een oorzaak zijn
voor het ontwikkelen van een delier. Delirante patiënten verliezen de greep op de werkelijkheid,
waardoor het lastig kan zijn om een gesprek te voeren. Wanneer de lichamelijke aandoening of klacht
verdwijnt, of wanneer het gebruik van bepaalde medicatie, alcohol of drugs stopt, zal de verwardheid
meestal verdwijnen (Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, 2019). Zo’n 10 tot 40% van de patiënten die in
het UMCG worden opgenomen, ontwikkelen gedurende de opname een delier (Universitair Medisch
Centrum Groningen, 2022).
Naast het delirante beeld dat verpleegkundigen regelmatig zien, is pijn een veelvoorkomend
probleem. De vroege herkenning en behandeling van pijn is één van de tien thema’s van het VMS. Dit
betekent dat er binnen dit thema nog winst te behalen valt wat betreft het terugdringen van
onbedoelde, vermijdbare schade in ziekenhuizen (VMSzorg, 2017).
Pijn en het ontstaan van een delier kunnen met elkaar verbonden zijn. Pijn kan de oorzaak zijn van
het ontwikkelen van een delier, of kan de aanwezigheid van een delier versterken. Het verminderen
van pijn bij delirante patiënten is daarom belangrijk (Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis, 2019).
Omdat delirante patiënten niet altijd in staat zijn om pijn te melden, kan het als zorgprofessional
lastig te beoordelen zijn of een patiënt daadwerkelijk pijn ervaart.
Na een rondvraag onder de verpleegkundigen op afdeling E3VA, is gebleken dat er verschillende
methoden worden gehanteerd voor de beoordeling van pijn bij delirante patiënten die zelf niet in
staat zijn om pijn te melden.
Op basis van deze rondvraag is besloten om een vooronderzoek uit te voeren onder de
verpleegkundigen van afdeling E3VA. Middels dit vooronderzoek kan worden geanalyseerd welke
meetinstrumenten worden gehanteerd voor de beoordeling van pijn bij delirante patiënten die zelf
niet in staat zijn om pijn te melden.
, 2. Vooronderzoek
Om te beoordelen hoe de verpleegkundigen op afdeling E3VA van het UMCG de pijnscore meten bij
delirante patiënten die zelf geen pijn kunnen melden, is een vooronderzoek uitgevoerd.
Aan de hand van het vooronderzoek kan worden achterhaald op welke manier de pijnscore van
delirante patiënten momenteel gemeten wordt. Het vooronderzoek is ook wel de probleemanalyse.
Het probleem wordt tijdens de probleemanalyse duidelijk afgebakend (Verhoeven, 2018).
Met behulp van het programma ‘survio’, is een vragenlijst opgesteld, die de onderstaande vragen
bevatten:
1. Op welke wijze beoordeel jij de pijnscore bij patiënten die zelf niet in staat zijn om pijn te
melden?
2. Maak je bij de pijnmeting van delirante patiënten die zelf niet in staat zijn om pijn te melden,
gebruik van een scorelijst? Zo ja, welke?
3. Hoe effectief denk je dat jouw manier van pijnbeoordeling is?
De 51 verpleegkundigen die werkzaam zijn op afdeling E3VA hebben per e-mail een link ontvangen
naar de bovenstaande vragenlijst, waarna zij ongeveer drie weken de tijd hebben gehad om de
vragenlijst in te vullen. Uiteindelijk hebben 18 van de 51 verpleegkundigen de vragenlijst ingevuld (N
= 18). Bij het invullen van de vragenlijst bleef iedere respondent volledig anoniem.
In dit vooronderzoek is er gebruik gemaakt van een zelf selecterende steekproef. Bij dit type
steekproef bepalen de verpleegkundigen die een uitnodiging hebben ontvangen zelf of zij willen
deelnemen aan het onderzoek (Scriptie Master, 2020).
Hoewel elke verpleegkundige op afdeling E3VA de kans heeft gehad om deel te nemen aan het
onderzoek, is het onderzoek niet geheel representatief voor de gehele onderzoekspopulatie.
2.1. Resultaten vooronderzoek
Uit de eerste twee vragen van de vragenlijst is gebleken dat er op afdeling E3VA geen eenduidige
methode wordt gebruikt voor het beoordelen van pijn bij delirante patiënten die zelf geen pijn
kunnen melden.
In figuur 1 staan de resultaten van de eerste twee vragen van de vragenlijst weergegeven. Hieruit
komt naar voren welke pijnmeetinstrumenten er momenteel door de respondenten worden gebruikt
en welk percentage van de respondenten deze methode hanteert.
Pijnmeetinstrument Percentage
NRS 27,7%
VAS 5,6%
REPOS 33,3%
PAINAD 5,6%
Geen pijnmeetinstrument 27,7%
Figuur 1: Resultaten vooronderzoek
Alle verpleegkundigen die de vragenlijst invulden, dachten dat de pijn beoordelingsmethode die zij
gebruikten, effectief was voor het beoordelen van pijn bij delirante patiënten die zelf geen pijn
kunnen melden.
Naar aanleiding van de resultaten die uit het vooronderzoek zijn gekomen, is besloten om een
literatuurstudie te doen naar het meest geschikte pijnmeetinstrument voor delirante patiënten die
zelf geen pijn kunnen melden.
