Samenvatting: onderzoek in sociaal werk

Onderzoek in sociaal werk:

1. Wat is onderzoek in het sociaal werk?

Waar wordt aan wetenschap gedaan?
 Universiteiten en hogescholen, studiecentra, bedrijven, overheid, kenniscentra …

1.1 Basisbegrippen

Kennis: wat je weet, informatie die je in je bezit hebt

Epistemologie: studie van ‘wat is kennis?’

Hoe verwerf je kennis?
 Door te leren, te experimenteren, dingen te ervaren.
 Door dingen te onderzoeken.

Tacit knowledge: kennis die men verwerft op grond van ervaring en het uitoefenen
van het beroep, en die maar tot op zekere hoogte mededeelbaar is
 Kennis die je moeilijk kan uitleggen, waarvan je zelf niet altijd ‘weet’ dat je die
kennis hebt (buikgevoel).

Onderzoek: nauwkeurig nazien, nagaan, nasporen = ook een onderzoekende
houding aannemen in de praktijk

Wetenschap: geheel van systematisch verkregen, geordende en verifieerbare
menselijke kennis, het daarmee verbonden proces van kennisverwerking (=
onderzoek) en de gemeenschap waarin deze kennis wordt vergaard
 De gemeenschap heeft haar eigen wetenschappelijke methodes en conventies
(afspraken).
 Sociale aspect: gemeenschap bepaald wat wetenschap is voor hen.

Verifieerbaar: wat door feiten bewezen kan worden (controleren)

Wetenschappelijk onderzoek: zoekproces (binnen een gemeenschap) gebaseerd
op denken, intuïtie en creativiteit, waarin op een systematische manier gegevens
worden verkregen, gebruikt en geanalyseerd, met als doel kennis te verzamelen
 Werkt met algemeen geldende kennis en niet bv. kennis over een specifiek
hulpverleningsdossier om 1 concrete persoon te helpen. (Grotere schaal)

1.2 Verschillende vormen van kennis

Hudson  model met verschillende vormen van kennis die een sociaal werker
(on)bewust toepast in de praktijk
- Theoretische kennis: concepten, schema’s, referentiekaders die een
georganiseerde kijk op fenomenen geven en professionals helpen om de wereld
uit te leggen, te beschrijven, te voorspellen of te controleren
vb. politiek systeem Easton

- Persoonlijke kennis: intuïtie, culturele kennis en gezond verstand
 Inherent of spontaan proces waarbij de sociaal werker in actie schiet zonder
daar meteen van bewust te zijn.

1

, - Praktijkwijsheid: verworven via uitoefening van het beroep en door het proces
van werken met een aantal gelijkaardige cases of door kennis overheen cases te
kunnen toepassen

- Empirische kennis: ontstaat uit onderzoek, waaronder de systematische
verzameling en interpretatie van data met als doel het documenteren en
beschrijven van ervaringen, het verklaren van gebeurtenissen, het voorspellen
van toekomstige toestanden of het evalueren van resultaten (= wetenschap)

- Procedurele kennis: kennis over de organisatorische, juridische of beleidscontext
waarbinnen het sociaal werk opereert

Professionele kennis: verzamelde informatie; het begrip afgeleid van theorie,
onderzoek, praktijk of ervaring die bijdragen tot het begrijpen van de sociaal werker
van zijn beroep en zijn werk en die hem of haar als gids dienen in de praktijk
 Wordt beïnvloed door de verschillende vormen van kennis.

Wetenschapsfilosofie  discussies of wat we weten ook de realiteit is

1e vraag: Wat geldt als wetenschappelijke kennis?

Thomas Kuhn  probeerde te begrijpen hoe wetenschap doorheen de tijd verandert
 Vaststelling: normen, waarden en andere sociale aspecten spelen een rol in het
erkennen van een bepaalde wetenschappelijke kennisinhoud
 Wat als wetenschappelijke kennis wordt erkend is gesitueerd in tijd en ruimte en
is niet overal en voor altijd geldig (hangt af van de context).

2e groep vragen: vragen over de relatie tussen wetenschap, kennis en de realiteit
vb. Kunnen we gedachten en gevoelens op een kwaliteitsvolle manier onderzoeken?,
In hoeverre bepalen onze eerdere ervaringen op welke manier we nieuwe zaken
observeren?, Is wat we denken te ervaren ook correct?
 Kunnen we de realiteit volledig accuraat kennen?

Vastelling Kuhn: observaties zijn altijd theorie geladen (kijk op wetenschap en
eerder verworden kennis bepalen steeds op welke manier je iets waarneemt)
 2 groepen wetenschappers uit 2 verschillende stromingen zullen eenzelfde
fenomeen als 2 verschillende feiten zien, zelfs als ze vanop dezelfde plaats in dezelfde
richting kijken.
 Incommensurabiliteit: er is geen gemeenschappelijke maat waardoor de dingen
fundamenteel niet met elkaar te vergelijken zijn omdat er andere kennis en
visies aan ten grondslag liggen

Realisme: kennis die we hebben komt overeen met hoe de wereld is; hetgeen we
kennen bestaat echt

Idealisme: werkelijkheid is gebaseerd op de geest 
mentale representaties, denken en bewustzijn is de enige werkelijkheid

Transcendaal idealisme: wereld bestaat echt, maar we vormen er zelf een beeld
van



2

,Paradigmaverschuiving: dramatische verandering in wat we als ‘normale
wetenschap’ beschouwen, fundamentele verandering in wereldbeeld
vb. geocentrisme  heliocentrisme




Illustratie paradigmawissel: je kunt niet tegelijkertijd de eend en het konijn zien/
de jonge en oude vrouw
 Er treedt voortdurend een verschuiving op wanneer je afwisselend je aandacht
vestigt op het ene of het andere.
 Als wetenschapper is het moeilijker om ‘uit’ je wereldbeeld te stappen.

Actueel voorbeeld ingrijpende verschuivingen in het wereldbeeld: postkolonialisme en
dekolonisering
 Tot voor kort zagen we in het Westen ons eigen ontwikkeld bestaan en onze eigen
versie van de koloniale periode als juist en onomstotelijk, maar nu zijn er steeds meer
tegenstemmen binnen de wetenschappelijke wereld

Epistemische waarden: waarden die aangeven wat goed onderzoek is
vb. eenvoud, symmetrie …

Wetenschappelijke disciplines:
 Wedding cake model: fysica als fundament; wetenschap als 1 geheel, hoop op een
grand unifying theory (alles te herleiden)
 Netwerkmodel: er zijn relaties tussen de verschillende disciplines, maar elke
wetenschap is evenwaardig en relatief onafhankelijk; wetenschap is geen eenheid,
fragmentarische kennis

1.2 Wat is onderzoek in het sociaal werk?

Onderzoekscyclus:




3

, Sociaal werk onderzoek: academische discipline die een theoretische meerwaarde
nastreeft en ook relevant moet zijn voor de sociaal werk praktijk

Dominante beeld: onderzoek moet leiden tot kennis die nadien gebruikt kan worden
om het handelen bij te sturen
 Theorie en praktijk staan bijna loodrecht tegenover elkaar.

Kennis Handelen

Realiteit: kennis en handelen hangen sterk samen, ze voeden en sturen elkaar in een
wederkerige relatie
 Interventie zelf brengt processen teweeg die op hun beurt inzichten geven om
kennis te verzamelen.
 Kennis toepassen zal bepaalde processen in gang zetten die opnieuw onze kennis
over de realiteit vergroten

Kennis Handelen

Sociaal werk als handelingswetenschap:
 Sociaal werk onderzoekt en bestudeert sociale interventies: hoe kunnen we in
sociale situaties intentioneel ingrijpen om bepaalde vormen van sociale verandering
te bewerkstelligen
 De werkelijkheid begrijpen + Hoe ingrijpen in die werkelijkheid.
 Sociaal werk als handelingswetenschap: sociaal werkonderzoek is wetenschappelijk
onderzoek
 Gebeurt systematisch en methodisch.
 Doel: kennisverzameling

 Sociaal werk als handelingswetenschap: sociaal werkonderzoek is gericht op
begrijpen van en ingrijpen in
 Inzicht verwerven op welke manier op de levenssituaties ingegrepen wordt en
kan ingegrepen worden.

 Sociaal werkonderzoek wil niet enkel beschrijvende kennis opbouwen, maar ook
handelingskennis.

4