INTRODUCTIE
Definitie cultuur: cultuur omvat de gedeelde overtuigingen, waarden, normen en sociale handelingen die betekenis
geven aan een (anderszins) betekenisloze wereld homo sapiens een cultuur-creërend dier – mensen gebruiken cultuur
om hun leven betekenis te geven
De sociale functie van cultuur: cultuur helpt om orde en betekenis te scheppen in een onzekere of chaotische wereld.
Bijvoorbeeld wetgeving; Wetten scheppen orde en duidelijkheid in hoe mensen zich moeten gedragen, waardoor een
samenleving functioneert zonder chaos.
Durkheim: zag cultuur als essentieel voor sociale orde wanneer iemand buiten de cultuur staat, ontstaat anomie
(normloosheid), wat betekent dat ze zich verloren en gedesoriënteerd voelen
Cultuur is een sociale constructie (bijvoorbeeld tradities of gewoonten) die zowel door ons worden gevormd als ons
vormen > we shape culture, culture shapes us. Cultuur kan ons bevrijden door creativiteit en expressie mogelijk te maken,
maar ook beperken door regels en verwachtingen op te leggen > culture liberates, culture limits us
Cultuur verschilt in tijd, plaats en is afhankelijk van sociale groepen (zoals leeftijdsgroepen of etnische
gemeenschappen).Culturen bevorderen samenhang binnen groepen (in-groep) en kunnen leiden tot conflicten met
andere groepen (uit-groep).
Het Civilisatieproces (Norbert Elias): hoe de culturele elite in west-europa de standaard van cultuur heeft bepaald
(waarden, normen, smaak, stijl) – neerkijken op populaire cultuur als onbeschaafd – onderscheid door hoge kunst, verfijnde
omgangsvormen en beheersing van emoties = regime van de beschaving
Trickling down: na verloop van tijd nemen gewone mensen de culturele normen van de elite over
Spiraling up: na verloop van tijd neemt het beschavingsniveau toe (controle over emoties, verfijnde smaak)
Culturele elite: high-brow (hoge kunst, abstracte kunstvormen) en beschaafd (worden als intellectueel gezien)
Gewone mensen: low-brow (populaire cultuur, realistisch) en onbeschaafd (uiten van emoties)
20e eeuw: opkomst, populariteit ven invloed van massamedia (gouden eeuw van hollywood): massaconsumptie
(film, radio, reclame) – culturele elite vreesden dat de populariteit van massamedia de normen en waarden van de hogere
cultuur zou ondermijnen en dat het een negatieve impact zou hebben op sociale waarden en levensstijl. De opkomst van
massamedia heeft dus gezorgd voor een kloof tussen hoge cultuur en massamediacultuur
1
,Cultuurindustrie (Horkheimer & Adorno): culturele producten (films, muziek, boeken) worden geproduceerd als goederen
in een kapitalistische cultuur, wat leidt tot commodificatie wat betekent dat ze worden behandeld als koopwaar dat kan
worden gekocht en verkocht op de markt en tot standaardisatie, waarbij deze producten uniform en gestandaardiseerd
worden voor massaconsumptie. Hierdoor wordt het publiek steeds passiever en neemt de invloed van hoge cultuur (klassieke
muziek, kunst, literatuur) af
In de academische wereld wordt massamediacultuur verwaarloosd (trivaal onderwerp) of beschouwd als de oorzaak voor het
verval van hoge cultuur
Het bestuderen van mediacultuur is van groot belang om de sociale en culturele betekenis van massamedia te begrijpen en
de actieve rol van het publiek in het betekenisgevingsproces te begrijpen. Bovendien is het relevant omdat het inzicht biedt in
hoe individuen hun zelfidentiteit vormgeven. Populaire media fungeren als belangrijke instrumenten in deze sociale
constructie, wat hun invloed op de moderne samenleving onderstreept
Understanding Popular Culture (Fiske): stelt dat cultuur een levendig en actief proces is en geen product dat zomaar aan
de massa kan worden verkocht. Hij verwerpt het idee dat mensen passieve consumenten zijn en benadrukt dat populaire
cultuur gemaakt wordt door de mensen zelf en niet door de cultuurindustrie
IDEOLOGIE EN HEGEMONIE
DEEL 1: MEDIATEKST EN CULTURELE BETEKENIS
Media-inhoud: teksten met culturele verhalen die de samenleving weerspiegelen en vormgeven
Mediateksten kunnen origineel of fictief zijn maar weerspiegelen altijd waarden en normen (=cultuur) van de samenleving
waarin ze worden geproduceerd. Mediateksten worden geconsumeerd, toegeëigend en geïnternaliseerd door het publiek en
reproduceren en vormen zo waarden en normen (=cultuur) van de samenleving waarin ze worden geproduceerd
Media beïnvloeden de samenleving, terwijl tegelijkertijd de samenleving de media-inhoud vormgeeft
Analyse relatie mediatekst en samenleving = neomarxistisch perspectief: reflectie en reproductie van ongelijkheid in
de samenleving
Ideologische hegemonie: dominante ideologie consolideert de belangen van de machthebbers/heersende klasse
Vals bewustzijn: de lagere klasse beschouwen de hegemoniale ideologie als natuurlijk
2
,Functie ideologie: uitbuiting en ongelijkheid in een samenleving verbergen door bepaalde narratieven en waarden te
verspreiden, kunnen media-inhoud en cultuur bijdragen aan de instandhouding van sociale ongelijkheden kapitalisme
creëert ongelijkheid en is een systeem dat mensen uitbuit
Zachte macht van ideologie (Foucault): hoe deze ideeën zich verspreiden en genormaliseerd worden in de samenleving
Ideologie volgens neo-marxisten Louis Althusser en Antonio Gramsci: volgens hun zijn economische factoren slechts
een aspect van sociale ongelijkheid en ideologieën vaak ook andere vormen van ongelijkheid hebben, zoals die obv van
geslacht, etniciteit en cultuur. Een belangrijke verschuiving in het denken van neo-marxisten is de nadruk op de rol van
instituties, zoals scholen, de media en andere 'staatsapparaten', bij het verspreiden en in stand houden van ideologieën. Deze
instituties fungeren als instrumenten van sociale controle en reproduceren de heersende ideologieën door middel van
onderwijs, nieuwsverslaggeving, entertainment en andere vormen van communicatie.
Politiek doel: gelijkheid en emancipatie minderheden
Liberalisme: politieke ideologie die een minimale rol van de overheid, een vrije markt en individuele verantwoordelijkheid
promoot Neoliberalisme: mondiaal kapitalisme omarmen, afname van sociale zorg, individuele
verantwoordelijkheid voor succes en falen, discipline en competitie
Ideologie van het neoliberalisme in reality shows
Apprentice: zelfverantwoordelijkheid, discipline, open competitie, gebrek aan empathie
Survivor: succes komt voort uit persoonlijke inspanning
The Biggest Loser: mensen die er niet in slagen zichzelf te optimaliseren volgens normatieve sociale normen (zoals
mensen met overgewicht, obesitas) zijn mislukkingen die alleen zichzelf de schuld kunnen geven neoliberale
perspectief op het lichaam
o Connotatie vet: niet succesvol, vet is voor losers & connotatie slank: succesvol, slankheid is voor winnaars
o Biografisch verhaal: persoonlijke problemen overwinnen
o Sociale bevestiging: publiek applaudisseert massaal als dns afvallen
o normalisatie van het neoliberale perspectief op het lichaam
Neoliberale lichaam: natuurlijk of normaal? (plastische chirurgie)
o Extreme Makeover: je gezicht ziet er veel natuurlijker uit (chirurg) ik voel me goed, veel meer als mezelf
(patiënt)
o normalisatie van de neoliberale ideologie
3
, Neoliberalisme in mediateksten: veronderstelling hegemoniale ideologie verspreid zich en is genormaliseerd omdat ze
dominant is in verschillende mediavormen en teksten realityshows, films, sociale mediabeelden (Instagram) en reclame
Reclame: iconische merken (Nike, Coke) maken bewust gebruik van bestaande hegemoniale ideologieën om een publiek aan
te spreken – gezien hun alomtegenwoordigheid en herhaalde blootstelling wordt de ideologie versterkt – merken worden
gezien als symbolen die gewaardeerd worden in de samenleving. Kritiek Naomi Klein op iconische merken = ze gebruiken
bestaande ideologieën voor winst – voorbeeld Jack Daniels’s Amerika (culture branding): herleving van de ideologie van het
Wilde Westen, vrijheid,... = de betekenis en waarde van merksymboliek lokaliseren in een historische context, verwijzen naar
andere culturele producten (intertekstueel) en naar culturele agenten (beroemdheden die dit drinken)
Conclusie: 1) er is cultureel en politiek verzet tegen de hegemoniale ideologie 2) tegen traditionele genderrollen,
FANTASY FICTIE en neoliberalisme 3) verdediging van tolerantie, verschil en diversiteit
heteronormativiteit
Populair genre: verkoop +45,3% tussen 2020-2021
Romantische kritiek op modernisering = beweging tegen wetenschap, industrie moderne samenleving is de oorzaak
van vervreemding en onttovering (= magie, mythen en traditionele overtuigingen verliezen hun betekenis) in het dagelijks
leven. Door de nadruk op rationaliteit en mechanisatie verloren mensen de verbinding met emotionele diepgang en
betekenisvolle relaties. Deze vervreemding leidde tot een verlangen naar alternatieve realiteiten. Fantasyfictie bood een
uitweg. Schrijvers konden door middel van fantasieverhalen de beperkingen van de moderniteit bekritiseren en een wereld
creëren waar verbeelding en emoties opnieuw centraal stonden. Dit stelde lezers in staat om te ontsnappen aan de
alledaagse realiteit en de wonderen van het leven te herontdekken, wat een gevoel van betekenis en verbinding herstelde in
een vaak onpersoonlijke moderne wereld.
Rüdger Safranski: romantiek is de voortzetting van religie met esthetische middelen; de romantiek probeert het verloren
gevoel van verwondering, dat in de moderne, onttoverde wereld minder aanwezig lijkt, terug te brengen door middel van
poëzie, muziek, schilderkunst en andere kunstvormen. In die zin functioneert de romantiek als een alternatief voor religie: het
biedt spirituele diepgang en een ontsnapping aan het alledaagse, zonder strikt religieus te zijn
Samuel Taylor: rechtvaardigde fantasy fictie in een seculier tijdperk; scepsis en rationele overtuigingen aan de kant zetten
om te kunnen genieten van poëzie = een gewillige opschorting van geloof of poëtisch geloof
De Inklings: invloedrijke groep romantische schrijvers die samenkwamen aan de universiteit van Oxford om te discussiëren
over het onderliggende wereldbeeld en de fundamenten van fantasy, nemen fantasy serieus
J.R.R Tolkien: verzet zich tegen de moderne wetenschap (= tegen modernisering), industrie en technologie als gevaarlijk en
vervreemdend, viering van de natuur, premoderne wetenschap en de betekenis van mythes
4
Definitie cultuur: cultuur omvat de gedeelde overtuigingen, waarden, normen en sociale handelingen die betekenis
geven aan een (anderszins) betekenisloze wereld homo sapiens een cultuur-creërend dier – mensen gebruiken cultuur
om hun leven betekenis te geven
De sociale functie van cultuur: cultuur helpt om orde en betekenis te scheppen in een onzekere of chaotische wereld.
Bijvoorbeeld wetgeving; Wetten scheppen orde en duidelijkheid in hoe mensen zich moeten gedragen, waardoor een
samenleving functioneert zonder chaos.
Durkheim: zag cultuur als essentieel voor sociale orde wanneer iemand buiten de cultuur staat, ontstaat anomie
(normloosheid), wat betekent dat ze zich verloren en gedesoriënteerd voelen
Cultuur is een sociale constructie (bijvoorbeeld tradities of gewoonten) die zowel door ons worden gevormd als ons
vormen > we shape culture, culture shapes us. Cultuur kan ons bevrijden door creativiteit en expressie mogelijk te maken,
maar ook beperken door regels en verwachtingen op te leggen > culture liberates, culture limits us
Cultuur verschilt in tijd, plaats en is afhankelijk van sociale groepen (zoals leeftijdsgroepen of etnische
gemeenschappen).Culturen bevorderen samenhang binnen groepen (in-groep) en kunnen leiden tot conflicten met
andere groepen (uit-groep).
Het Civilisatieproces (Norbert Elias): hoe de culturele elite in west-europa de standaard van cultuur heeft bepaald
(waarden, normen, smaak, stijl) – neerkijken op populaire cultuur als onbeschaafd – onderscheid door hoge kunst, verfijnde
omgangsvormen en beheersing van emoties = regime van de beschaving
Trickling down: na verloop van tijd nemen gewone mensen de culturele normen van de elite over
Spiraling up: na verloop van tijd neemt het beschavingsniveau toe (controle over emoties, verfijnde smaak)
Culturele elite: high-brow (hoge kunst, abstracte kunstvormen) en beschaafd (worden als intellectueel gezien)
Gewone mensen: low-brow (populaire cultuur, realistisch) en onbeschaafd (uiten van emoties)
20e eeuw: opkomst, populariteit ven invloed van massamedia (gouden eeuw van hollywood): massaconsumptie
(film, radio, reclame) – culturele elite vreesden dat de populariteit van massamedia de normen en waarden van de hogere
cultuur zou ondermijnen en dat het een negatieve impact zou hebben op sociale waarden en levensstijl. De opkomst van
massamedia heeft dus gezorgd voor een kloof tussen hoge cultuur en massamediacultuur
1
,Cultuurindustrie (Horkheimer & Adorno): culturele producten (films, muziek, boeken) worden geproduceerd als goederen
in een kapitalistische cultuur, wat leidt tot commodificatie wat betekent dat ze worden behandeld als koopwaar dat kan
worden gekocht en verkocht op de markt en tot standaardisatie, waarbij deze producten uniform en gestandaardiseerd
worden voor massaconsumptie. Hierdoor wordt het publiek steeds passiever en neemt de invloed van hoge cultuur (klassieke
muziek, kunst, literatuur) af
In de academische wereld wordt massamediacultuur verwaarloosd (trivaal onderwerp) of beschouwd als de oorzaak voor het
verval van hoge cultuur
Het bestuderen van mediacultuur is van groot belang om de sociale en culturele betekenis van massamedia te begrijpen en
de actieve rol van het publiek in het betekenisgevingsproces te begrijpen. Bovendien is het relevant omdat het inzicht biedt in
hoe individuen hun zelfidentiteit vormgeven. Populaire media fungeren als belangrijke instrumenten in deze sociale
constructie, wat hun invloed op de moderne samenleving onderstreept
Understanding Popular Culture (Fiske): stelt dat cultuur een levendig en actief proces is en geen product dat zomaar aan
de massa kan worden verkocht. Hij verwerpt het idee dat mensen passieve consumenten zijn en benadrukt dat populaire
cultuur gemaakt wordt door de mensen zelf en niet door de cultuurindustrie
IDEOLOGIE EN HEGEMONIE
DEEL 1: MEDIATEKST EN CULTURELE BETEKENIS
Media-inhoud: teksten met culturele verhalen die de samenleving weerspiegelen en vormgeven
Mediateksten kunnen origineel of fictief zijn maar weerspiegelen altijd waarden en normen (=cultuur) van de samenleving
waarin ze worden geproduceerd. Mediateksten worden geconsumeerd, toegeëigend en geïnternaliseerd door het publiek en
reproduceren en vormen zo waarden en normen (=cultuur) van de samenleving waarin ze worden geproduceerd
Media beïnvloeden de samenleving, terwijl tegelijkertijd de samenleving de media-inhoud vormgeeft
Analyse relatie mediatekst en samenleving = neomarxistisch perspectief: reflectie en reproductie van ongelijkheid in
de samenleving
Ideologische hegemonie: dominante ideologie consolideert de belangen van de machthebbers/heersende klasse
Vals bewustzijn: de lagere klasse beschouwen de hegemoniale ideologie als natuurlijk
2
,Functie ideologie: uitbuiting en ongelijkheid in een samenleving verbergen door bepaalde narratieven en waarden te
verspreiden, kunnen media-inhoud en cultuur bijdragen aan de instandhouding van sociale ongelijkheden kapitalisme
creëert ongelijkheid en is een systeem dat mensen uitbuit
Zachte macht van ideologie (Foucault): hoe deze ideeën zich verspreiden en genormaliseerd worden in de samenleving
Ideologie volgens neo-marxisten Louis Althusser en Antonio Gramsci: volgens hun zijn economische factoren slechts
een aspect van sociale ongelijkheid en ideologieën vaak ook andere vormen van ongelijkheid hebben, zoals die obv van
geslacht, etniciteit en cultuur. Een belangrijke verschuiving in het denken van neo-marxisten is de nadruk op de rol van
instituties, zoals scholen, de media en andere 'staatsapparaten', bij het verspreiden en in stand houden van ideologieën. Deze
instituties fungeren als instrumenten van sociale controle en reproduceren de heersende ideologieën door middel van
onderwijs, nieuwsverslaggeving, entertainment en andere vormen van communicatie.
Politiek doel: gelijkheid en emancipatie minderheden
Liberalisme: politieke ideologie die een minimale rol van de overheid, een vrije markt en individuele verantwoordelijkheid
promoot Neoliberalisme: mondiaal kapitalisme omarmen, afname van sociale zorg, individuele
verantwoordelijkheid voor succes en falen, discipline en competitie
Ideologie van het neoliberalisme in reality shows
Apprentice: zelfverantwoordelijkheid, discipline, open competitie, gebrek aan empathie
Survivor: succes komt voort uit persoonlijke inspanning
The Biggest Loser: mensen die er niet in slagen zichzelf te optimaliseren volgens normatieve sociale normen (zoals
mensen met overgewicht, obesitas) zijn mislukkingen die alleen zichzelf de schuld kunnen geven neoliberale
perspectief op het lichaam
o Connotatie vet: niet succesvol, vet is voor losers & connotatie slank: succesvol, slankheid is voor winnaars
o Biografisch verhaal: persoonlijke problemen overwinnen
o Sociale bevestiging: publiek applaudisseert massaal als dns afvallen
o normalisatie van het neoliberale perspectief op het lichaam
Neoliberale lichaam: natuurlijk of normaal? (plastische chirurgie)
o Extreme Makeover: je gezicht ziet er veel natuurlijker uit (chirurg) ik voel me goed, veel meer als mezelf
(patiënt)
o normalisatie van de neoliberale ideologie
3
, Neoliberalisme in mediateksten: veronderstelling hegemoniale ideologie verspreid zich en is genormaliseerd omdat ze
dominant is in verschillende mediavormen en teksten realityshows, films, sociale mediabeelden (Instagram) en reclame
Reclame: iconische merken (Nike, Coke) maken bewust gebruik van bestaande hegemoniale ideologieën om een publiek aan
te spreken – gezien hun alomtegenwoordigheid en herhaalde blootstelling wordt de ideologie versterkt – merken worden
gezien als symbolen die gewaardeerd worden in de samenleving. Kritiek Naomi Klein op iconische merken = ze gebruiken
bestaande ideologieën voor winst – voorbeeld Jack Daniels’s Amerika (culture branding): herleving van de ideologie van het
Wilde Westen, vrijheid,... = de betekenis en waarde van merksymboliek lokaliseren in een historische context, verwijzen naar
andere culturele producten (intertekstueel) en naar culturele agenten (beroemdheden die dit drinken)
Conclusie: 1) er is cultureel en politiek verzet tegen de hegemoniale ideologie 2) tegen traditionele genderrollen,
FANTASY FICTIE en neoliberalisme 3) verdediging van tolerantie, verschil en diversiteit
heteronormativiteit
Populair genre: verkoop +45,3% tussen 2020-2021
Romantische kritiek op modernisering = beweging tegen wetenschap, industrie moderne samenleving is de oorzaak
van vervreemding en onttovering (= magie, mythen en traditionele overtuigingen verliezen hun betekenis) in het dagelijks
leven. Door de nadruk op rationaliteit en mechanisatie verloren mensen de verbinding met emotionele diepgang en
betekenisvolle relaties. Deze vervreemding leidde tot een verlangen naar alternatieve realiteiten. Fantasyfictie bood een
uitweg. Schrijvers konden door middel van fantasieverhalen de beperkingen van de moderniteit bekritiseren en een wereld
creëren waar verbeelding en emoties opnieuw centraal stonden. Dit stelde lezers in staat om te ontsnappen aan de
alledaagse realiteit en de wonderen van het leven te herontdekken, wat een gevoel van betekenis en verbinding herstelde in
een vaak onpersoonlijke moderne wereld.
Rüdger Safranski: romantiek is de voortzetting van religie met esthetische middelen; de romantiek probeert het verloren
gevoel van verwondering, dat in de moderne, onttoverde wereld minder aanwezig lijkt, terug te brengen door middel van
poëzie, muziek, schilderkunst en andere kunstvormen. In die zin functioneert de romantiek als een alternatief voor religie: het
biedt spirituele diepgang en een ontsnapping aan het alledaagse, zonder strikt religieus te zijn
Samuel Taylor: rechtvaardigde fantasy fictie in een seculier tijdperk; scepsis en rationele overtuigingen aan de kant zetten
om te kunnen genieten van poëzie = een gewillige opschorting van geloof of poëtisch geloof
De Inklings: invloedrijke groep romantische schrijvers die samenkwamen aan de universiteit van Oxford om te discussiëren
over het onderliggende wereldbeeld en de fundamenten van fantasy, nemen fantasy serieus
J.R.R Tolkien: verzet zich tegen de moderne wetenschap (= tegen modernisering), industrie en technologie als gevaarlijk en
vervreemdend, viering van de natuur, premoderne wetenschap en de betekenis van mythes
4
