S1
Sociale Psychologie
ACADEMIEJAAR 2024-2025 AP HOGE SCHOOOL
,Inhoud
1) Kennismaking met de sociale psychologie ................................................................................................................... 7
1.1 Studieobject van de sociale psychologie .................................................................................................................. 7
1.1.1 Gebiedsomschrijving: ....................................................................................................................................... 7
1. De definitie opgesplitst: ......................................................................................................................................... 7
1.1.2 De eigen invalshoeken van de sociale psychologie ......................................................................................... 10
1. Onderscheid met de sociologie ............................................................................................................................ 10
2. Eigen plaats binnen de psychologie ..................................................................................................................... 10
1.2 Enkele belangrijke evoluties ................................................................................................................................... 10
1.2.1 Kenmerken bij het ontstaan ........................................................................................................................... 10
1. Een sterke experimentele traditie ........................................................................................................................ 10
2. Nauwe band tussen theorie en praktijk ............................................................................................................... 10
1.2.2 Latere aandachtspunten ................................................................................................................................. 11
1. Ethische aandachtspunten .................................................................................................................................. 11
2. De culturele verscheidenheid............................................................................................................................... 11
3. Belang van biologische factoren.......................................................................................................................... 12
4. Inschakelen van nieuwe technologieën ............................................................................................................... 12
2) Groepsnormen – de groep als richtsnoer voor het individu ....................................................................................... 13
2.1 Hoe normen ontstaan ............................................................................................................................................ 13
2.1.1 Van bovenaf opgelegde normen: ................................................................................................................... 13
2.1.2 Normen die spontaan ontstaan binnen de groep:.......................................................................................... 13
1. Normen als product van sociale vergelijking ....................................................................................................... 14
2. Enkele toepassingen ............................................................................................................................................ 15
2.2 Impact van groepsnormen op het individu ............................................................................................................ 16
2.2.1 Automatische sociale invloed ......................................................................................................................... 16
2.2.2 Conformeren aan een groepsnorm ................................................................................................................ 16
1. Conformeren tegen beter weten in...................................................................................................................... 17
2. Twee soorten conformisme ................................................................................................................................. 17
3. Inwerkende factoren............................................................................................................................................ 18
a. Kenmerken v/d groep ................................................................................................................................ 18
b. Kenmerken v/d situatie ............................................................................................................................. 21
c. Kenmerken v/d situatie ............................................................................................................................. 23
d. Nog veel vraagtekens (Capuano & Chekroun, 2024) ................................................................................. 23
e. The Americanization Syndrome: A Quest for Conformity .......................................................................... 23
f. Minderheidsinvloed ....................................................................................................................................... 24
2.2.3 Inwilligen van een verzoek ............................................................................................................................. 24
1. De voet tussen de deur ........................................................................................................................................ 24
2. De deur in het gezicht .......................................................................................................................................... 25
2.2.4 Gehoorzamen aan een bevel .......................................................................................................................... 27
1. Het basisexperiment van Milgram ...................................................................................................................... 27
2. Enkele varianten .................................................................................................................................................. 28
3. Waarom gehoorzaamt men? .............................................................................................................................. 29
a. De voedingsbodem van gehoorzaamheid ................................................................................................. 29
b. Tendens tot groepsvorming – sociale ik tekst ............................................................................................ 29
c. Tendens tot hiërarchisering – sociale ik tekst ............................................................................................ 30
1
, d. Het aanvaarden van een bevel & de psychologie v/d uitvoerder – boek & sociale ik tekst ...................... 30
4. Nieuwe onderzoeksgegevens .............................................................................................................................. 32
5. Alternatieve verklaringen .................................................................................................................................... 33
a. Factoren in de proefsituatie ....................................................................................................................... 33
b. Theoretische verklaringen ......................................................................................................................... 34
6. Nuancering van de gehele Milgram-onderzoekreeks .......................................................................................... 34
7. Een veld experiment: Weet u het zeker dokter? – tekst “Weet u het zeker dokter?” ........................................... 35
3) Prosociaal gedrag – wat mensen voor elkaar kunnen betekenen ............................................................................... 36
3.1 Onderliggende motieven van prosociaal gedrag .............................................................................................................. 36
3.1.1 Genetisch verwantschap .......................................................................................................................................... 36
3.1.2 Dienst en wederdienst ............................................................................................................................................. 37
3.1.3 Onberekende dienstbaarheid .................................................................................................................................. 39
3.2 Hulp bieden in noodsituaties ........................................................................................................................................... 40
3.2.1 Vijf stappen naar het bieden van hulp ..................................................................................................................... 41
1. Waarnemen van de gebeurtenis ......................................................................................................................... 41
2. Interpreteren als een noodsituatie ...................................................................................................................... 42
3. Verantwoordelijkheid opnemen .......................................................................................................................... 42
4. Kiezen van een aangepast gedrag ....................................................................................................................... 43
5. Effectief stellen van het gedrag ........................................................................................................................... 44
3.2.2 Nuancering ............................................................................................................................................................... 44
3.2.3 Kenmerken van de situatie....................................................................................................................................... 45
1. Het aantal potentiële hulpverleners .................................................................................................................... 45
2. Kenmerken van de hulpontvanger ....................................................................................................................... 45
3. Gelijkenissen tussen hulpbieder en hulpontvanger ............................................................................................. 45
3.2.4 Individuele verschillen ............................................................................................................................................. 45
1. Een prosociale persoonlijkheidsoriëntatie ........................................................................................................... 46
2. De gemoedstoestand ........................................................................................................................................... 46
3. Culturele en subculturele verschillen ................................................................................................................... 46
a. Informele hulp ........................................................................................................................................... 47
b. Formele hulp ............................................................................................................................................. 47
3.3 Kiezen tussen eigenbelang en groepsbelang .................................................................................................................... 47
3.3.1 Het gedrag van mensen in sociale-dilemmasituaties ............................................................................................... 48
3.3.2 Inwerkende factoren ................................................................................................................................................ 48
1. Kenmerken van de beoordelingssituatie.............................................................................................................. 48
a. De beloningsstructuur ............................................................................................................................... 49
b. Transparantie van de situatie..................................................................................................................... 49
c. Het belang van communicatie ................................................................................................................... 49
d. Wel of geen anonimiteit ............................................................................................................................ 49
2. Persoonlijkheidseigenschappen ........................................................................................................................... 50
a. Sociale oriëntatie ....................................................................................................................................... 50
3. Eigenschappen van de groep ............................................................................................................................... 50
a. De grootte van de groep ............................................................................................................................ 50
b. Impact van sociale normen........................................................................................................................ 51
c. De samenstelling van de groep .................................................................................................................. 51
3.3.3 Het promoten van coöperatief gedrag ..................................................................................................................... 51
2
, 1. Informatieverstrekking ........................................................................................................................................ 52
2. De beloningsstructuur aanpakken ....................................................................................................................... 52
3. Inwerken op de groep .......................................................................................................................................... 53
4) Interpersoonlijke processen – hoe individu en groep elkaar beïnvloeden .................................................................. 53
4.1 Als de individuele prestaties identificeerbaar zijn .................................................................................................. 53
4.1.1 Sociale facilitatie ............................................................................................................................................. 53
4.1.2 Sociale belemmering ...................................................................................................................................... 54
4.1.3 De sociale-activeringshypothese van Zajonc .................................................................................................. 55
4.1.4 Verdere theoretische uitwerking .................................................................................................................... 57
1. Invloed van evaluatievrees .................................................................................................................................. 57
2. Onzekerheid die aanwezigheid van anderen creëert ........................................................................................... 57
3. Aandachtsconflict ................................................................................................................................................ 58
4. Invloed niet sociale prikkels ................................................................................................................................. 58
4.1.5 Persoonlijkheidsverschillen ............................................................................................................................ 58
4.2 Als de prestaties niet individueel herkenbaar zijn .................................................................................................. 59
4.2.1 Sociaal parasiteren ......................................................................................................................................... 59
4.2.2 Positieve effecten van onherkenbaarheid ...................................................................................................... 60
4.3 De impact van anonimiteit op het gedrag .............................................................................................................. 60
4.3.1 Een verlaagde drempel voor antisociaal gedrag ............................................................................................. 60
4.3.2 Het faciliteren van sociaal gedrag ................................................................................................................... 61
4.3.3 Mogelijke verklaringen ................................................................................................................................... 62
4.4 Samenwerken in groepsverband – tekst digitap = 6.2 ............................................................................................ 65
4.4.1 De relatieve meerwaarde van groepswerk ..................................................................................................... 65
4.4.2 Eigenschappen van de taak ............................................................................................................................ 66
1. Soorten taken ...................................................................................................................................................... 66
2. Wijze van aanbieden ........................................................................................................................................... 67
4.4.3 Eigenschappen van de groep .......................................................................................................................... 68
1. Het soort onderlinge afhankelijkheid .................................................................................................................. 68
a. Gedeelde of tegengestelde belangen ........................................................................................................ 68
b. Het gevangennendilemma – gedeeltelijke correspondentie ..................................................................... 69
c. Culturele en persoonlijkheidsverschillen ................................................................................................... 70
2. Groepscohesie ..................................................................................................................................................... 70
3. Communicatie patronen ...................................................................................................................................... 71
5) Sociale waarneming – het beeld dat mensen zich van elkaar vormen ........................................................................ 71
5.1 Het materiaal waarop we ons baseren ................................................................................................................... 71
5.1.1 Het fysieke uiterlijk ......................................................................................................................................... 72
5.1.2 Het gedrag ...................................................................................................................................................... 72
5.1.3 Non-verbaal gedrag ........................................................................................................................................ 73
5.2 Het attributieproces ............................................................................................................................................... 74
5.2.1 Interne of externe oorzaken van het gedrag .................................................................................................. 74
1. Het covariatiemodel als attributietheorie – tekst digitap .................................................................................... 74
5.2.2 Fouten en vertekeningen bij het attribueren.................................................................................................. 75
1. De fundamentele attributiefout........................................................................................................................... 76
2. Het actor-observatoreffect .................................................................................................................................. 78
3. Impact van de gevolgen van het gedrag ............................................................................................................. 78
3
, 4. Motivationele vertekeningen............................................................................................................................... 79
5.3 Uitwerking tot een globaal beeld ........................................................................................................................... 80
5.3.1 Kenmerken van de binnenkomende informatie ............................................................................................. 81
1. Positie-effecten .................................................................................................................................................... 81
2. Centrale en perifere eigenschappen .................................................................................................................... 82
3. Negativiteitseffect ............................................................................................................................................... 82
5.3.2 Kenmerken van de beoordelaar ..................................................................................................................... 83
1. Het effect van schema’s ....................................................................................................................................... 83
2. Priming ................................................................................................................................................................ 85
5.3.3 Hoe we omgaan met nieuwe informatie ........................................................................................................ 86
1. Selectief opnemen van informatie ....................................................................................................................... 86
2. Selectief informatie opzoeken ............................................................................................................................. 87
3. Selectief uitlokken van informatie ....................................................................................................................... 88
5.4 (On)nauwkeurigheid van de sociale waarneming .................................................................................................. 89
6) Groepsperceptie – het verschil tussen ‘wij’ en ‘zij’ .................................................................................................... 90
6.1 Sociale categorisering....................................................................................................................................................... 90
6.1.1 Het indelen van mensen in sociale categorieën ....................................................................................................... 91
a. Prototypische kenmerken van een sociale categorisatie ..................................................................................... 91
b. Vervorming van de groepsperceptie .................................................................................................................... 92
6.1.2 Ik, wij en de anderen................................................................................................................................................ 93
a. Verschil in de behandeling van de wij- en zij-groep ............................................................................................. 93
b. De minimale groepssituatie................................................................................................................................. 94
c. Houding tegenover de wij-groep en de zij-groep ................................................................................................ 95
6.2 Stereotypering.................................................................................................................................................................. 97
6.2.1 Kenmerken van stereotypen .................................................................................................................................... 97
a. Het (on)waarheidsgetrouwsgehalte van stereotypen ......................................................................................... 98
b. Gevaar bij dreiging of strijd ................................................................................................................................. 99
c. Negatieve en positieve stereotypen .................................................................................................................. 100
6.2.2 Herkomst van stereotypen ..................................................................................................................................... 100
a. Sociale categorisering als oorsprong ................................................................................................................. 100
b. Sociale leerprocessen ........................................................................................................................................ 101
c. Illusoire correlaties ............................................................................................................................................ 101
d. De ultieme attributiefout ................................................................................................................................... 102
6.2.3 Waarom stereotypen zo moeilijk te veranderen zijn ............................................................................................. 102
a. Selectief opnemen van informatie ..................................................................................................................... 102
b. Subcategoriseren ............................................................................................................................................... 103
c. Kunnen we stereotypes toch veranderen?......................................................................................................... 104
6.3 Vooroordelen en discriminatie ....................................................................................................................................... 105
6.3.1 Het activeren van stereotypen ............................................................................................................................... 105
a. een bedreiging voor het zelfbeeld ..................................................................................................................... 106
b. Vooringenomenheid ten aanzien van een bepaalde groep ............................................................................... 106
c. De confrontatie met leden van een gestereotypeerde groep ............................................................................ 106
d. Het opmerken van stereotype-gerelateerde kenmerken ................................................................................... 106
6.3.2 Van stereotype naar discriminatie ......................................................................................................................... 106
a. Van vooroordelen naar discriminatie ................................................................................................................ 107
4
, b. Beïnvloedende factoren ..................................................................................................................................... 109
6.4 Discriminatie meten ....................................................................................................................................................... 109
6.5 Ingaan tegen vooroordelen en discriminatie .................................................................................................................. 110
6.5.1 Rechtstreeks inwerken op de vooroordelen .......................................................................................................... 110
a. Onderdrukken van vooroordelen ....................................................................................................................... 110
b. Corrigeren van vooroordelen............................................................................................................................. 110
6.5.2 Inwerken op de categorisering ............................................................................................................................... 111
7) Attitudes – onze houding tegenover mensen en dingen .......................................................................................... 112
7.1 Ontstaan van attitudes ......................................................................................................................................... 112
7.1.1 Aangeboren gevoeligheden .......................................................................................................................... 112
7.1.2 Beredeneerde afwegingen ........................................................................................................................... 113
7.1.3 Sociale invloeden .......................................................................................................................................... 113
a. Sociaal leren ...................................................................................................................................................... 113
b. Sociale vergelijking ............................................................................................................................................ 114
I. Kiezen voor sociaal criterium ........................................................................................................................ 115
II. Wie we kiezen als vergelijkingsobject ...................................................................................................... 115
7.1.4 Conditionering .............................................................................................................................................. 115
a. Klassieke conditionering .................................................................................................................................... 116
b. Operante conditionering ................................................................................................................................... 117
7.1.5 Het effect van herhaalde blootstelling ......................................................................................................... 117
a. Het aanbiedingseffect ....................................................................................................................................... 117
b. Beperkingen van het aanbiedingseffect ............................................................................................................ 119
c. Subliminale invloeden........................................................................................................................................ 120
7.2 Effectieve beïnvloedingsstrategieën ..................................................................................................................... 122
7.2.1 De klassieke benaderingswijze ..................................................................................................................... 122
a. De bron .............................................................................................................................................................. 122
b. De boodschap .................................................................................................................................................... 122
c. De ontvanger ..................................................................................................................................................... 123
+++ tekst digitap – De centrale en de perifere overredingsroute ................................................................................... 124
a. Oppervlakkige verwerking................................................................................................................................. 124
b. Systematische verwerking ................................................................................................................................. 125
c. Vergelijking tussen beide verwerkingsroutes .................................................................................................... 126
7.2.2 Zich teweerstellen tegen beïnvloeding ......................................................................................................... 126
a. Bewuste verwerking .......................................................................................................................................... 126
b. Reactantie ......................................................................................................................................................... 126
c. Attitudevaccinatie ............................................................................................................................................. 127
7.3 Attitudes en gedrag .............................................................................................................................................. 127
7.3.1 Invloed van de attitudes op het gedrag ........................................................................................................ 127
a. Waarom het gedrag niet altijd strookt met de attitudes ................................................................................... 127
b. Een procesmatige benadering ........................................................................................................................... 128
I. Theorie van het geplande gedrag ................................................................................................................. 128
II. ASE-model ............................................................................................................................................... 129
7.3.2 Invloed van het gedrag op attitudes ............................................................................................................. 129
a. Cognitieve dissonantiereductie.......................................................................................................................... 130
b. Enkele toepassingen .......................................................................................................................................... 131
5
, I. Dissonantiereductie na het maken van een keuze ....................................................................................... 131
II. Dissonantiereductie na het instemmen van een verzoek ........................................................................ 131
III. Dissonantiereductie na het krijgen van straf ........................................................................................... 132
IV. Dissonantietheorie na het leveren van een inspanning ........................................................................... 132
c. Zelfperceptie ...................................................................................................................................................... 133
6
,1) Kennismaking met de sociale psychologie
1.1 Studieobject van de sociale psychologie
1.1.1 Gebiedsomschrijving:
Sociale psychologie: De wetenschappelijke studie van de manier waarop gedachten, gevoelens
en handelingen van de mensen beïnvloed worden door de feitelijke, voorgestelde of
geïmpliceerde aanwezigheid van andere mensen.
1. De definitie opgesplitst:
“De wetenschappelijke studie…”
Wetenschappelijke studie = resultaat v. zorgvuldig methodisch onderzoek
Intuïtieve mensenkennis/gezond verstand sociale psychologie => want is geen wetenschap
➔ Beweringen = empirische toetsing
3 onderzoeksmethoden
➢ Begrijpende methode (≈ observatie methode vroeger)
• = Kwalitatieve benadering (≠ cijfermateriaal)
beperkt tot verbale beschrijvingen v/h soort samenhang
• Maakt gebruik v. gevalstudies
• Gebruik makend v. wat je ziet => veralgemening = onmogelijk
• Nauwgezetter (veel aandacht en preciezer) en systematischer dan
intuïtieve benadering
• Subjectiviteit = beperking
➢ Correlationele methode
• = Kwantitatieve benadering -> statistische bewerkingen mogelijk
• Geeft aan hoe groot samenhang is tss 2 variabelen
• Samenhang v. variabelen uitgedrukt in correlatie
• Er kan geen oorzaak worden gegeven aan de verbanden
Correlatie: hoe de veranderingen in de ene variabele samenhangen met de andere
variabele.
d.m.v. vragenlijsten
7
, ➢ Experimentele methode
• = Kwantitatieve benadering
• Onderzoeken of bep. Variabele invloed heeft op een andere
• Bestaande uit experimentele en controle groep, (on)afhankelijke
variabelen
De 2 groepen zijn equivalenten/gelijkwaardig aan elkaar
• Storende variabelen zijn uitgeschakeld
• Aantonen v. causaal/oorzakelijk verband
• De kans van iets berekenen en kennis gebruiken om gedrag in een
wenselijke richting te sturen.
Afhankelijke variabele: De te meten variabele. (De eigenschap waarvan we willen weten
waardoor ze beïnvloed wordt.)
Onafhankelijke variabele: De te manipuleren/ veranderende variabele. (De eigenschap
of gebeurtenis waarvan wordt vermoed dat deze een invloed heeft op de afhankelijke
variabele.)
Doorlopen v. empirische cyclus = belangrijk!!
Er worden niet meteen vaststaande conclusies gevormd => zijn enkel
aanleiding tot mogelijke hypothesen
Bevindingen herhaaldelijk getoetst => 1 slechte ervaring ≠ alle
gelijkaardige ervaringen zijn meteen slecht
“… gedachten, gevoelens en handelingen van de mensen…”
Niet enkel zichtbaar gedrag v. mensen, ook wat mensen denken en voelen
A-B-C-model:
A – affectieve component = gevoelens
B – behaviour = manifeste gedrag
C – cognitieve aspecten = waarneming, geheugen en denken)
Sociaal -psychologisch onderzoek heeft te maken met opinies en attitudes
Proberen innerlijke gedragsaspecten objectief observeerbaar maken:
Directe weg: mensen een feitelijke keuze laten maken => het kan meteen worden gezien
Indirecte weg: mensen uitspraken laten beoordelen => het is moeilijk in woorden te
brengen
8
, a.h.v. Likert schaal
stellingen over de te onderzoeken eigenschap
totaalscore v. versch. Likert schalen = geeft idee hoe sterk bep.
Eigenschap is
“…beïnvloed worden door de feitelijke, voorgestelde of geïmpliceerde aanwezigheid van
andere mensen.”
beïnvloeding v. gedachten, gevoelens en handelingen => feitelijke/directe, voorgestelde &
impliciete aanwezigheid
Feitelijke aanwezigheid: gedrag en emoties worden beïnvloedt door iemand die fysiek aanwezig
is.
Vb.: in de klas niet slapen -> aanwezigheid leerkracht weerhoudt je
Voorgestelde aanwezigheid: gedrag en emoties worden beïnvloedt door iemand die op dat
moment niet fysiek aanwezig is.
Vb.: kleren kiezen -> kies je aan de hand van hoe je denkt dat anderen je zien
Impliciete aanwezigheid: iemand die bewust probeert om invloed te hebben op gedragingen
en emoties van anderen. ( vb. reclamespots)
gedrag wordt mede gestuurd door onzichtbare instanties, die de bakens uitzetten
waarlangs gedrag gestroomlijnd dient te worden.
Vb.: de wet opvolgen
Aanvullingen op de definitie
Hoe mensen zelf actief inspelen op anderen (jouw invloed als individu op een ander individu en
groep)
Beïnvloeding = bewust/intentioneel en onbewust
➔ Elke gedraging kan deelnemen aan sociaalpsychologisch onderzoek
Sociale psychologie onderzoekt ≠ specifiek gedrag = wel de wijze waarop er naar het gedrag
wordt gekeken.
9
Sociale Psychologie
ACADEMIEJAAR 2024-2025 AP HOGE SCHOOOL
,Inhoud
1) Kennismaking met de sociale psychologie ................................................................................................................... 7
1.1 Studieobject van de sociale psychologie .................................................................................................................. 7
1.1.1 Gebiedsomschrijving: ....................................................................................................................................... 7
1. De definitie opgesplitst: ......................................................................................................................................... 7
1.1.2 De eigen invalshoeken van de sociale psychologie ......................................................................................... 10
1. Onderscheid met de sociologie ............................................................................................................................ 10
2. Eigen plaats binnen de psychologie ..................................................................................................................... 10
1.2 Enkele belangrijke evoluties ................................................................................................................................... 10
1.2.1 Kenmerken bij het ontstaan ........................................................................................................................... 10
1. Een sterke experimentele traditie ........................................................................................................................ 10
2. Nauwe band tussen theorie en praktijk ............................................................................................................... 10
1.2.2 Latere aandachtspunten ................................................................................................................................. 11
1. Ethische aandachtspunten .................................................................................................................................. 11
2. De culturele verscheidenheid............................................................................................................................... 11
3. Belang van biologische factoren.......................................................................................................................... 12
4. Inschakelen van nieuwe technologieën ............................................................................................................... 12
2) Groepsnormen – de groep als richtsnoer voor het individu ....................................................................................... 13
2.1 Hoe normen ontstaan ............................................................................................................................................ 13
2.1.1 Van bovenaf opgelegde normen: ................................................................................................................... 13
2.1.2 Normen die spontaan ontstaan binnen de groep:.......................................................................................... 13
1. Normen als product van sociale vergelijking ....................................................................................................... 14
2. Enkele toepassingen ............................................................................................................................................ 15
2.2 Impact van groepsnormen op het individu ............................................................................................................ 16
2.2.1 Automatische sociale invloed ......................................................................................................................... 16
2.2.2 Conformeren aan een groepsnorm ................................................................................................................ 16
1. Conformeren tegen beter weten in...................................................................................................................... 17
2. Twee soorten conformisme ................................................................................................................................. 17
3. Inwerkende factoren............................................................................................................................................ 18
a. Kenmerken v/d groep ................................................................................................................................ 18
b. Kenmerken v/d situatie ............................................................................................................................. 21
c. Kenmerken v/d situatie ............................................................................................................................. 23
d. Nog veel vraagtekens (Capuano & Chekroun, 2024) ................................................................................. 23
e. The Americanization Syndrome: A Quest for Conformity .......................................................................... 23
f. Minderheidsinvloed ....................................................................................................................................... 24
2.2.3 Inwilligen van een verzoek ............................................................................................................................. 24
1. De voet tussen de deur ........................................................................................................................................ 24
2. De deur in het gezicht .......................................................................................................................................... 25
2.2.4 Gehoorzamen aan een bevel .......................................................................................................................... 27
1. Het basisexperiment van Milgram ...................................................................................................................... 27
2. Enkele varianten .................................................................................................................................................. 28
3. Waarom gehoorzaamt men? .............................................................................................................................. 29
a. De voedingsbodem van gehoorzaamheid ................................................................................................. 29
b. Tendens tot groepsvorming – sociale ik tekst ............................................................................................ 29
c. Tendens tot hiërarchisering – sociale ik tekst ............................................................................................ 30
1
, d. Het aanvaarden van een bevel & de psychologie v/d uitvoerder – boek & sociale ik tekst ...................... 30
4. Nieuwe onderzoeksgegevens .............................................................................................................................. 32
5. Alternatieve verklaringen .................................................................................................................................... 33
a. Factoren in de proefsituatie ....................................................................................................................... 33
b. Theoretische verklaringen ......................................................................................................................... 34
6. Nuancering van de gehele Milgram-onderzoekreeks .......................................................................................... 34
7. Een veld experiment: Weet u het zeker dokter? – tekst “Weet u het zeker dokter?” ........................................... 35
3) Prosociaal gedrag – wat mensen voor elkaar kunnen betekenen ............................................................................... 36
3.1 Onderliggende motieven van prosociaal gedrag .............................................................................................................. 36
3.1.1 Genetisch verwantschap .......................................................................................................................................... 36
3.1.2 Dienst en wederdienst ............................................................................................................................................. 37
3.1.3 Onberekende dienstbaarheid .................................................................................................................................. 39
3.2 Hulp bieden in noodsituaties ........................................................................................................................................... 40
3.2.1 Vijf stappen naar het bieden van hulp ..................................................................................................................... 41
1. Waarnemen van de gebeurtenis ......................................................................................................................... 41
2. Interpreteren als een noodsituatie ...................................................................................................................... 42
3. Verantwoordelijkheid opnemen .......................................................................................................................... 42
4. Kiezen van een aangepast gedrag ....................................................................................................................... 43
5. Effectief stellen van het gedrag ........................................................................................................................... 44
3.2.2 Nuancering ............................................................................................................................................................... 44
3.2.3 Kenmerken van de situatie....................................................................................................................................... 45
1. Het aantal potentiële hulpverleners .................................................................................................................... 45
2. Kenmerken van de hulpontvanger ....................................................................................................................... 45
3. Gelijkenissen tussen hulpbieder en hulpontvanger ............................................................................................. 45
3.2.4 Individuele verschillen ............................................................................................................................................. 45
1. Een prosociale persoonlijkheidsoriëntatie ........................................................................................................... 46
2. De gemoedstoestand ........................................................................................................................................... 46
3. Culturele en subculturele verschillen ................................................................................................................... 46
a. Informele hulp ........................................................................................................................................... 47
b. Formele hulp ............................................................................................................................................. 47
3.3 Kiezen tussen eigenbelang en groepsbelang .................................................................................................................... 47
3.3.1 Het gedrag van mensen in sociale-dilemmasituaties ............................................................................................... 48
3.3.2 Inwerkende factoren ................................................................................................................................................ 48
1. Kenmerken van de beoordelingssituatie.............................................................................................................. 48
a. De beloningsstructuur ............................................................................................................................... 49
b. Transparantie van de situatie..................................................................................................................... 49
c. Het belang van communicatie ................................................................................................................... 49
d. Wel of geen anonimiteit ............................................................................................................................ 49
2. Persoonlijkheidseigenschappen ........................................................................................................................... 50
a. Sociale oriëntatie ....................................................................................................................................... 50
3. Eigenschappen van de groep ............................................................................................................................... 50
a. De grootte van de groep ............................................................................................................................ 50
b. Impact van sociale normen........................................................................................................................ 51
c. De samenstelling van de groep .................................................................................................................. 51
3.3.3 Het promoten van coöperatief gedrag ..................................................................................................................... 51
2
, 1. Informatieverstrekking ........................................................................................................................................ 52
2. De beloningsstructuur aanpakken ....................................................................................................................... 52
3. Inwerken op de groep .......................................................................................................................................... 53
4) Interpersoonlijke processen – hoe individu en groep elkaar beïnvloeden .................................................................. 53
4.1 Als de individuele prestaties identificeerbaar zijn .................................................................................................. 53
4.1.1 Sociale facilitatie ............................................................................................................................................. 53
4.1.2 Sociale belemmering ...................................................................................................................................... 54
4.1.3 De sociale-activeringshypothese van Zajonc .................................................................................................. 55
4.1.4 Verdere theoretische uitwerking .................................................................................................................... 57
1. Invloed van evaluatievrees .................................................................................................................................. 57
2. Onzekerheid die aanwezigheid van anderen creëert ........................................................................................... 57
3. Aandachtsconflict ................................................................................................................................................ 58
4. Invloed niet sociale prikkels ................................................................................................................................. 58
4.1.5 Persoonlijkheidsverschillen ............................................................................................................................ 58
4.2 Als de prestaties niet individueel herkenbaar zijn .................................................................................................. 59
4.2.1 Sociaal parasiteren ......................................................................................................................................... 59
4.2.2 Positieve effecten van onherkenbaarheid ...................................................................................................... 60
4.3 De impact van anonimiteit op het gedrag .............................................................................................................. 60
4.3.1 Een verlaagde drempel voor antisociaal gedrag ............................................................................................. 60
4.3.2 Het faciliteren van sociaal gedrag ................................................................................................................... 61
4.3.3 Mogelijke verklaringen ................................................................................................................................... 62
4.4 Samenwerken in groepsverband – tekst digitap = 6.2 ............................................................................................ 65
4.4.1 De relatieve meerwaarde van groepswerk ..................................................................................................... 65
4.4.2 Eigenschappen van de taak ............................................................................................................................ 66
1. Soorten taken ...................................................................................................................................................... 66
2. Wijze van aanbieden ........................................................................................................................................... 67
4.4.3 Eigenschappen van de groep .......................................................................................................................... 68
1. Het soort onderlinge afhankelijkheid .................................................................................................................. 68
a. Gedeelde of tegengestelde belangen ........................................................................................................ 68
b. Het gevangennendilemma – gedeeltelijke correspondentie ..................................................................... 69
c. Culturele en persoonlijkheidsverschillen ................................................................................................... 70
2. Groepscohesie ..................................................................................................................................................... 70
3. Communicatie patronen ...................................................................................................................................... 71
5) Sociale waarneming – het beeld dat mensen zich van elkaar vormen ........................................................................ 71
5.1 Het materiaal waarop we ons baseren ................................................................................................................... 71
5.1.1 Het fysieke uiterlijk ......................................................................................................................................... 72
5.1.2 Het gedrag ...................................................................................................................................................... 72
5.1.3 Non-verbaal gedrag ........................................................................................................................................ 73
5.2 Het attributieproces ............................................................................................................................................... 74
5.2.1 Interne of externe oorzaken van het gedrag .................................................................................................. 74
1. Het covariatiemodel als attributietheorie – tekst digitap .................................................................................... 74
5.2.2 Fouten en vertekeningen bij het attribueren.................................................................................................. 75
1. De fundamentele attributiefout........................................................................................................................... 76
2. Het actor-observatoreffect .................................................................................................................................. 78
3. Impact van de gevolgen van het gedrag ............................................................................................................. 78
3
, 4. Motivationele vertekeningen............................................................................................................................... 79
5.3 Uitwerking tot een globaal beeld ........................................................................................................................... 80
5.3.1 Kenmerken van de binnenkomende informatie ............................................................................................. 81
1. Positie-effecten .................................................................................................................................................... 81
2. Centrale en perifere eigenschappen .................................................................................................................... 82
3. Negativiteitseffect ............................................................................................................................................... 82
5.3.2 Kenmerken van de beoordelaar ..................................................................................................................... 83
1. Het effect van schema’s ....................................................................................................................................... 83
2. Priming ................................................................................................................................................................ 85
5.3.3 Hoe we omgaan met nieuwe informatie ........................................................................................................ 86
1. Selectief opnemen van informatie ....................................................................................................................... 86
2. Selectief informatie opzoeken ............................................................................................................................. 87
3. Selectief uitlokken van informatie ....................................................................................................................... 88
5.4 (On)nauwkeurigheid van de sociale waarneming .................................................................................................. 89
6) Groepsperceptie – het verschil tussen ‘wij’ en ‘zij’ .................................................................................................... 90
6.1 Sociale categorisering....................................................................................................................................................... 90
6.1.1 Het indelen van mensen in sociale categorieën ....................................................................................................... 91
a. Prototypische kenmerken van een sociale categorisatie ..................................................................................... 91
b. Vervorming van de groepsperceptie .................................................................................................................... 92
6.1.2 Ik, wij en de anderen................................................................................................................................................ 93
a. Verschil in de behandeling van de wij- en zij-groep ............................................................................................. 93
b. De minimale groepssituatie................................................................................................................................. 94
c. Houding tegenover de wij-groep en de zij-groep ................................................................................................ 95
6.2 Stereotypering.................................................................................................................................................................. 97
6.2.1 Kenmerken van stereotypen .................................................................................................................................... 97
a. Het (on)waarheidsgetrouwsgehalte van stereotypen ......................................................................................... 98
b. Gevaar bij dreiging of strijd ................................................................................................................................. 99
c. Negatieve en positieve stereotypen .................................................................................................................. 100
6.2.2 Herkomst van stereotypen ..................................................................................................................................... 100
a. Sociale categorisering als oorsprong ................................................................................................................. 100
b. Sociale leerprocessen ........................................................................................................................................ 101
c. Illusoire correlaties ............................................................................................................................................ 101
d. De ultieme attributiefout ................................................................................................................................... 102
6.2.3 Waarom stereotypen zo moeilijk te veranderen zijn ............................................................................................. 102
a. Selectief opnemen van informatie ..................................................................................................................... 102
b. Subcategoriseren ............................................................................................................................................... 103
c. Kunnen we stereotypes toch veranderen?......................................................................................................... 104
6.3 Vooroordelen en discriminatie ....................................................................................................................................... 105
6.3.1 Het activeren van stereotypen ............................................................................................................................... 105
a. een bedreiging voor het zelfbeeld ..................................................................................................................... 106
b. Vooringenomenheid ten aanzien van een bepaalde groep ............................................................................... 106
c. De confrontatie met leden van een gestereotypeerde groep ............................................................................ 106
d. Het opmerken van stereotype-gerelateerde kenmerken ................................................................................... 106
6.3.2 Van stereotype naar discriminatie ......................................................................................................................... 106
a. Van vooroordelen naar discriminatie ................................................................................................................ 107
4
, b. Beïnvloedende factoren ..................................................................................................................................... 109
6.4 Discriminatie meten ....................................................................................................................................................... 109
6.5 Ingaan tegen vooroordelen en discriminatie .................................................................................................................. 110
6.5.1 Rechtstreeks inwerken op de vooroordelen .......................................................................................................... 110
a. Onderdrukken van vooroordelen ....................................................................................................................... 110
b. Corrigeren van vooroordelen............................................................................................................................. 110
6.5.2 Inwerken op de categorisering ............................................................................................................................... 111
7) Attitudes – onze houding tegenover mensen en dingen .......................................................................................... 112
7.1 Ontstaan van attitudes ......................................................................................................................................... 112
7.1.1 Aangeboren gevoeligheden .......................................................................................................................... 112
7.1.2 Beredeneerde afwegingen ........................................................................................................................... 113
7.1.3 Sociale invloeden .......................................................................................................................................... 113
a. Sociaal leren ...................................................................................................................................................... 113
b. Sociale vergelijking ............................................................................................................................................ 114
I. Kiezen voor sociaal criterium ........................................................................................................................ 115
II. Wie we kiezen als vergelijkingsobject ...................................................................................................... 115
7.1.4 Conditionering .............................................................................................................................................. 115
a. Klassieke conditionering .................................................................................................................................... 116
b. Operante conditionering ................................................................................................................................... 117
7.1.5 Het effect van herhaalde blootstelling ......................................................................................................... 117
a. Het aanbiedingseffect ....................................................................................................................................... 117
b. Beperkingen van het aanbiedingseffect ............................................................................................................ 119
c. Subliminale invloeden........................................................................................................................................ 120
7.2 Effectieve beïnvloedingsstrategieën ..................................................................................................................... 122
7.2.1 De klassieke benaderingswijze ..................................................................................................................... 122
a. De bron .............................................................................................................................................................. 122
b. De boodschap .................................................................................................................................................... 122
c. De ontvanger ..................................................................................................................................................... 123
+++ tekst digitap – De centrale en de perifere overredingsroute ................................................................................... 124
a. Oppervlakkige verwerking................................................................................................................................. 124
b. Systematische verwerking ................................................................................................................................. 125
c. Vergelijking tussen beide verwerkingsroutes .................................................................................................... 126
7.2.2 Zich teweerstellen tegen beïnvloeding ......................................................................................................... 126
a. Bewuste verwerking .......................................................................................................................................... 126
b. Reactantie ......................................................................................................................................................... 126
c. Attitudevaccinatie ............................................................................................................................................. 127
7.3 Attitudes en gedrag .............................................................................................................................................. 127
7.3.1 Invloed van de attitudes op het gedrag ........................................................................................................ 127
a. Waarom het gedrag niet altijd strookt met de attitudes ................................................................................... 127
b. Een procesmatige benadering ........................................................................................................................... 128
I. Theorie van het geplande gedrag ................................................................................................................. 128
II. ASE-model ............................................................................................................................................... 129
7.3.2 Invloed van het gedrag op attitudes ............................................................................................................. 129
a. Cognitieve dissonantiereductie.......................................................................................................................... 130
b. Enkele toepassingen .......................................................................................................................................... 131
5
, I. Dissonantiereductie na het maken van een keuze ....................................................................................... 131
II. Dissonantiereductie na het instemmen van een verzoek ........................................................................ 131
III. Dissonantiereductie na het krijgen van straf ........................................................................................... 132
IV. Dissonantietheorie na het leveren van een inspanning ........................................................................... 132
c. Zelfperceptie ...................................................................................................................................................... 133
6
,1) Kennismaking met de sociale psychologie
1.1 Studieobject van de sociale psychologie
1.1.1 Gebiedsomschrijving:
Sociale psychologie: De wetenschappelijke studie van de manier waarop gedachten, gevoelens
en handelingen van de mensen beïnvloed worden door de feitelijke, voorgestelde of
geïmpliceerde aanwezigheid van andere mensen.
1. De definitie opgesplitst:
“De wetenschappelijke studie…”
Wetenschappelijke studie = resultaat v. zorgvuldig methodisch onderzoek
Intuïtieve mensenkennis/gezond verstand sociale psychologie => want is geen wetenschap
➔ Beweringen = empirische toetsing
3 onderzoeksmethoden
➢ Begrijpende methode (≈ observatie methode vroeger)
• = Kwalitatieve benadering (≠ cijfermateriaal)
beperkt tot verbale beschrijvingen v/h soort samenhang
• Maakt gebruik v. gevalstudies
• Gebruik makend v. wat je ziet => veralgemening = onmogelijk
• Nauwgezetter (veel aandacht en preciezer) en systematischer dan
intuïtieve benadering
• Subjectiviteit = beperking
➢ Correlationele methode
• = Kwantitatieve benadering -> statistische bewerkingen mogelijk
• Geeft aan hoe groot samenhang is tss 2 variabelen
• Samenhang v. variabelen uitgedrukt in correlatie
• Er kan geen oorzaak worden gegeven aan de verbanden
Correlatie: hoe de veranderingen in de ene variabele samenhangen met de andere
variabele.
d.m.v. vragenlijsten
7
, ➢ Experimentele methode
• = Kwantitatieve benadering
• Onderzoeken of bep. Variabele invloed heeft op een andere
• Bestaande uit experimentele en controle groep, (on)afhankelijke
variabelen
De 2 groepen zijn equivalenten/gelijkwaardig aan elkaar
• Storende variabelen zijn uitgeschakeld
• Aantonen v. causaal/oorzakelijk verband
• De kans van iets berekenen en kennis gebruiken om gedrag in een
wenselijke richting te sturen.
Afhankelijke variabele: De te meten variabele. (De eigenschap waarvan we willen weten
waardoor ze beïnvloed wordt.)
Onafhankelijke variabele: De te manipuleren/ veranderende variabele. (De eigenschap
of gebeurtenis waarvan wordt vermoed dat deze een invloed heeft op de afhankelijke
variabele.)
Doorlopen v. empirische cyclus = belangrijk!!
Er worden niet meteen vaststaande conclusies gevormd => zijn enkel
aanleiding tot mogelijke hypothesen
Bevindingen herhaaldelijk getoetst => 1 slechte ervaring ≠ alle
gelijkaardige ervaringen zijn meteen slecht
“… gedachten, gevoelens en handelingen van de mensen…”
Niet enkel zichtbaar gedrag v. mensen, ook wat mensen denken en voelen
A-B-C-model:
A – affectieve component = gevoelens
B – behaviour = manifeste gedrag
C – cognitieve aspecten = waarneming, geheugen en denken)
Sociaal -psychologisch onderzoek heeft te maken met opinies en attitudes
Proberen innerlijke gedragsaspecten objectief observeerbaar maken:
Directe weg: mensen een feitelijke keuze laten maken => het kan meteen worden gezien
Indirecte weg: mensen uitspraken laten beoordelen => het is moeilijk in woorden te
brengen
8
, a.h.v. Likert schaal
stellingen over de te onderzoeken eigenschap
totaalscore v. versch. Likert schalen = geeft idee hoe sterk bep.
Eigenschap is
“…beïnvloed worden door de feitelijke, voorgestelde of geïmpliceerde aanwezigheid van
andere mensen.”
beïnvloeding v. gedachten, gevoelens en handelingen => feitelijke/directe, voorgestelde &
impliciete aanwezigheid
Feitelijke aanwezigheid: gedrag en emoties worden beïnvloedt door iemand die fysiek aanwezig
is.
Vb.: in de klas niet slapen -> aanwezigheid leerkracht weerhoudt je
Voorgestelde aanwezigheid: gedrag en emoties worden beïnvloedt door iemand die op dat
moment niet fysiek aanwezig is.
Vb.: kleren kiezen -> kies je aan de hand van hoe je denkt dat anderen je zien
Impliciete aanwezigheid: iemand die bewust probeert om invloed te hebben op gedragingen
en emoties van anderen. ( vb. reclamespots)
gedrag wordt mede gestuurd door onzichtbare instanties, die de bakens uitzetten
waarlangs gedrag gestroomlijnd dient te worden.
Vb.: de wet opvolgen
Aanvullingen op de definitie
Hoe mensen zelf actief inspelen op anderen (jouw invloed als individu op een ander individu en
groep)
Beïnvloeding = bewust/intentioneel en onbewust
➔ Elke gedraging kan deelnemen aan sociaalpsychologisch onderzoek
Sociale psychologie onderzoekt ≠ specifiek gedrag = wel de wijze waarop er naar het gedrag
wordt gekeken.
9
