RECHTSVINDING
INLEIDING
1. Waarom dit opleidingsonderdeel?
Iets kunnen vs. iets goed kunnen: kwestie van kwaliteit
Recht = (ook) politiek → Politieke keuzes benoemen en kritisch evalueren
̶ Rechtsvinding: ‘juridische hermeneutiek’
̶ Hoe we uitleggen in het recht, d.i. hoe uitlegger inhoud/betekenis van het recht in
concreet geval bepaalt
‒ Hoe antwoord geven op vragen als:
– Moet Johan de fiets teruggeven aan Ibrahim?
– Mag ik hier meer dan 70 kilometer per uur rijden?
– Mocht Yasmina in 2020 haar hoofddoek ophouden in de rechtszaal?
̶ Vooronderstelling, uitgangspunten en technieken waaruit uitleggers kiezen
̶ Verhouding tot AR
̶ AR als basis? Vermeld op slide
Overzicht ‘rechtsvinding’
I. Twee perspectieven op (juridische) uitlegging
• Wat is (juridische) uitlegging?
• Twee visies
II. Uitlegging in staatkundig perspectief
1
, III. (Onmogelijk) onderscheid ‘rechtsfeiten’ en ‘rechtsregels’
IV. Constructie van rechtsfeiten
V. Constructie van rechtsregels
DEEL I: twee perspectieven op
juridische uitlegging
1. Wat is (juridische) Uitlegging?
Hoofdstuk 1: uitlegging: begripsomschrijving
Uitlegging in het algemeen
Omschrijving
Intuïtieve omschrijving: “uitlegging/interpretatie = het interpreteren van iets”
- Preciezer = het toeschrijven van een betekenis aan een interpretatievoorwerp
- Alternatief = activiteit die interpretans (‘betekenis’/’inhoud’) koppelt aan interpretandum
(interpretatievoorwerp)
Drie elementen
- Interpretandum
- = ‘brandstof’ voor interpretatie
- Synoniemen: interpretatievoorwerp, brongeheel
- Bv. geschreven teksten, gebaren, partituren, cijfers, potscherven, afbeeldingen…
- Interpretans
- = de ‘interpretatie’ die je aan interpretandum geeft
- Synoniemen: doelgeheel
- Bv. geschreven commentaar op tekst, betekenis die je hecht aan gebaar, commentaar
op wetsartikel
- Activiteit
= Handeling waarbij je combinatie tss de 2 legt
I’m en I’s?
Onmogelijk om op voorhand te zeggen of iets interpretandum (I’m) dan wel interpretans (I’s) is
- Gebaar?
2
, - Vaak I’m: zwaaien op straat → nog betekenis aan te hechten
- Ook I’s mogelijk: gehurkt rondspringen (om bv. ‘konijn’ uit te beelden), duim omhoog
om iets goed te keuren
Zie ook het begrip ‘definitie’
- Bv. ‘hond’ = “zoogdier uit de familie van de hondachtigen dat blaft en dat tot huisdier
is gemaakt vanwege zijn talenten om te jagen en te waken” (Van Dale)
- I waarbij definiens= de inhoud, betekenis wordt toegeschreven aan definiendum=
interpretatievoorwerp
I’m, I’s en referent
‒
= semiotische driehoek: verhouding interpretandum en
interpretans
‒ Chinese karakters linksonder(= significant of signifier)= de
vorm
datgene wat moet worden geinterpreteerd=
interpretandum
‒ Mentale voorstelling aan het teken (signifié of signified)=
inhoudelijke of betekenisaspect vh teken= interpretans de
denotans
‒ Entiteit opgeroepen door de betekenis= referent of
denotatum die werkelijk betstaat de denotatie
Concrete vormen van interpretatie
Overzicht
1. Semantische interpretatie
Zoudt u uw arm willen uitsteken? Prima, dank u.”
- “Arm” → bepaald lichaamsdeel
3
, - “Uw arm” → bepaald lichaamsdeel van toehoorder
- “Prima” → zeer goed/eerste
- “Uitsteken” → naar buiten brengen
Semantiek: studie van semantische betekenis
- = betekenissen van uitdrukkingen (dus: woorden en zinnen) los van context (‘letterlijke
betekenis’)
- Brengt in kaart aan welke referenten uitdrukkingen refereren
- “Arm”
- (1) Toestand van armoede;
- (2) een van de bovenste ledematen van het menselijk lichaam;
- (3) de leuning van een zitmeubel waarop het bovenste lidmaat kan rusten
Interpretans= cognitieve handelingen
Cognitie? “Vermogen om iets te leren of om ergens kennis van te nemen”
- Nodig om semantische betekenis te bepalen? Vermogen om kennis te nemen van de
relevante taalkundige conventies
- Dat vermogen + effectieve kennis → semantische betekenis
Cognitieve handeling: handeling die louter bestaat uit koppeling vermogen + effectieve kennis
- Dus: géén eigen keuzes (geen ‘volitieve’ handelingen)
- Andere voorbeelden
- 2+2=? (kennis relevante wiskundige regels)
- Sudoku (vermogen om logisch te redeneren + kennis sudokuregels)
Cognitieve handelingen → onweerlegbaar juiste interpretatieresultaten
Deductieve redenering
Anders verwoord: semantisch interpretatieproces = mechanisch of algoritmisch
- Deductieve redenering = redenering waarbij je tot (ondubbelzinnig) juiste conclusie komt,
louter door kennis te hebben van relevante (wiskundige, taalkundige…) conventies
- = zuivere kwestie van logica
4
, - A→B
- A
- Dus: B
- Gaat enkel over vorm van de redenering (niet over inhoud, waar ‘A’ en ‘B’ voor staan)
Verifieerbare uitspraken + sophia
Ondubbelzinnig juist → verifieerbare uitspraken (zie AR nr. 107 e.v.)
- “Het teken ‘arm’ denoteert in het Nederlands ‘een wapen’”. → ondubbelzinnig fout
- Uitspraken die noodzakelijkerwijze juist zijn (in eender welke context) = apodictische
uitspraken
- ‘Apodictisch’ = stellig ( beargumenteerd)
soms verwezen naar de apodictische stijl vh HvC
Cassatiearrest zodanig opgebouwd dat uitspraak, conclusie altijd juist is zonder
dat hier van afgeweken kan worden
Kennis hebben van set aan argumenten die nodig zijn om verifieerbare uitspraken te rechtvaardigen =
theoretische wijsheid (sophia)
wanneer kennis van conventies zal eenieder tot hetzelfde resultaat komen
2. Pragmatische interpretatie
Zoudt u uw arm willen uitsteken? Prima, dank u.”
- Vaak rekening houden met omstandigheden (of ‘context’) → Pragmatische interpretatie
- Kan een vraag zijn of juist een bevel
Pragmatiek: studie van pragmatische betekenis
- = betekenissen van uitdrukkingen (dus: woorden en zinnen) in concrete context
- Niet woorden of zinnen in isolatie, maar hun betekenis voor concrete gebruiker
(zender/ontvanger)
- Brengt in kaart aan wat met bepaalde uiting wordt bedoeld
- “Arm” → in deze context vermoedelijk “een van de bovenste ledematen van het
menselijk lichaam” (en niet: “toestand van armoede”)
5
,Herbert Paul Grice (1913-1988): communiceren = actieve samenwerking tussen zender en ontvanger
Voorbeeld
‒ Een boeket bloemen
semantisch: rozen en dus niets anders
pragmatisch:
- handelswaar in een bloemenwinkel waar dus omzet mee kan worden gemaakt
- In context van relatie echtgenoot-echtgenote
- Voor bioloog, onderzoeker is het een studieobject
Zender- en ontvangerbetekenis
De’ pragmatische betekenis bestaat niet → betekenis voor wie?
- Zender: persoon die teken gebruikt om bepaalde boodschap over te brengen
- ZB: betekenis die zender beoogt over te brengen
Arm zodanig uitstrekken dat goed kan worden opgemeten
- Ontvanger: persoon die zich op basis van dat teken voorstelling maakt van boodschap die
zender probeert over te brengen
- OB: betekenis die ontvanger effectief hecht aan de uiting van de zender
high five
Context
= kader dat een interpretandum omringt en dat hulpmiddelen aanreikt die dienstig zijn voor de
interpretatie van dat interpretandum
- Taalkundig: kijken naar de andere woorden in de zin om de betekenis te achterhalen
vb. vorst: kan over koning gaat of de winter
- Niet-taalkundig (non-verbaal; situationeel) – ruimer geheel van omstandigheden (bv.
deelnemers, plaats, tijd…)
vb. ik veroordeel u tot een geldboete van 5000EUR: gaat het over een rechter die zich richt
tot een veroordeeld in de context van een rechtszaak?
6
,Drie vormen
Explictatuur
Interpretatie waarbij een uitlegger een keuze maakt tussen meerdere aanvaardbare semantische
betekenissen van een uiting
- Uiting is dan dubbelzinnig (syn: meerduidig of ambigu)
- Bv. ‘vorst’: winter of een koning
- Bv. arm: ledemaat of geldelijke toestand
- Focus op wat expliciet gezegd is
- Explicatuur= geëxpliciteerd interpretandum
- Zowel rekening met taalkundige als niet taalkundige context
Implicatuur
Interpretatie waarbij een uitlegger een keuze maakt tussen meerdere aanvaardbare mogelijke
bedoelingen van een zender
- Bv. Zoudt u uw arm willen uitsteken? → niet letterlijk interpreteren (‘ja’), maar als
‘imperatief’
- Focus op wat impliciet bedoeld is
- = exegese (‘uit-leggen’) → handeling gericht op bepalen bedoeling van zender
- Exegetische ‘scholen’:
- Betekenis/inhoud van recht? Valt samen met bedoeling wetgever/rechter
- Vb. juristen proberen rechtspraak hooggerechtshoven uit te leggen
- Nodig om vaagheid te verhelpen
7
, - Vaag? Onduidelijk welke gevallen uitdrukking denoteert en welke niet
- “Kaal” → ook iemand met 150 haren?--> grensgevallen nodig
‒ Meerduidigheid vs. vaagheid? ‘Vorst’ vs. ‘zwaarlijvig’ vs. ‘lang’
– vb. lang kan zowel meerduidig als vaag zin lang kan betrekking hebben op gestalte
en duur, maar wanneer iemand lange gestalte of iets lange duur?
Verhouding explicaturen-implicaturen
‒ “Jij slaapt op de bank vanavond.”
‒ bank: is meerduidig (meerdere semantische betekenissen) explicatuur
Ligmeubel
Financiële instelling
‒ Implicatuur
zenderbedoeling: mogelijks aansporing aan ontvanger dat hij de afstand bewaart
Rechtsgevolgeninterpretatie
= uitspraak over rechtsgevolgen die het recht volgens de uitlegger hecht aan interpretandum in een
concrete situatie
Exegetische scholen: rechtsgevolgeninterpretatie = implicatuur
bedoeling zender determinerend voor het recht recht= wat de WG bedoeld heeft dat het
recht is implicatuur= rechtsgevolgeninterpr
Constructivisten (zie later): rechtsgevolgeninterpretatie > implicatuur
- Wat wetgever (dan wel rechter) bedoelde, is mogelijk geen recht (want onverenigbaar met
hogere rechtsregels)
- Zie (voormalig) art. 759 Ger.W., eerste zin: “De toehoorders wonen de zittingen bij
met ongedekte hoofde, eerbiedig en stilzwijgend;”
- Idem contractpartijen en ongeoorloofde overeenkomsten
!Rode draad! Spanning verhulling - onthulling
Kenmerken
8
INLEIDING
1. Waarom dit opleidingsonderdeel?
Iets kunnen vs. iets goed kunnen: kwestie van kwaliteit
Recht = (ook) politiek → Politieke keuzes benoemen en kritisch evalueren
̶ Rechtsvinding: ‘juridische hermeneutiek’
̶ Hoe we uitleggen in het recht, d.i. hoe uitlegger inhoud/betekenis van het recht in
concreet geval bepaalt
‒ Hoe antwoord geven op vragen als:
– Moet Johan de fiets teruggeven aan Ibrahim?
– Mag ik hier meer dan 70 kilometer per uur rijden?
– Mocht Yasmina in 2020 haar hoofddoek ophouden in de rechtszaal?
̶ Vooronderstelling, uitgangspunten en technieken waaruit uitleggers kiezen
̶ Verhouding tot AR
̶ AR als basis? Vermeld op slide
Overzicht ‘rechtsvinding’
I. Twee perspectieven op (juridische) uitlegging
• Wat is (juridische) uitlegging?
• Twee visies
II. Uitlegging in staatkundig perspectief
1
, III. (Onmogelijk) onderscheid ‘rechtsfeiten’ en ‘rechtsregels’
IV. Constructie van rechtsfeiten
V. Constructie van rechtsregels
DEEL I: twee perspectieven op
juridische uitlegging
1. Wat is (juridische) Uitlegging?
Hoofdstuk 1: uitlegging: begripsomschrijving
Uitlegging in het algemeen
Omschrijving
Intuïtieve omschrijving: “uitlegging/interpretatie = het interpreteren van iets”
- Preciezer = het toeschrijven van een betekenis aan een interpretatievoorwerp
- Alternatief = activiteit die interpretans (‘betekenis’/’inhoud’) koppelt aan interpretandum
(interpretatievoorwerp)
Drie elementen
- Interpretandum
- = ‘brandstof’ voor interpretatie
- Synoniemen: interpretatievoorwerp, brongeheel
- Bv. geschreven teksten, gebaren, partituren, cijfers, potscherven, afbeeldingen…
- Interpretans
- = de ‘interpretatie’ die je aan interpretandum geeft
- Synoniemen: doelgeheel
- Bv. geschreven commentaar op tekst, betekenis die je hecht aan gebaar, commentaar
op wetsartikel
- Activiteit
= Handeling waarbij je combinatie tss de 2 legt
I’m en I’s?
Onmogelijk om op voorhand te zeggen of iets interpretandum (I’m) dan wel interpretans (I’s) is
- Gebaar?
2
, - Vaak I’m: zwaaien op straat → nog betekenis aan te hechten
- Ook I’s mogelijk: gehurkt rondspringen (om bv. ‘konijn’ uit te beelden), duim omhoog
om iets goed te keuren
Zie ook het begrip ‘definitie’
- Bv. ‘hond’ = “zoogdier uit de familie van de hondachtigen dat blaft en dat tot huisdier
is gemaakt vanwege zijn talenten om te jagen en te waken” (Van Dale)
- I waarbij definiens= de inhoud, betekenis wordt toegeschreven aan definiendum=
interpretatievoorwerp
I’m, I’s en referent
‒
= semiotische driehoek: verhouding interpretandum en
interpretans
‒ Chinese karakters linksonder(= significant of signifier)= de
vorm
datgene wat moet worden geinterpreteerd=
interpretandum
‒ Mentale voorstelling aan het teken (signifié of signified)=
inhoudelijke of betekenisaspect vh teken= interpretans de
denotans
‒ Entiteit opgeroepen door de betekenis= referent of
denotatum die werkelijk betstaat de denotatie
Concrete vormen van interpretatie
Overzicht
1. Semantische interpretatie
Zoudt u uw arm willen uitsteken? Prima, dank u.”
- “Arm” → bepaald lichaamsdeel
3
, - “Uw arm” → bepaald lichaamsdeel van toehoorder
- “Prima” → zeer goed/eerste
- “Uitsteken” → naar buiten brengen
Semantiek: studie van semantische betekenis
- = betekenissen van uitdrukkingen (dus: woorden en zinnen) los van context (‘letterlijke
betekenis’)
- Brengt in kaart aan welke referenten uitdrukkingen refereren
- “Arm”
- (1) Toestand van armoede;
- (2) een van de bovenste ledematen van het menselijk lichaam;
- (3) de leuning van een zitmeubel waarop het bovenste lidmaat kan rusten
Interpretans= cognitieve handelingen
Cognitie? “Vermogen om iets te leren of om ergens kennis van te nemen”
- Nodig om semantische betekenis te bepalen? Vermogen om kennis te nemen van de
relevante taalkundige conventies
- Dat vermogen + effectieve kennis → semantische betekenis
Cognitieve handeling: handeling die louter bestaat uit koppeling vermogen + effectieve kennis
- Dus: géén eigen keuzes (geen ‘volitieve’ handelingen)
- Andere voorbeelden
- 2+2=? (kennis relevante wiskundige regels)
- Sudoku (vermogen om logisch te redeneren + kennis sudokuregels)
Cognitieve handelingen → onweerlegbaar juiste interpretatieresultaten
Deductieve redenering
Anders verwoord: semantisch interpretatieproces = mechanisch of algoritmisch
- Deductieve redenering = redenering waarbij je tot (ondubbelzinnig) juiste conclusie komt,
louter door kennis te hebben van relevante (wiskundige, taalkundige…) conventies
- = zuivere kwestie van logica
4
, - A→B
- A
- Dus: B
- Gaat enkel over vorm van de redenering (niet over inhoud, waar ‘A’ en ‘B’ voor staan)
Verifieerbare uitspraken + sophia
Ondubbelzinnig juist → verifieerbare uitspraken (zie AR nr. 107 e.v.)
- “Het teken ‘arm’ denoteert in het Nederlands ‘een wapen’”. → ondubbelzinnig fout
- Uitspraken die noodzakelijkerwijze juist zijn (in eender welke context) = apodictische
uitspraken
- ‘Apodictisch’ = stellig ( beargumenteerd)
soms verwezen naar de apodictische stijl vh HvC
Cassatiearrest zodanig opgebouwd dat uitspraak, conclusie altijd juist is zonder
dat hier van afgeweken kan worden
Kennis hebben van set aan argumenten die nodig zijn om verifieerbare uitspraken te rechtvaardigen =
theoretische wijsheid (sophia)
wanneer kennis van conventies zal eenieder tot hetzelfde resultaat komen
2. Pragmatische interpretatie
Zoudt u uw arm willen uitsteken? Prima, dank u.”
- Vaak rekening houden met omstandigheden (of ‘context’) → Pragmatische interpretatie
- Kan een vraag zijn of juist een bevel
Pragmatiek: studie van pragmatische betekenis
- = betekenissen van uitdrukkingen (dus: woorden en zinnen) in concrete context
- Niet woorden of zinnen in isolatie, maar hun betekenis voor concrete gebruiker
(zender/ontvanger)
- Brengt in kaart aan wat met bepaalde uiting wordt bedoeld
- “Arm” → in deze context vermoedelijk “een van de bovenste ledematen van het
menselijk lichaam” (en niet: “toestand van armoede”)
5
,Herbert Paul Grice (1913-1988): communiceren = actieve samenwerking tussen zender en ontvanger
Voorbeeld
‒ Een boeket bloemen
semantisch: rozen en dus niets anders
pragmatisch:
- handelswaar in een bloemenwinkel waar dus omzet mee kan worden gemaakt
- In context van relatie echtgenoot-echtgenote
- Voor bioloog, onderzoeker is het een studieobject
Zender- en ontvangerbetekenis
De’ pragmatische betekenis bestaat niet → betekenis voor wie?
- Zender: persoon die teken gebruikt om bepaalde boodschap over te brengen
- ZB: betekenis die zender beoogt over te brengen
Arm zodanig uitstrekken dat goed kan worden opgemeten
- Ontvanger: persoon die zich op basis van dat teken voorstelling maakt van boodschap die
zender probeert over te brengen
- OB: betekenis die ontvanger effectief hecht aan de uiting van de zender
high five
Context
= kader dat een interpretandum omringt en dat hulpmiddelen aanreikt die dienstig zijn voor de
interpretatie van dat interpretandum
- Taalkundig: kijken naar de andere woorden in de zin om de betekenis te achterhalen
vb. vorst: kan over koning gaat of de winter
- Niet-taalkundig (non-verbaal; situationeel) – ruimer geheel van omstandigheden (bv.
deelnemers, plaats, tijd…)
vb. ik veroordeel u tot een geldboete van 5000EUR: gaat het over een rechter die zich richt
tot een veroordeeld in de context van een rechtszaak?
6
,Drie vormen
Explictatuur
Interpretatie waarbij een uitlegger een keuze maakt tussen meerdere aanvaardbare semantische
betekenissen van een uiting
- Uiting is dan dubbelzinnig (syn: meerduidig of ambigu)
- Bv. ‘vorst’: winter of een koning
- Bv. arm: ledemaat of geldelijke toestand
- Focus op wat expliciet gezegd is
- Explicatuur= geëxpliciteerd interpretandum
- Zowel rekening met taalkundige als niet taalkundige context
Implicatuur
Interpretatie waarbij een uitlegger een keuze maakt tussen meerdere aanvaardbare mogelijke
bedoelingen van een zender
- Bv. Zoudt u uw arm willen uitsteken? → niet letterlijk interpreteren (‘ja’), maar als
‘imperatief’
- Focus op wat impliciet bedoeld is
- = exegese (‘uit-leggen’) → handeling gericht op bepalen bedoeling van zender
- Exegetische ‘scholen’:
- Betekenis/inhoud van recht? Valt samen met bedoeling wetgever/rechter
- Vb. juristen proberen rechtspraak hooggerechtshoven uit te leggen
- Nodig om vaagheid te verhelpen
7
, - Vaag? Onduidelijk welke gevallen uitdrukking denoteert en welke niet
- “Kaal” → ook iemand met 150 haren?--> grensgevallen nodig
‒ Meerduidigheid vs. vaagheid? ‘Vorst’ vs. ‘zwaarlijvig’ vs. ‘lang’
– vb. lang kan zowel meerduidig als vaag zin lang kan betrekking hebben op gestalte
en duur, maar wanneer iemand lange gestalte of iets lange duur?
Verhouding explicaturen-implicaturen
‒ “Jij slaapt op de bank vanavond.”
‒ bank: is meerduidig (meerdere semantische betekenissen) explicatuur
Ligmeubel
Financiële instelling
‒ Implicatuur
zenderbedoeling: mogelijks aansporing aan ontvanger dat hij de afstand bewaart
Rechtsgevolgeninterpretatie
= uitspraak over rechtsgevolgen die het recht volgens de uitlegger hecht aan interpretandum in een
concrete situatie
Exegetische scholen: rechtsgevolgeninterpretatie = implicatuur
bedoeling zender determinerend voor het recht recht= wat de WG bedoeld heeft dat het
recht is implicatuur= rechtsgevolgeninterpr
Constructivisten (zie later): rechtsgevolgeninterpretatie > implicatuur
- Wat wetgever (dan wel rechter) bedoelde, is mogelijk geen recht (want onverenigbaar met
hogere rechtsregels)
- Zie (voormalig) art. 759 Ger.W., eerste zin: “De toehoorders wonen de zittingen bij
met ongedekte hoofde, eerbiedig en stilzwijgend;”
- Idem contractpartijen en ongeoorloofde overeenkomsten
!Rode draad! Spanning verhulling - onthulling
Kenmerken
8
