Jeugdcriminologie en jeugd(beschermings)recht
Inhoudsopgave
Jeugdcriminologie ........................................................................................................................ 1
1. Introductie jeugdcriminologie ................................................................................................ 1
1.1. Jeugdcriminaliteit als actueel en brandend vraagstuk ............................................................. 1
1.2. Jeugdcriminologie als wetenschappelijke discipline ............................................................... 2
2. De jeugd van tegenwoordig: jongeren in Vlaanderen................................................................ 3
2.1. Naar een nieuwe staat ‘van de jeugd’ ..................................................................................... 3
2.2. Tussen continuïteit en actualiteit ........................................................................................... 3
3. Jongeren in en met problemen in cijfers ................................................................................ 16
3.1. Inleiding ..............................................................................................................................16
3.2. ODiciële criminaliteitsstatistieken ........................................................................................17
3.3. Self-report onderzoek ..........................................................................................................19
4. Verklaringen voor jeugdcriminaliteit: micro-meso-macro ...................................................... 21
4.1. Klassieke verklaringen voor (jeugd)delinquentie ....................................................................21
4.1.1. Verschillende verklaringsniveaus: micro-meso-macro .................................................. 21
4.1.1.1. Accent 1: Continuüm tussen normaal en afwijkend traject..................................... 22
4.1.1.2. Accent 2: Vroeger beïnvloedt later ........................................................................ 25
4.1.1.3. Risico en bescherming ......................................................................................... 25
4.1.1.4. Kwetsbaarheid en weerbaarheid .......................................................................... 28
4.1.1.5. Ontwikkelingstrajecten ........................................................................................ 29
4.1.1.6. Cijfers en statistiek .............................................................................................. 32
4.1.2. Een ontwikkelingspsycho(patho)logische kijk................................................................ 33
4.1.2.1. Klassieke stromingen: .......................................................................................... 33
4.1.3. Verklaringen voor jeugddelinquentie in de criminologie ................................................. 36
4.1.3.1. Historisch krachtlijnen en actuele ontwikkelingen ................................................. 36
4.1.3.2. Epiloog ................................................................................................................ 37
5. Gastcollege: de oEiciële statistieken van de jeugdparketten .................................................. 40
5.1. Situering: het openbaar ministerie en statistieken .................................................................40
5.2. Statistieken van de jeugdparketten: instroomcijfers 2014-2023 ..............................................41
5.2.1. Methodologie .............................................................................................................. 41
5.2.2. Instroom MOF-zaken ................................................................................................... 42
5.2.3. Profiel MOF-minderjarigen ........................................................................................... 43
5.2.4. Instroom VOS-zaken .................................................................................................... 44
5.2.5. Profiel VOS-minderjarigen............................................................................................ 44
5.2.6. Profiel minderjarigen betrokken in een MOF- en/of VOS-zaak ......................................... 45
, 5.3. Conclusie ...........................................................................................................................45
6. Jeugdrechtmodellen ............................................................................................................ 46
6.1. Jeugdrechtmodellen in theorie .............................................................................................46
6.1.1. Vijf jeugdrechtmodellen ............................................................................................... 47
6.2. Jeugdrechtmodellen in wetgeving .........................................................................................51
6.2.1. Belgische jeugd(beschermings)recht ............................................................................ 51
6.2.2. Vlaamse decreet jeugddelinquentierecht ..................................................................... 52
7. Interventies bij jeugdcriminaliteit ......................................................................................... 54
7.1. Wat werkt? ..........................................................................................................................54
7.2. RNR en GLM in de aanpak van jeugddelinquentie ..................................................................60
7.3. Bredere discussie over ‘evidence based’ praktijk ...................................................................65
7.3.1. Adhv een methodiek en praktijkvoorbeeld: ontheming................................................... 67
7.3.2. Conclusie ................................................................................................................... 70
8. Preventie van jeugdcriminaliteit............................................................................................ 70
8.1. Duidelijke begripsomschrijving .............................................................................................70
8.2. Preventie, dimensies en modellen ........................................................................................71
8.3. ‘voorkomen is beter dan genezen’, maar is dat zo? .................................................................74
9. Besluitvorming en beslissingspraktijk ................................................................................... 77
9.1. Jeugdrechtmodellen in theorie en wetgeving .........................................................................77
9.2. Besluitvorming en beslissingspraktijk: jeugdrechtmodellen in praktijk ....................................78
10. Themacollege ‘veilig verblijf’ ............................................................................................. 84
10.1. Opbouw ..........................................................................................................................84
10.2. Directe aanleiding ...........................................................................................................85
10.3. Situering .........................................................................................................................87
10.4. Ontstaan van Veilig Verblijf ...............................................................................................88
10.5. Hulpverlening aan jongeren in VOS ...................................................................................90
10.6. Meso: rondzendbrieven en organisatorisch .......................................................................93
10.6.1. Veilig Verblijf ............................................................................................................... 93
10.6.2. Doelgroep ................................................................................................................... 94
10.7. Cijfers .............................................................................................................................99
11. Jongeren en slachtoEerschap ......................................................................................... 100
11.1. De ontdekking van het slachtoDer................................................................................... 100
11.2. Het jonge, vergeten slachtoDer ....................................................................................... 102
11.3. SlachtoDerschap meten en verklaren ............................................................................. 103
, 11.4. Onderzoek naar slachtoDerschap bij kinderen en jongeren .............................................. 105
11.4.1. Onderzoek door het Jeugdonderzoeksplatform ........................................................... 105
11.4.2. Onderzoek ‘Geweld, gemeten en geteld’ door het KRC en UCLL ................................... 107
11.5. Enkele conclusies ......................................................................................................... 108
Jeugd(beschermings)recht ......................................................................................................... 109
1. Begrip ................................................................................................................................ 109
1.1. Begripsomschrijving .......................................................................................................... 109
1.2. Twee soorten hulpverlening ............................................................................................... 110
1.3. Twee bevoegdheidsniveaus ............................................................................................... 110
2. Beginselen ......................................................................................................................... 111
2.1. Recht sui generis ............................................................................................................... 111
2.2. Respect voor de rechten van het kind ................................................................................. 112
2.3. Subsidiariteit ..................................................................................................................... 113
3. Historiek ............................................................................................................................ 114
3.1. Gewoon strafrecht (1912) .................................................................................................. 114
3.2. Kinderbescherming (1912) ................................................................................................. 114
3.3. Jeugdbescherming (1965) .................................................................................................. 115
3.4. Parallelle evoluties na Jeugdbeschermingswet 1965............................................................ 116
4. Bevoegdheidsverdeling ...................................................................................................... 117
4.1. Staatshervorming 1980 ...................................................................................................... 118
4.2. Staatshervorming 1988 ...................................................................................................... 118
4.3. Staatshervorming 2014 ...................................................................................................... 118
4.4. Begrip jeugdbescherming .................................................................................................. 119
4.5. 5 uitzonderingen................................................................................................................ 120
4.6. Territoriale toepasselijkheid Gemeenschapsdecreten ......................................................... 121
5. Internationaal kader ........................................................................................................... 122
6. Plan ................................................................................................................................... 123
6.1. Mondiale instrumenten ...................................................................................................... 123
6.2. Europese instrumenten ..................................................................................................... 124
6.3. Doorwerking instrumenten: belang in België/Vlaanderen? ................................................... 125
7. Jeugdhulprecht .................................................................................................................. 126
7.1. Ontstaansgeschiedenis ‘integrale jeugdhulp’ ...................................................................... 126
, 7.2. Toepassingsgebied ............................................................................................................ 130
7.3. Vrijwillige jeugdhulp (incl. crisisjeugdhulp) .......................................................................... 132
7.4. Gemandateerde jeugdhulp ................................................................................................ 139
7.5. Gerechtelijke jeugdhulp ..................................................................................................... 142
8. Jeugddelinquentierecht ...................................................................................................... 149
8.1. Everberg-wet (1 maart 2002) .............................................................................................. 149
8.2. Wet Onkelinx ..................................................................................................................... 151
8.3. Zesde staatshervorming .................................................................................................... 151
8.4. Een vlaams jeugddelinquentierecht: inspiratie en bouwstenen ............................................ 151
8.4.1. Traject Vlaams Regering (2014-2019) .......................................................................... 151
8.4.2. Decreet jeugddelinquentierecht ................................................................................. 151
8.4.3. Andere gemeenschappen .......................................................................................... 152
8.4.4. Jeugddlinquentierecht in Vlaanderren ........................................................................ 153
8.4.4.1. Interventiegronden ............................................................................................ 153
8.4.4.2. Jeugddelict / als misdrijf omschreven feit (MOF) .................................................. 153
8.4.4.3. Principes en basisprocedure .............................................................................. 158
8.4.4.4. Detectie & onderzoek feiten + actoren ................................................................ 162
8.4.4.5. Afhandeling op parketniveau .............................................................................. 165
8.4.4.6. Gerechtelijke afhandeling .................................................................................. 169
8.4.4.5. Voorbereidende rechtspleging................................................................................ 174
8.4.4.6. Berechting ten gronde ........................................................................................ 188
8.4.4.7. Gemeenschapsinstellingen................................................................................ 199
8.4.4.8. Uithandengeving Handboek p. 417-436 .............................................................. 202
Inhoudsopgave
Jeugdcriminologie ........................................................................................................................ 1
1. Introductie jeugdcriminologie ................................................................................................ 1
1.1. Jeugdcriminaliteit als actueel en brandend vraagstuk ............................................................. 1
1.2. Jeugdcriminologie als wetenschappelijke discipline ............................................................... 2
2. De jeugd van tegenwoordig: jongeren in Vlaanderen................................................................ 3
2.1. Naar een nieuwe staat ‘van de jeugd’ ..................................................................................... 3
2.2. Tussen continuïteit en actualiteit ........................................................................................... 3
3. Jongeren in en met problemen in cijfers ................................................................................ 16
3.1. Inleiding ..............................................................................................................................16
3.2. ODiciële criminaliteitsstatistieken ........................................................................................17
3.3. Self-report onderzoek ..........................................................................................................19
4. Verklaringen voor jeugdcriminaliteit: micro-meso-macro ...................................................... 21
4.1. Klassieke verklaringen voor (jeugd)delinquentie ....................................................................21
4.1.1. Verschillende verklaringsniveaus: micro-meso-macro .................................................. 21
4.1.1.1. Accent 1: Continuüm tussen normaal en afwijkend traject..................................... 22
4.1.1.2. Accent 2: Vroeger beïnvloedt later ........................................................................ 25
4.1.1.3. Risico en bescherming ......................................................................................... 25
4.1.1.4. Kwetsbaarheid en weerbaarheid .......................................................................... 28
4.1.1.5. Ontwikkelingstrajecten ........................................................................................ 29
4.1.1.6. Cijfers en statistiek .............................................................................................. 32
4.1.2. Een ontwikkelingspsycho(patho)logische kijk................................................................ 33
4.1.2.1. Klassieke stromingen: .......................................................................................... 33
4.1.3. Verklaringen voor jeugddelinquentie in de criminologie ................................................. 36
4.1.3.1. Historisch krachtlijnen en actuele ontwikkelingen ................................................. 36
4.1.3.2. Epiloog ................................................................................................................ 37
5. Gastcollege: de oEiciële statistieken van de jeugdparketten .................................................. 40
5.1. Situering: het openbaar ministerie en statistieken .................................................................40
5.2. Statistieken van de jeugdparketten: instroomcijfers 2014-2023 ..............................................41
5.2.1. Methodologie .............................................................................................................. 41
5.2.2. Instroom MOF-zaken ................................................................................................... 42
5.2.3. Profiel MOF-minderjarigen ........................................................................................... 43
5.2.4. Instroom VOS-zaken .................................................................................................... 44
5.2.5. Profiel VOS-minderjarigen............................................................................................ 44
5.2.6. Profiel minderjarigen betrokken in een MOF- en/of VOS-zaak ......................................... 45
, 5.3. Conclusie ...........................................................................................................................45
6. Jeugdrechtmodellen ............................................................................................................ 46
6.1. Jeugdrechtmodellen in theorie .............................................................................................46
6.1.1. Vijf jeugdrechtmodellen ............................................................................................... 47
6.2. Jeugdrechtmodellen in wetgeving .........................................................................................51
6.2.1. Belgische jeugd(beschermings)recht ............................................................................ 51
6.2.2. Vlaamse decreet jeugddelinquentierecht ..................................................................... 52
7. Interventies bij jeugdcriminaliteit ......................................................................................... 54
7.1. Wat werkt? ..........................................................................................................................54
7.2. RNR en GLM in de aanpak van jeugddelinquentie ..................................................................60
7.3. Bredere discussie over ‘evidence based’ praktijk ...................................................................65
7.3.1. Adhv een methodiek en praktijkvoorbeeld: ontheming................................................... 67
7.3.2. Conclusie ................................................................................................................... 70
8. Preventie van jeugdcriminaliteit............................................................................................ 70
8.1. Duidelijke begripsomschrijving .............................................................................................70
8.2. Preventie, dimensies en modellen ........................................................................................71
8.3. ‘voorkomen is beter dan genezen’, maar is dat zo? .................................................................74
9. Besluitvorming en beslissingspraktijk ................................................................................... 77
9.1. Jeugdrechtmodellen in theorie en wetgeving .........................................................................77
9.2. Besluitvorming en beslissingspraktijk: jeugdrechtmodellen in praktijk ....................................78
10. Themacollege ‘veilig verblijf’ ............................................................................................. 84
10.1. Opbouw ..........................................................................................................................84
10.2. Directe aanleiding ...........................................................................................................85
10.3. Situering .........................................................................................................................87
10.4. Ontstaan van Veilig Verblijf ...............................................................................................88
10.5. Hulpverlening aan jongeren in VOS ...................................................................................90
10.6. Meso: rondzendbrieven en organisatorisch .......................................................................93
10.6.1. Veilig Verblijf ............................................................................................................... 93
10.6.2. Doelgroep ................................................................................................................... 94
10.7. Cijfers .............................................................................................................................99
11. Jongeren en slachtoEerschap ......................................................................................... 100
11.1. De ontdekking van het slachtoDer................................................................................... 100
11.2. Het jonge, vergeten slachtoDer ....................................................................................... 102
11.3. SlachtoDerschap meten en verklaren ............................................................................. 103
, 11.4. Onderzoek naar slachtoDerschap bij kinderen en jongeren .............................................. 105
11.4.1. Onderzoek door het Jeugdonderzoeksplatform ........................................................... 105
11.4.2. Onderzoek ‘Geweld, gemeten en geteld’ door het KRC en UCLL ................................... 107
11.5. Enkele conclusies ......................................................................................................... 108
Jeugd(beschermings)recht ......................................................................................................... 109
1. Begrip ................................................................................................................................ 109
1.1. Begripsomschrijving .......................................................................................................... 109
1.2. Twee soorten hulpverlening ............................................................................................... 110
1.3. Twee bevoegdheidsniveaus ............................................................................................... 110
2. Beginselen ......................................................................................................................... 111
2.1. Recht sui generis ............................................................................................................... 111
2.2. Respect voor de rechten van het kind ................................................................................. 112
2.3. Subsidiariteit ..................................................................................................................... 113
3. Historiek ............................................................................................................................ 114
3.1. Gewoon strafrecht (1912) .................................................................................................. 114
3.2. Kinderbescherming (1912) ................................................................................................. 114
3.3. Jeugdbescherming (1965) .................................................................................................. 115
3.4. Parallelle evoluties na Jeugdbeschermingswet 1965............................................................ 116
4. Bevoegdheidsverdeling ...................................................................................................... 117
4.1. Staatshervorming 1980 ...................................................................................................... 118
4.2. Staatshervorming 1988 ...................................................................................................... 118
4.3. Staatshervorming 2014 ...................................................................................................... 118
4.4. Begrip jeugdbescherming .................................................................................................. 119
4.5. 5 uitzonderingen................................................................................................................ 120
4.6. Territoriale toepasselijkheid Gemeenschapsdecreten ......................................................... 121
5. Internationaal kader ........................................................................................................... 122
6. Plan ................................................................................................................................... 123
6.1. Mondiale instrumenten ...................................................................................................... 123
6.2. Europese instrumenten ..................................................................................................... 124
6.3. Doorwerking instrumenten: belang in België/Vlaanderen? ................................................... 125
7. Jeugdhulprecht .................................................................................................................. 126
7.1. Ontstaansgeschiedenis ‘integrale jeugdhulp’ ...................................................................... 126
, 7.2. Toepassingsgebied ............................................................................................................ 130
7.3. Vrijwillige jeugdhulp (incl. crisisjeugdhulp) .......................................................................... 132
7.4. Gemandateerde jeugdhulp ................................................................................................ 139
7.5. Gerechtelijke jeugdhulp ..................................................................................................... 142
8. Jeugddelinquentierecht ...................................................................................................... 149
8.1. Everberg-wet (1 maart 2002) .............................................................................................. 149
8.2. Wet Onkelinx ..................................................................................................................... 151
8.3. Zesde staatshervorming .................................................................................................... 151
8.4. Een vlaams jeugddelinquentierecht: inspiratie en bouwstenen ............................................ 151
8.4.1. Traject Vlaams Regering (2014-2019) .......................................................................... 151
8.4.2. Decreet jeugddelinquentierecht ................................................................................. 151
8.4.3. Andere gemeenschappen .......................................................................................... 152
8.4.4. Jeugddlinquentierecht in Vlaanderren ........................................................................ 153
8.4.4.1. Interventiegronden ............................................................................................ 153
8.4.4.2. Jeugddelict / als misdrijf omschreven feit (MOF) .................................................. 153
8.4.4.3. Principes en basisprocedure .............................................................................. 158
8.4.4.4. Detectie & onderzoek feiten + actoren ................................................................ 162
8.4.4.5. Afhandeling op parketniveau .............................................................................. 165
8.4.4.6. Gerechtelijke afhandeling .................................................................................. 169
8.4.4.5. Voorbereidende rechtspleging................................................................................ 174
8.4.4.6. Berechting ten gronde ........................................................................................ 188
8.4.4.7. Gemeenschapsinstellingen................................................................................ 199
8.4.4.8. Uithandengeving Handboek p. 417-436 .............................................................. 202
