Economie B
DEEL 7: DE OVERHEID
INLEIDING
Functies staat • Allocatie à publieke goederen, competitiebeleid, rechtshandhaving
• Distributie à armoede, ongelijkheid, sociale zekerheid
• Stabilisatie à corona, inflatie, recessie
Geen overheid/staat? • Geen eigendomsrechten
• Geen rechtshandhaving
• Geen contractwetgeving
Minimale staat • Overheid als sociaal contract à rationeel
• Nood aan wetgeving, eigendomsrechten...
Waarom staat ook niet goed? • MarkteGiciëntie à Pareto-verbetering (beter voor consumenten en
producenten) à markt leidt tot maximale welvaart
• Maar! à armoede, dure gezondheidszorg, files, gelijke kansen, ongelijkheid,
vervuiling...
• Markten werken enkel onder bepaalde voorwaarden (à overheid nodig)
Pareto-verbetering • Hoe situatie voor mensen verbeteren zonder voor iemand te verslechten
HOOFDSTUK 19: EXTERNE EFFECTEN
3) Alternatieve manieren om externaliteiten op te lossen
Coase-theorema:
Wat is het? • Door Ronald Coase
• Probleem van externe eGecten kan onderling opgelost worden tussen
particuliere economische agenten en daarbij welvaart verhogen
• Voorwaarden:
Ø Eigendomsrechten goed omschreven
Ø Kan onderhandeld worden zonder transactiekosten
Ø Schade veroorzaakt door externe eGecten en waarde transactie meetbaar
Ø Aantal betrokken partijen is beperkt
• In praktijk moeilijk toe te passen à hoge transactiekosten
Voorbeeld • 100 studenten in studentenhome hebben examen economie volgende dag
• Aantal professoren houden avond voor examen feestje in diezelfde home
• Meer lawaai dan maatschappelijk wenselijk, punten economie lager dan
maatschappelijk wenselijk
• MEK-curve: last die studenten ervaren (marginale externe kosten)
• MBTB-curve: vraagcurve naar feesten van professoren (marginale bereidheid
tot betalen) à ook MRK-curve à geeft weer hoeveelheid welvaart verloren gaat
bij professoren wanneer feestje vroeger stopt
• Voorwaarden:
Ø Professoren hebben recht om hele nacht te feesten daar à eigendomsrecht
goed omschreven
Ø Waardering schade meetbaar (zie oppervlakten onder curves)
Ø Zonder problemen met elkaar communiceren à lage transactiekosten
• Na 12 u: MEK > MBTB à na onderhandeling: feest stopt om 12u à professoren
krijgen vergoeding
• Prof verliest waarde G, studenten winnen waarde EFG
• Uiteindelijke voordeel prof: ontvangen bedrag – verlies waardering
• Uiteindelijke voordeel student: waardering voor stilte – te betalen bedrag
1
, Grafiek
4) Internaliteiten
Internaliteiten • Wanneer acties individu onbedoelde gevolgen hebben op individu zelf, maar
op later tijdstip
• Kunnen positief of negatief zijn
• Bv. roker geniet vandaag van roken, maar later kan hij longkanker krijgen
• Bv. vandaag gezond heeft heeft positieve gezondheidseGecten op LT
Bounded rationality Geen rekening houden met deze internaliteiten bij nemen beslissingen
Verslavende karakter • Acties kunnen ondernomen worden met kleine tijdsintervallen
• Gevolgen elke actie is klein, ver weg in tijd & vandaag nog vermijdbaar
Demeritegoederen Individu heeft te hoge betalingsbereidheid voor goederen met negatieve
internaliteiten
Meritegoederen • = verdienstegoederen
• Individu heeft te lage betalingsbereidheid voor goederen met positieve
internaliteiten
Analyse demerite goed in • Vsoc à waardering aan goed door overheid
markt • Consumentensurplus Vpriv: A + B + C
• Overheid Vpriv: B – F (baten: B+D+E, kosten: F)
• Overheid Vsoc: B
• Bij Qpriv à welvaartsverlies van F
Grafiek
Paternalisme • Consumentensouvereiniteit wordt niet gehonoreerd
• Kan sprake zijn van paternalisme à overheid weet het beter
HOOFDSTUK 20: PUBLIEKE GOEDEREN EN GEMEENSCHAPPELIJKE BRONNEN
1) 4 soorten goederen en diensten
Rivaliteit • Goed is rivaal wanneer consumptie ene consument consumptie andere
consumenten vermindert
• Bv. broodje
2
, Niet-rivale goederen • Uitroeien ziekte door immunisatie
• Restauratie historisch stadscentrum
Exclusiviteit • Goed is exclusief wanneer consument uitgesloten kan worden van consumptie
ervan
• Bv. broodje kaas
Niet-exclusieve goederen • Door immunisatiecampagne à we kunnen niemand van voordelen uitsluiten
Private goederen • Exclusief
• Rivaal
• Bv. broodje kaas, biertje, huis...
Gemeenschappelijke • Niet-exclusief
bronnen • Rivaal
• Bv. vis in internationale wateren, klimaat, wilde dieren...
Club- en tolgoederen • Exclusief
• Niet-rivaal
• Bv. sociale of fysieke netwerken, private club met leden, niet drukke tolweg
Publieke goederen • Niet-exclusief
• Niet-rivaal
• Bv. defensie en openbare orde, fietspadnetwerk, openbaar park...
2) Publieke goederen
Publieke goederen • Goed is publiek goed wanneer het niet-rivaal en niet-exclusief is
• Lijken dikwijls gratis te zijn à is niet zo à prijs < eGectieve kostprijs
• Vaak wordt er positieve waarde aan gehecht
Vrijbuiters en de financiering van publieke goederen:
Vrijbuiter of free rider • Iemand die niet betaalt voor goed waar hij/zij wel van geniet
• Probleem à moeilijk om mensen te laten bijdragen door niet-exclusiviteit à
mogelijkheid tot uitsluiten, doet betalen à private goederen
• Markt is niet in staat publieke goederen te voorzien à marktfaling
Vrijbuiterprobleem • Wanneer diegenen die baat hebben bij goed, niet betalen à lager dan
wenselijke voorziening/productie van goed à marktfaling
Grafisch • MBTB = marginale bereidheid tot betalen
= vraagcurve
• Stel markt met privaat goed à Abbas
zorgt vr 1 lantaarnpaal à Bea koopt geen
maar is free rider à totale waardering =
€75 = optellen vraagcurves
• Markt zorgt niet voor optimale
hoeveelheid
• 2e lantaarnpaal à welvaartsverbetering
door extra consumentensurplus (grijze
driehoek) à welvaartsverlies door vrije marktwerking
• Aankoop 2 lantaarnpalen met kosten delen à Abbas zal meer betalen door
hogere waardering à Samuelson-voorwaarde
Samuelson-voorwaarde • Publiek goed wordt optimaal voorzien wanneer som bereidheid tot betalen alle
gebruikers = marginale kost van voorziening ervan
3
, Probleem op grotere • Onderhandelingen à hoge transactiekosten
schaal • Mensen hebben baat om te liegen over betalingsbereidheid à iedereen wil
situatie waarbij anderen bijdragen, en hijzelf niet (freeriden)
• Oplossing: overheid voorziet & belastingen
Belastingen • Bijdragen die burgers betalen voor voorziening publieke goederen
• Niet vrijwillige bijdragen aan openbaar park à eenvoudig
• Geen belastingen betalen à moeilijker
Privatisering of creëren • Exclusiviteit opleggen
eigendomsrechten • Publiek goed wordt geproduceerd, maar enkel toegankelijk voor diegenen die
betalen
• Bv. toltunnel
Gated communities • Openbare veiligheid en publiek groen privatiseren door bouwen hek tussen
betalende leden en rest maatschappij
Kosten-baten analyse:
Probleem • Vrije prijzen op markt à maatschappelijk wenselijke niveau van voorziening
• Geen garantie meer dat deze voorziening eGiciënt is of er niet meer
geproduceerd wordt dan maatschappelijk wenselijk
Maatschappelijke kosten- • Analyse van publiek goed waarbij verwachte monetaire kosten worden
baten analyse afgewogen tegen verwachte monetaire baten
• Ook externe monetaire kosten en baten in rekening brengen
• In praktijk moeilijk toe te passen à grote onzekerheid over monetaire waardes
kosten en baten
Hoe waarde bepalen? • Uitgedrukte voorkeursmethodes à bv. via enquêtes
• Gereleveerde voorkeursmethodes à baseren obv hoe mensen zich gedragen
(bv. rekening houden met reiskosten)
Sociale normen:
Wat houdt het in • Geen overheid of private eigendomsrechten
• Goed/dienst wordt vrij ter beschikking gesteld, wel mogelijkheid tot vrijwillige
bijdrage à door niemand gecontroleerd
• Ook hier kan vrijbuiterprobleem ontstaan à niemand of zeer weinig mensen
geven vrije bijdrage
• Maar werkt in praktijk redelijk goed in buurten waar mensen elkaar goed
kennen en vertrouwen
Sociale normen • Gedragsregels gebaseerd op normen, waarden, gewoonten en cultuur die onze
verwachtingen bij interacties met derden coördineren
• Sociale normen leiden tot uniform gedrag binnen bepaalde groep
Wanneer meer kans op • Lokaal goed (bv. lokale speeltuin)
slagen? • Zij die ervan genieten kennen elkaar beter en kunnen makkelijker
communiceren
3) Gemeenschappelijke bronnen = common pool resources
Uitputting van gemeenschappelijke bronnen:
Probleem • Niet-exclusief à moeilijk iemand te laten betalen à vrijbuiterprobleem
• Rivaal à onaangename neiging uitgeput te raken
Tradgedy of the commons • = tragedie van de gemeenschappelijke bronnen = proces van uitputting
• Gemeeschappelijk gebruik door rationele economische agenten van
gemeenschappelijke bron leidt tot uitputting van dit goed à want kosten
worden verdeeld over alle gebruikers, maar baten komen toe aan individuele
gebruiker
4
DEEL 7: DE OVERHEID
INLEIDING
Functies staat • Allocatie à publieke goederen, competitiebeleid, rechtshandhaving
• Distributie à armoede, ongelijkheid, sociale zekerheid
• Stabilisatie à corona, inflatie, recessie
Geen overheid/staat? • Geen eigendomsrechten
• Geen rechtshandhaving
• Geen contractwetgeving
Minimale staat • Overheid als sociaal contract à rationeel
• Nood aan wetgeving, eigendomsrechten...
Waarom staat ook niet goed? • MarkteGiciëntie à Pareto-verbetering (beter voor consumenten en
producenten) à markt leidt tot maximale welvaart
• Maar! à armoede, dure gezondheidszorg, files, gelijke kansen, ongelijkheid,
vervuiling...
• Markten werken enkel onder bepaalde voorwaarden (à overheid nodig)
Pareto-verbetering • Hoe situatie voor mensen verbeteren zonder voor iemand te verslechten
HOOFDSTUK 19: EXTERNE EFFECTEN
3) Alternatieve manieren om externaliteiten op te lossen
Coase-theorema:
Wat is het? • Door Ronald Coase
• Probleem van externe eGecten kan onderling opgelost worden tussen
particuliere economische agenten en daarbij welvaart verhogen
• Voorwaarden:
Ø Eigendomsrechten goed omschreven
Ø Kan onderhandeld worden zonder transactiekosten
Ø Schade veroorzaakt door externe eGecten en waarde transactie meetbaar
Ø Aantal betrokken partijen is beperkt
• In praktijk moeilijk toe te passen à hoge transactiekosten
Voorbeeld • 100 studenten in studentenhome hebben examen economie volgende dag
• Aantal professoren houden avond voor examen feestje in diezelfde home
• Meer lawaai dan maatschappelijk wenselijk, punten economie lager dan
maatschappelijk wenselijk
• MEK-curve: last die studenten ervaren (marginale externe kosten)
• MBTB-curve: vraagcurve naar feesten van professoren (marginale bereidheid
tot betalen) à ook MRK-curve à geeft weer hoeveelheid welvaart verloren gaat
bij professoren wanneer feestje vroeger stopt
• Voorwaarden:
Ø Professoren hebben recht om hele nacht te feesten daar à eigendomsrecht
goed omschreven
Ø Waardering schade meetbaar (zie oppervlakten onder curves)
Ø Zonder problemen met elkaar communiceren à lage transactiekosten
• Na 12 u: MEK > MBTB à na onderhandeling: feest stopt om 12u à professoren
krijgen vergoeding
• Prof verliest waarde G, studenten winnen waarde EFG
• Uiteindelijke voordeel prof: ontvangen bedrag – verlies waardering
• Uiteindelijke voordeel student: waardering voor stilte – te betalen bedrag
1
, Grafiek
4) Internaliteiten
Internaliteiten • Wanneer acties individu onbedoelde gevolgen hebben op individu zelf, maar
op later tijdstip
• Kunnen positief of negatief zijn
• Bv. roker geniet vandaag van roken, maar later kan hij longkanker krijgen
• Bv. vandaag gezond heeft heeft positieve gezondheidseGecten op LT
Bounded rationality Geen rekening houden met deze internaliteiten bij nemen beslissingen
Verslavende karakter • Acties kunnen ondernomen worden met kleine tijdsintervallen
• Gevolgen elke actie is klein, ver weg in tijd & vandaag nog vermijdbaar
Demeritegoederen Individu heeft te hoge betalingsbereidheid voor goederen met negatieve
internaliteiten
Meritegoederen • = verdienstegoederen
• Individu heeft te lage betalingsbereidheid voor goederen met positieve
internaliteiten
Analyse demerite goed in • Vsoc à waardering aan goed door overheid
markt • Consumentensurplus Vpriv: A + B + C
• Overheid Vpriv: B – F (baten: B+D+E, kosten: F)
• Overheid Vsoc: B
• Bij Qpriv à welvaartsverlies van F
Grafiek
Paternalisme • Consumentensouvereiniteit wordt niet gehonoreerd
• Kan sprake zijn van paternalisme à overheid weet het beter
HOOFDSTUK 20: PUBLIEKE GOEDEREN EN GEMEENSCHAPPELIJKE BRONNEN
1) 4 soorten goederen en diensten
Rivaliteit • Goed is rivaal wanneer consumptie ene consument consumptie andere
consumenten vermindert
• Bv. broodje
2
, Niet-rivale goederen • Uitroeien ziekte door immunisatie
• Restauratie historisch stadscentrum
Exclusiviteit • Goed is exclusief wanneer consument uitgesloten kan worden van consumptie
ervan
• Bv. broodje kaas
Niet-exclusieve goederen • Door immunisatiecampagne à we kunnen niemand van voordelen uitsluiten
Private goederen • Exclusief
• Rivaal
• Bv. broodje kaas, biertje, huis...
Gemeenschappelijke • Niet-exclusief
bronnen • Rivaal
• Bv. vis in internationale wateren, klimaat, wilde dieren...
Club- en tolgoederen • Exclusief
• Niet-rivaal
• Bv. sociale of fysieke netwerken, private club met leden, niet drukke tolweg
Publieke goederen • Niet-exclusief
• Niet-rivaal
• Bv. defensie en openbare orde, fietspadnetwerk, openbaar park...
2) Publieke goederen
Publieke goederen • Goed is publiek goed wanneer het niet-rivaal en niet-exclusief is
• Lijken dikwijls gratis te zijn à is niet zo à prijs < eGectieve kostprijs
• Vaak wordt er positieve waarde aan gehecht
Vrijbuiters en de financiering van publieke goederen:
Vrijbuiter of free rider • Iemand die niet betaalt voor goed waar hij/zij wel van geniet
• Probleem à moeilijk om mensen te laten bijdragen door niet-exclusiviteit à
mogelijkheid tot uitsluiten, doet betalen à private goederen
• Markt is niet in staat publieke goederen te voorzien à marktfaling
Vrijbuiterprobleem • Wanneer diegenen die baat hebben bij goed, niet betalen à lager dan
wenselijke voorziening/productie van goed à marktfaling
Grafisch • MBTB = marginale bereidheid tot betalen
= vraagcurve
• Stel markt met privaat goed à Abbas
zorgt vr 1 lantaarnpaal à Bea koopt geen
maar is free rider à totale waardering =
€75 = optellen vraagcurves
• Markt zorgt niet voor optimale
hoeveelheid
• 2e lantaarnpaal à welvaartsverbetering
door extra consumentensurplus (grijze
driehoek) à welvaartsverlies door vrije marktwerking
• Aankoop 2 lantaarnpalen met kosten delen à Abbas zal meer betalen door
hogere waardering à Samuelson-voorwaarde
Samuelson-voorwaarde • Publiek goed wordt optimaal voorzien wanneer som bereidheid tot betalen alle
gebruikers = marginale kost van voorziening ervan
3
, Probleem op grotere • Onderhandelingen à hoge transactiekosten
schaal • Mensen hebben baat om te liegen over betalingsbereidheid à iedereen wil
situatie waarbij anderen bijdragen, en hijzelf niet (freeriden)
• Oplossing: overheid voorziet & belastingen
Belastingen • Bijdragen die burgers betalen voor voorziening publieke goederen
• Niet vrijwillige bijdragen aan openbaar park à eenvoudig
• Geen belastingen betalen à moeilijker
Privatisering of creëren • Exclusiviteit opleggen
eigendomsrechten • Publiek goed wordt geproduceerd, maar enkel toegankelijk voor diegenen die
betalen
• Bv. toltunnel
Gated communities • Openbare veiligheid en publiek groen privatiseren door bouwen hek tussen
betalende leden en rest maatschappij
Kosten-baten analyse:
Probleem • Vrije prijzen op markt à maatschappelijk wenselijke niveau van voorziening
• Geen garantie meer dat deze voorziening eGiciënt is of er niet meer
geproduceerd wordt dan maatschappelijk wenselijk
Maatschappelijke kosten- • Analyse van publiek goed waarbij verwachte monetaire kosten worden
baten analyse afgewogen tegen verwachte monetaire baten
• Ook externe monetaire kosten en baten in rekening brengen
• In praktijk moeilijk toe te passen à grote onzekerheid over monetaire waardes
kosten en baten
Hoe waarde bepalen? • Uitgedrukte voorkeursmethodes à bv. via enquêtes
• Gereleveerde voorkeursmethodes à baseren obv hoe mensen zich gedragen
(bv. rekening houden met reiskosten)
Sociale normen:
Wat houdt het in • Geen overheid of private eigendomsrechten
• Goed/dienst wordt vrij ter beschikking gesteld, wel mogelijkheid tot vrijwillige
bijdrage à door niemand gecontroleerd
• Ook hier kan vrijbuiterprobleem ontstaan à niemand of zeer weinig mensen
geven vrije bijdrage
• Maar werkt in praktijk redelijk goed in buurten waar mensen elkaar goed
kennen en vertrouwen
Sociale normen • Gedragsregels gebaseerd op normen, waarden, gewoonten en cultuur die onze
verwachtingen bij interacties met derden coördineren
• Sociale normen leiden tot uniform gedrag binnen bepaalde groep
Wanneer meer kans op • Lokaal goed (bv. lokale speeltuin)
slagen? • Zij die ervan genieten kennen elkaar beter en kunnen makkelijker
communiceren
3) Gemeenschappelijke bronnen = common pool resources
Uitputting van gemeenschappelijke bronnen:
Probleem • Niet-exclusief à moeilijk iemand te laten betalen à vrijbuiterprobleem
• Rivaal à onaangename neiging uitgeput te raken
Tradgedy of the commons • = tragedie van de gemeenschappelijke bronnen = proces van uitputting
• Gemeeschappelijk gebruik door rationele economische agenten van
gemeenschappelijke bron leidt tot uitputting van dit goed à want kosten
worden verdeeld over alle gebruikers, maar baten komen toe aan individuele
gebruiker
4
