Samenvatting Basisbegrippen taalkunde: Semantiek en pragmatiek

1. Inleiding: betekenis en/in context

1.1 Semantiek
(abstracte kennis)

1.2 Pragmatiek
(gedrag)


1.3



1.4


1.1. Conceptueel en referentiële betekenis
 Conceptueel: in gedachten (Intensie)
 Referentieel: ‘verwijzend naar’ (extensie)


Situaties “honden blaffen” Waarheidswaarden = extensie
S1 1 (waar)
S2
S3 0 (niet waar)
S4
Waarheidsvoorwaarden = intensie
= Aan welke eisen de betrokken situaties moeten voldoen om waar te zijn



1.2. Uitingsbetekenis en communicatieve betekenis
 Uiting = Deixis
 Communicatie
- Implicatuur (gevolgtrekking) (conclusies trekken uit context)
- Taalhandeling


1

,1.3. Expressieve en sociale betekenis
 Expressie
- Attitude
- Commotatie (vrouw – wijf)
 Sociaal
- Beleefdheid (jij – u) (formeel – informeel) HONORIFICA
- (in)formeel
 Stijl
 Register
1.4. Lexicale en grammaticale betekenis
 Lexicale betekenis/semantiek
- Deel 1 van dit boek (Woordbetekenis)
- “Open” categorie (Nomina, adjectieven en verba)
- Groter
- Verandert snel (nieuwe woorden) (woorden gaan weg)
 Grammaticale semantiek)
- Deel 2 van dit boek (Zinsbetekenis)
- “Gesloten” categorie
- Kleiner
- Verandert traag

 Letterlijk = concreet
 Figuurlijk = abstract (3.1,3.2)

 Woordenboekbetekenis
 Encyclopedische betekenis = veel specifieker

 Lexicale semantiek
- Studie van woordbetekenis
 Betekenisstructuur van woorden (h2)
 Betekenisverandering bij woorden (h3)
 Betekenisrelaties tussen woorden (h4)
 Lexicologie (studie)  lexicografie (schrijver/uitgever)
- Studie van woordenschat
 Betekenis (semantiek)
 Spelling van herkomst (etymologie)
 Spelling (morfologie)
 Uitspraak (fonologie)




2

,Semantiek 9/20
Woordbetekenis
2. Betekenisstructuur van woorden
2.1. Relatie vorm-betekenis


Relatie vorm-betekenis 1 betekenis 2 betekenissen
Verwant Niet verwant

1 vorm monosemie polysemie homonymie
2 vormen Verwant synonymie Samenstelling, homofonie,
afleiding (lexicale homografie
morfologie)
Niet verwant synonymie Antonymie, Geen
hyponymie, verwantschap
meronymie


Woorden met 1 betekenis:
 1 vorm (monosemie)
 2 vormen (synonymie)
- Verwant: ‘differentiëring’ – ‘differentiatie’
- Niet verwant: ‘realiteit’ – ‘werkelijkheid’

Woorden met 1 vorm:
 1 betekenis (monosemie)
 2 betekenissen
- Verwant:
 metonymie: ‘kurk’ Zie volgend schema
 metaforie: ‘oog’
- Niet verwant: ‘kater’




3

, Schema 1 vorm, 2 betekenissen:


Relatie vorm-betekenis


monosemie Ambiguïteit vaagheid




polysemie Homonymie

= verwante betekenis = niet verwante betekenis
= etymologie ≠etymologie
1 lexeem 2 lexemen
1 lemma (trefwoord 2 lemmata
‘kater’


metonymie metaforie

nabijheid gelijkenis
‘kurk’ ‘oog’
 materiaal  oog hebben voor
 wijnafsluiting  een oog


Woorden met 2 vormen:
 1 betekenis (synonymie)
 2 betekenissen
- Verwante vorm
 Verwante betekenis: ‘loper’ – ‘lopen’
 Niet verwante betekenis: homofonie, homografie (zie volgend
schema)
- Niet verwante vorm:
 Verwante betekenis: antonymie, hyponymie, meronymie(h4)
 Niet verwante betekenis: geen verwantschap




4