Inhoudsopgave
0 Doel van de cursus en eindcompetenties 5
1 Wat is Psychologie? 6
1.1 Een definitie van psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.2 Toepassing van de wetenschappelijke methode op het menselijk functioneren . . . . . . . . . . . . 6
1.2.1 De persoonlijke fout - menselijke waarneming in de astronomie (1796) . . . . . . . . . . . 6
1.2.2 Snelheid informatietransmissie in zenuwen (von Helmholtz, 1821-1894) . . . . . . . . . . . 6
1.2.3 Het onderzoek van Donders: de substractiemethode (1868) . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.3 Het ontstaan van de psychologie als nieuwe wetenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.4 Onderzoeksmethoden in de psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.6 De onmisbaarheid van cognities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.8 Biopsychosociaal model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.8.1 Biologische focus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.9 De plaats van psychologie in de samenleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2 Biologische basis van het gedrag 9
2.1 De bouwstenen van het zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.1.1 Neuronen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.1.2 Elektrochemische communicatie binnen neuronen: Actiepotentiaal . . . . . . . . . . . . . 9
2.1.3 Chemische communicatie tussen neuronen: Neurotransmitters . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.2 Het zenuwstelsel is het geheel aan neuronen in het lichaam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.2.1 Centraal zenuwstelsel (cns): hersenen en ruggenmerg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.2.2 Perifeer zenuwstelsel (pns) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.3 De Hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.4 Het brein in actie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.4.1 Hersenlateralisatie en split-brain evidentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.5 Het endocriene systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
4 Waarneming 14
4.1 Waarneming vereist de interpretatie van gewaarwordingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.2 Van de retina naar de hersenen: bottom-up processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.2.1 De primaire schets: randen detecteren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
4.2.2 Perceptuele organisatie: welke randen horen bij elkaar? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
4.2.3 Patroon- en objectherkenning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
4.3 Perceptie verbeteren door de informatieopname te sturen: top-down processen . . . . . . . . . . 17
4.3.1 Contexteffecten en evidentie voor top-down invloeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Gezichtsherkenning: bijzonder geval van contexteffecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Woordsuperioriteitseffect . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
4.3.2 Een model voor top-down invloeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
4.4 Waarneming van diepte en beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
4.4.1 Diepteaanwijzingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
4.4.2 Illusies op basis van diepte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4.4.3 Waarneming van beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4.5 Waarneming en actie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.5.1 Spiegelneuronen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.5.2 Impliciete activering van responsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.5.3 De grijpbeweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.6 Hoe belangrijk is het leren bij de waarneming? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.6.1 Visual cliff experimenten: dieptezicht bij pasgeborenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.6.2 MM: Als een blinde voor het eerst kan zien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2
,5 Aandacht, Cognitieve controle, Bewustzijn 23
5.1 Aandacht: het selecteren van informatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
5.1.1 Evidentie voor selectieve aandacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Auditief selectieve aandacht: dichotisch luisteren of het cocktailpartyfenomeen . . . . . . . . . . . . . 23
Visueel selectieve aandacht: Het paradigma van Posner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
5.1.2 De eerste verklaringen over (auditief) selectieve aandacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Vroege selectie (filtertheorie van Broadbent) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Late selectie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Attenuatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
5.1.3 Integratie van kenmerken versus slim zoeken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.1.4 Hoe richten we onze aandacht? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Bottom-up versus Top-down . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Spotlight versus zoomlens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Locaties versus objecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
5.1.5 Aandacht en inhibitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
5.1.6 Beperkingen ten gevolge van selectieve aandacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
5.2 Cognitieve controle: taken goed uitvoeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
5.2.1 Overschakelen van de ene naar de andere taak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
5.2.2 Conflict en error monitoring: inhibitie van ongepaste reacties . . . . . . . . . . . . . . . . 29
5.2.3 Context controle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
5.3 Bewustzijn: hoe bewust zijn mensen van hun handelingen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
5.3.1 Mythes over onbewuste processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
5.3.2 Aangetoonde effecten van onbewuste processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
7 Onthouden en Vergeten 33
7.2 Het geheugenmodel: Verschillende types geheugen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
7.2.1 De sensorische geheugens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
7.2.2 Het kortetermijngeheugen (KTG) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Beperkte capaciteit en retentietijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Werkgeheugenmodel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
7.2.3 Het langetermijngeheugen (LTG) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Seriële positiecurve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Vergeten (Ebbinghaus) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.4 Informatie verwerven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.4.1 Codering: Drie geheugencodes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.4.2 Organisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.4.3 Diepte van verwerking: verwerkingsniveaus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.5 Informatie opslaan en bewaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6 Informatie oproepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6.1 Oproepaanwijzingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6.2 Interferentie bij het oproepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6.3 Codeerspecificiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6.4 Distinctie als hulp bij herinneren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.7 Herinnering is reconstructie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
7.8 Amnesie en het impliciete geheugen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
6 Leren en Conditioneren 40
6.1 Klassieke conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
6.1.1 Kenmerken: verwerving, extinctie en spontaan herstel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
6.1.2 Problemen met de behavioristische interpretatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
Contiguı̈teit van CS en OS niet altijd nodig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Biologische predispositie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Blokkering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
6.1.3 Het cognitieve alternatief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
6.2 Operante conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
6.2.1 Bekrachtiging doet gedrag toenemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Primaire en secundaire bekrachtiging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Bekrachtigingsschema’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
6.2.2 Straf doet gedrag afnemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
Waarom is straf dikwijls niet effectief? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.3 Observerend leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3
,10 Emotie en Motivatie 44
10.1 Wat is emotie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
10.1.1 Evaluatie van de stimulus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
10.1.2 De lichamelijke component van emoties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
10.1.3 Hersengebieden betrokken bij emoties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
10.1.4 Bewuste, subjectieve ervaring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
10.2 Emotie en cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
10.2.1 Invloed van emotie op cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
10.2.2 Invloed van cognitie op emotie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
10.3 Wat is motivatie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
10.3.1 Motivatie en behoeften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
10.3.2 Motivatie en doelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
10.3.3 Conflicterende motieven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
10.6 Prestatiemotivatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
10.6.1 Verschillende componenten van prestatiemotivatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Prestatiemotivatie op basis van behoeften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Prestatiemotivatie op basis van doelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
10.6.2 De wet van Yerkes en Dodson . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
13 Psychopathologie 49
13.1 Wat zijn mentale stoornissen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
13.1.1 3 criteria om mentale stoornissen te definiëren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
13.1.2 Factoren die een rol spelen bij mentale stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
13.1.3 Mentale stoornissen classificeren: de DSM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.3 Aan een middel gebonden stoornissen (verslaving) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.3.1 Stoornis in alcoholgebruik en alcoholintoxicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.4 Psychotische stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
13.4.1 Schizofrenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
13.5 Stemmingsstoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
13.5.1 Bipolaire stoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
13.5.2 Depressieve stoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
13.6 Angststoornissen en obsessief-compulsieve stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13.6.1 Specifieke fobieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13.6.2 Obsessief-compulsieve en gerelateerde stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13.7 Preoccupatie met somatische symptomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
13.7.1 De somatisch-symptoomstoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
13.7.2 Conversiestoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
13.8 Dissociatieve stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
13.8.1 Dissociatieve amnesie en identiteitsstoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
16 Sociale beı̈nvloeding 56
16.1 Stanford Prison Experiment (Zimbardo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
16.2 Conformisme (Sherif, Asch) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
16.3 Gehoorzaamheid (Milgram) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
16.4 Deı̈ndividuatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
16.5 Bystander effect - helpen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
16.6 Sociale facilitering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
4
, Hoofdstuk 0
Doel van de cursus en
eindcompetenties
De cursus ’Inleiding van de psychologie’ heeft als doel de student volgende zaken bij te brengen:
• Een inleiding tot psychologisch onderzoek en theorievorming
• Cognitieve psychologie (informatieverwerking): Cognitie is geen passief proces maar een actieve verwerking
door verschillende hersengebieden (biologische focus)
• Inzicht in verschillende cognitieve functies (waarneming, aandacht, geheugen) en kennis van basisexperi-
menten
Eindcompetenties:
• Inzicht hebben in de methoden van psychologisch onderzoek
• Kennis hebben van de geschiedenis van de psychologische theorievorming
• Kennis hebben m.b.t. enkele belangrijke onderzoeksthema’s uit de psychologie (bv. het geheugen)
• Het belang van empirisch onderzoek onderkennen
• Kritisch kunnen denken over enkele centrale thema’s uit de psychologie (bv. nature versus nurture bijdra-
gen aan intelligentie)
5
0 Doel van de cursus en eindcompetenties 5
1 Wat is Psychologie? 6
1.1 Een definitie van psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.2 Toepassing van de wetenschappelijke methode op het menselijk functioneren . . . . . . . . . . . . 6
1.2.1 De persoonlijke fout - menselijke waarneming in de astronomie (1796) . . . . . . . . . . . 6
1.2.2 Snelheid informatietransmissie in zenuwen (von Helmholtz, 1821-1894) . . . . . . . . . . . 6
1.2.3 Het onderzoek van Donders: de substractiemethode (1868) . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.3 Het ontstaan van de psychologie als nieuwe wetenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.4 Onderzoeksmethoden in de psychologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.6 De onmisbaarheid van cognities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.8 Biopsychosociaal model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.8.1 Biologische focus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.9 De plaats van psychologie in de samenleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2 Biologische basis van het gedrag 9
2.1 De bouwstenen van het zenuwstelsel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.1.1 Neuronen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.1.2 Elektrochemische communicatie binnen neuronen: Actiepotentiaal . . . . . . . . . . . . . 9
2.1.3 Chemische communicatie tussen neuronen: Neurotransmitters . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.2 Het zenuwstelsel is het geheel aan neuronen in het lichaam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.2.1 Centraal zenuwstelsel (cns): hersenen en ruggenmerg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.2.2 Perifeer zenuwstelsel (pns) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.3 De Hersenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.4 Het brein in actie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.4.1 Hersenlateralisatie en split-brain evidentie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.5 Het endocriene systeem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
4 Waarneming 14
4.1 Waarneming vereist de interpretatie van gewaarwordingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.2 Van de retina naar de hersenen: bottom-up processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
4.2.1 De primaire schets: randen detecteren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
4.2.2 Perceptuele organisatie: welke randen horen bij elkaar? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
4.2.3 Patroon- en objectherkenning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
4.3 Perceptie verbeteren door de informatieopname te sturen: top-down processen . . . . . . . . . . 17
4.3.1 Contexteffecten en evidentie voor top-down invloeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Gezichtsherkenning: bijzonder geval van contexteffecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
Woordsuperioriteitseffect . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
4.3.2 Een model voor top-down invloeden . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
4.4 Waarneming van diepte en beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
4.4.1 Diepteaanwijzingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
4.4.2 Illusies op basis van diepte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4.4.3 Waarneming van beweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4.5 Waarneming en actie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.5.1 Spiegelneuronen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.5.2 Impliciete activering van responsen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.5.3 De grijpbeweging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4.6 Hoe belangrijk is het leren bij de waarneming? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.6.1 Visual cliff experimenten: dieptezicht bij pasgeborenen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4.6.2 MM: Als een blinde voor het eerst kan zien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2
,5 Aandacht, Cognitieve controle, Bewustzijn 23
5.1 Aandacht: het selecteren van informatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
5.1.1 Evidentie voor selectieve aandacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
Auditief selectieve aandacht: dichotisch luisteren of het cocktailpartyfenomeen . . . . . . . . . . . . . 23
Visueel selectieve aandacht: Het paradigma van Posner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
5.1.2 De eerste verklaringen over (auditief) selectieve aandacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Vroege selectie (filtertheorie van Broadbent) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Late selectie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Attenuatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
5.1.3 Integratie van kenmerken versus slim zoeken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
5.1.4 Hoe richten we onze aandacht? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Bottom-up versus Top-down . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Spotlight versus zoomlens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Locaties versus objecten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
5.1.5 Aandacht en inhibitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
5.1.6 Beperkingen ten gevolge van selectieve aandacht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
5.2 Cognitieve controle: taken goed uitvoeren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
5.2.1 Overschakelen van de ene naar de andere taak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
5.2.2 Conflict en error monitoring: inhibitie van ongepaste reacties . . . . . . . . . . . . . . . . 29
5.2.3 Context controle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
5.3 Bewustzijn: hoe bewust zijn mensen van hun handelingen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
5.3.1 Mythes over onbewuste processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
5.3.2 Aangetoonde effecten van onbewuste processen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
7 Onthouden en Vergeten 33
7.2 Het geheugenmodel: Verschillende types geheugen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
7.2.1 De sensorische geheugens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
7.2.2 Het kortetermijngeheugen (KTG) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Beperkte capaciteit en retentietijd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Werkgeheugenmodel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
7.2.3 Het langetermijngeheugen (LTG) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Seriële positiecurve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
Vergeten (Ebbinghaus) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.4 Informatie verwerven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.4.1 Codering: Drie geheugencodes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.4.2 Organisatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.4.3 Diepte van verwerking: verwerkingsniveaus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
7.5 Informatie opslaan en bewaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6 Informatie oproepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6.1 Oproepaanwijzingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6.2 Interferentie bij het oproepen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6.3 Codeerspecificiteit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.6.4 Distinctie als hulp bij herinneren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
7.7 Herinnering is reconstructie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
7.8 Amnesie en het impliciete geheugen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
6 Leren en Conditioneren 40
6.1 Klassieke conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
6.1.1 Kenmerken: verwerving, extinctie en spontaan herstel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
6.1.2 Problemen met de behavioristische interpretatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
Contiguı̈teit van CS en OS niet altijd nodig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Biologische predispositie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Blokkering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
6.1.3 Het cognitieve alternatief . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
6.2 Operante conditionering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
6.2.1 Bekrachtiging doet gedrag toenemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Primaire en secundaire bekrachtiging . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
Bekrachtigingsschema’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
6.2.2 Straf doet gedrag afnemen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
Waarom is straf dikwijls niet effectief? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
6.3 Observerend leren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
3
,10 Emotie en Motivatie 44
10.1 Wat is emotie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
10.1.1 Evaluatie van de stimulus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
10.1.2 De lichamelijke component van emoties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
10.1.3 Hersengebieden betrokken bij emoties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
10.1.4 Bewuste, subjectieve ervaring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
10.2 Emotie en cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
10.2.1 Invloed van emotie op cognitie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
10.2.2 Invloed van cognitie op emotie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
10.3 Wat is motivatie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
10.3.1 Motivatie en behoeften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
10.3.2 Motivatie en doelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
10.3.3 Conflicterende motieven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
10.6 Prestatiemotivatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
10.6.1 Verschillende componenten van prestatiemotivatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Prestatiemotivatie op basis van behoeften . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Prestatiemotivatie op basis van doelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
10.6.2 De wet van Yerkes en Dodson . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
13 Psychopathologie 49
13.1 Wat zijn mentale stoornissen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
13.1.1 3 criteria om mentale stoornissen te definiëren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
13.1.2 Factoren die een rol spelen bij mentale stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
13.1.3 Mentale stoornissen classificeren: de DSM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.3 Aan een middel gebonden stoornissen (verslaving) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.3.1 Stoornis in alcoholgebruik en alcoholintoxicatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.4 Psychotische stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
13.4.1 Schizofrenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
13.5 Stemmingsstoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
13.5.1 Bipolaire stoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
13.5.2 Depressieve stoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
13.6 Angststoornissen en obsessief-compulsieve stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13.6.1 Specifieke fobieën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13.6.2 Obsessief-compulsieve en gerelateerde stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13.7 Preoccupatie met somatische symptomen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
13.7.1 De somatisch-symptoomstoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
13.7.2 Conversiestoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
13.8 Dissociatieve stoornissen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
13.8.1 Dissociatieve amnesie en identiteitsstoornis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
16 Sociale beı̈nvloeding 56
16.1 Stanford Prison Experiment (Zimbardo) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
16.2 Conformisme (Sherif, Asch) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
16.3 Gehoorzaamheid (Milgram) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
16.4 Deı̈ndividuatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
16.5 Bystander effect - helpen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
16.6 Sociale facilitering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
4
, Hoofdstuk 0
Doel van de cursus en
eindcompetenties
De cursus ’Inleiding van de psychologie’ heeft als doel de student volgende zaken bij te brengen:
• Een inleiding tot psychologisch onderzoek en theorievorming
• Cognitieve psychologie (informatieverwerking): Cognitie is geen passief proces maar een actieve verwerking
door verschillende hersengebieden (biologische focus)
• Inzicht in verschillende cognitieve functies (waarneming, aandacht, geheugen) en kennis van basisexperi-
menten
Eindcompetenties:
• Inzicht hebben in de methoden van psychologisch onderzoek
• Kennis hebben van de geschiedenis van de psychologische theorievorming
• Kennis hebben m.b.t. enkele belangrijke onderzoeksthema’s uit de psychologie (bv. het geheugen)
• Het belang van empirisch onderzoek onderkennen
• Kritisch kunnen denken over enkele centrale thema’s uit de psychologie (bv. nature versus nurture bijdra-
gen aan intelligentie)
5
