ETHISCHE EN RECHTSFILOSOFISCHE STROMINGEN
1
,INHOUDSTAFEL
HOOFDSTUK 1: DE KLASSIEKE RECHTVAARDIGINGSTOETS ....................................................................... 5
1. NORMATIEVE PROBLEMEN: ENKELE SCHIJNBARE OPLOSSINGEN .................................................. 5
1.1. Geloof ................................................................................................................................................. 6
1.2. Emoties............................................................................................................................................... 7
1.3. Feitelijke toestand............................................................................................................................... 8
2. NORMATIEVE PROBLEMEN: DE RATIONELE BENADERING ................................................................ 9
2.1. Jeremy Bentham: de morele calculus .............................................................................................. 10
2.2. Immanuel Kant: de morele plicht ...................................................................................................... 12
3. DE KLASSIEKE RECHTVAARDIGINGSTOETS ...................................................................................... 19
3.1. De schendingsfase ........................................................................................................................... 20
3.2. De overtreffase ................................................................................................................................. 22
3.3. De uitzonderingsfase ........................................................................................................................ 24
3.4. De interventiefase............................................................................................................................. 27
HOOFDSTUK 2: WAARDIGHEID ........................................................................................................................ 27
1. INLEIDING ................................................................................................................................................ 28
2. HET BELANG VAN MENSELIJKE WAARDIGHEID ................................................................................. 28
3. VIER BETEKENISVELDEN/ TOEPASSINGSGEBIEDEN (CHRISTOPHER MC CRUDDEN) ......................... 30
3.5. Het verbod op onmenselijke behandeling ........................................................................................ 30
3.6. Recht op een menswaardig bestaan (positief recht) ........................................................................ 30
3.7. Recht op zelfbeschikking (negatief recht)......................................................................................... 31
3.8. Het verbod op discriminatie .............................................................................................................. 31
4. DEHUMANISERING ................................................................................................................................. 32
4.1. Animale en machinale dehumanisering............................................................................................ 32
4.2. Is animale dehumanisering erger dan machinale? ........................................................................... 36
4.3. Handhaving van de grens tussen mens en dier ............................................................................... 37
4.4. Twee theorieën over de grens tussen mens en dier ........................................................................ 39
5. TEN SLOTTE: OVER DIERLIJKE WAARDIGHEID? ................................................................................ 42
HOOFDSTUK 3: HET VRIJHEIDS- OF AUTONOMIEBEGINSEL ...................................................................... 43
1. DE SCHADUWZIJDE VAN VRIJHEID ...................................................................................................... 43
2. DRIE SOORTEN VRIJHEDEN ................................................................................................................. 44
2.1. Zelfbepaling (negatieve vrijheid)....................................................................................................... 44
2.2. Zelfbeschikking (zelfdeterminatie, conditionele vrijheid) .................................................................. 44
2.3. Zelfrealisatie (zelfontplooiing, positieve vrijheid, normatieve vrijheid) .............................................. 45
3. VRIJHEID VAN PRIVELEVEN (PRIVACY) ............................................................................................... 47
3.1. Van vrijheid naar privacy: opkomst, crisis en heropleving van een fundamentele vrijheid ............... 47
3.2. Schadebeginsel en paternalisme ..................................................................................................... 49
3.2.1. Het schadebeginsel .......................................................................................................................... 49
4. HET RECHT OP VRIJE MENINGSUITING............................................................................................... 50
2
, 5. VRIJHEID VAN OPVOEDEN .................................................................................................................... 52
5.1. Ter inleiding: het thuisonderwijs van Pauline de Broglie .................................................................. 52
5.2. Drie beginselen................................................................................................................................. 52
5.3. Toepassingen: thuisonderwijs voor de Amish? ................................................................................ 54
6. VRIJHEID VAN CULTUUR EN GODSDIENST (MULTUCULTURALISMEDEBAT) ................................. 55
6.1. Multiculturele controverses ............................................................................................................... 55
6.2. Drie beginselen................................................................................................................................. 55
6.3. Toepassing: De Raad van State over inburgering in Vlaanderen .................................................... 61
HOOFDSTUK 4: HET GELIJKHEIDSBEGINSEL................................................................................................ 63
1. GELIJKHEID: EEN ALLEMANSVRIEND .................................................................................................. 63
2. DE FORMELE GELIJKHEID ..................................................................................................................... 64
2.1. Aristoteles ......................................................................................................................................... 64
2.2. De aristocratie .................................................................................................................................. 65
3. RECHTENGELIJKHEID (GELIJKWAARDIGHEID OF RECHTENGELIJKHEID TIJDENS DE
VERLICHTING) ................................................................................................................................................. 66
3.1. Thomas Hobbes (1588-1679)........................................................................................................... 68
3.2. John Locke (1632-1704)................................................................................................................... 69
3.3. Jean-Jacques Rousseau (1771-1778) ............................................................................................. 69
3.4. De natuurlijke gelijkheid aller mensen .............................................................................................. 70
3.5. Racisme en beschavingsleer: de dubbele moraal van de Verlichting en het 19de -eeuwse
liberalisme ..................................................................................................................................................... 71
3.6. Toepassing: klassieke liberalisme en de Europese Unie ................................................................. 71
4. KANSELGELIJKHEID NA WOII ................................................................................................................ 72
4.1. Het beginsel van non-discriminatie................................................................................................... 72
4.2. Twee modellen ................................................................................................................................. 72
4.2.1. Ethische denkkaders ................................................................. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
4.2.2. Juridische kaders....................................................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
4.3. Toepassing: de politieke benoemingen ............................................................................................ 75
5. COMPENSERENDE KANSENGELIJKHEID ............................................................................................ 76
5.1. Het meritocratische ideaal ................................................................................................................ 76
5.2. Een substantiële vorm van gelijkheid ............................................................................................... 77
5.3. Toepassing: de hervorming van de kinderbijslag ............................................................................. 78
6. BRONNENGELIJKHEID ........................................................................................................................... 79
7. WELVAARTSGELIJKHEID....................................................................................................................... 83
7.1. Van utopische droom tot dictatuur van het proletariaat .................................................................... 83
7.2. Vormen van welvaartsgelijkheid ....................................................................................................... 84
HOOFDSTUK 5 : DE LIBERTARISTISCHE KRITIEK OP DE EGALITAIRE SOCIAALDEMOCRATIE............. 86
1. INLEIDING ................................................................................................................................................ 86
2. FRIEDRICHT HAYEK ............................................................................................................................... 86
3
, 3. ROBERT NOZICK (1938-2002) ................................................................................................................ 86
4. LIBERTARISTISCH ALTERNATIEF VOOR ZELFGENOEGZAAM LINKS? ............................................. 89
HOOFDSTUK 6: HET LEGALITEITSBEGINSEL ................................................................................................ 90
HOOFDSTUK 7: HET RECHT OM TE STRAFFEN ............................................................................................. 99
1. STRAFFEN ALS RECHTSFILOSOFISCH PROBLEEM ........................................................................... 99
2. DE UTILITARISTISCHE RECHTVAARDIGING (BENTHAM, BECCARIA)............................................. 100
2.1. Het utilitarisme hangt af van empirische toetsing ........................................................................... 102
3. DE RETRIBUTIVISTISCHE RECHTVAARDIGING (KANT, BECCARIA) ............................................... 103
4. DE MOREEL-EDUCATIEVE RECHTVAARDIGING (B.F. SKINNER) .................................................... 109
5. CONCLUSIE ........................................................................................................................................... 109
4
1
,INHOUDSTAFEL
HOOFDSTUK 1: DE KLASSIEKE RECHTVAARDIGINGSTOETS ....................................................................... 5
1. NORMATIEVE PROBLEMEN: ENKELE SCHIJNBARE OPLOSSINGEN .................................................. 5
1.1. Geloof ................................................................................................................................................. 6
1.2. Emoties............................................................................................................................................... 7
1.3. Feitelijke toestand............................................................................................................................... 8
2. NORMATIEVE PROBLEMEN: DE RATIONELE BENADERING ................................................................ 9
2.1. Jeremy Bentham: de morele calculus .............................................................................................. 10
2.2. Immanuel Kant: de morele plicht ...................................................................................................... 12
3. DE KLASSIEKE RECHTVAARDIGINGSTOETS ...................................................................................... 19
3.1. De schendingsfase ........................................................................................................................... 20
3.2. De overtreffase ................................................................................................................................. 22
3.3. De uitzonderingsfase ........................................................................................................................ 24
3.4. De interventiefase............................................................................................................................. 27
HOOFDSTUK 2: WAARDIGHEID ........................................................................................................................ 27
1. INLEIDING ................................................................................................................................................ 28
2. HET BELANG VAN MENSELIJKE WAARDIGHEID ................................................................................. 28
3. VIER BETEKENISVELDEN/ TOEPASSINGSGEBIEDEN (CHRISTOPHER MC CRUDDEN) ......................... 30
3.5. Het verbod op onmenselijke behandeling ........................................................................................ 30
3.6. Recht op een menswaardig bestaan (positief recht) ........................................................................ 30
3.7. Recht op zelfbeschikking (negatief recht)......................................................................................... 31
3.8. Het verbod op discriminatie .............................................................................................................. 31
4. DEHUMANISERING ................................................................................................................................. 32
4.1. Animale en machinale dehumanisering............................................................................................ 32
4.2. Is animale dehumanisering erger dan machinale? ........................................................................... 36
4.3. Handhaving van de grens tussen mens en dier ............................................................................... 37
4.4. Twee theorieën over de grens tussen mens en dier ........................................................................ 39
5. TEN SLOTTE: OVER DIERLIJKE WAARDIGHEID? ................................................................................ 42
HOOFDSTUK 3: HET VRIJHEIDS- OF AUTONOMIEBEGINSEL ...................................................................... 43
1. DE SCHADUWZIJDE VAN VRIJHEID ...................................................................................................... 43
2. DRIE SOORTEN VRIJHEDEN ................................................................................................................. 44
2.1. Zelfbepaling (negatieve vrijheid)....................................................................................................... 44
2.2. Zelfbeschikking (zelfdeterminatie, conditionele vrijheid) .................................................................. 44
2.3. Zelfrealisatie (zelfontplooiing, positieve vrijheid, normatieve vrijheid) .............................................. 45
3. VRIJHEID VAN PRIVELEVEN (PRIVACY) ............................................................................................... 47
3.1. Van vrijheid naar privacy: opkomst, crisis en heropleving van een fundamentele vrijheid ............... 47
3.2. Schadebeginsel en paternalisme ..................................................................................................... 49
3.2.1. Het schadebeginsel .......................................................................................................................... 49
4. HET RECHT OP VRIJE MENINGSUITING............................................................................................... 50
2
, 5. VRIJHEID VAN OPVOEDEN .................................................................................................................... 52
5.1. Ter inleiding: het thuisonderwijs van Pauline de Broglie .................................................................. 52
5.2. Drie beginselen................................................................................................................................. 52
5.3. Toepassingen: thuisonderwijs voor de Amish? ................................................................................ 54
6. VRIJHEID VAN CULTUUR EN GODSDIENST (MULTUCULTURALISMEDEBAT) ................................. 55
6.1. Multiculturele controverses ............................................................................................................... 55
6.2. Drie beginselen................................................................................................................................. 55
6.3. Toepassing: De Raad van State over inburgering in Vlaanderen .................................................... 61
HOOFDSTUK 4: HET GELIJKHEIDSBEGINSEL................................................................................................ 63
1. GELIJKHEID: EEN ALLEMANSVRIEND .................................................................................................. 63
2. DE FORMELE GELIJKHEID ..................................................................................................................... 64
2.1. Aristoteles ......................................................................................................................................... 64
2.2. De aristocratie .................................................................................................................................. 65
3. RECHTENGELIJKHEID (GELIJKWAARDIGHEID OF RECHTENGELIJKHEID TIJDENS DE
VERLICHTING) ................................................................................................................................................. 66
3.1. Thomas Hobbes (1588-1679)........................................................................................................... 68
3.2. John Locke (1632-1704)................................................................................................................... 69
3.3. Jean-Jacques Rousseau (1771-1778) ............................................................................................. 69
3.4. De natuurlijke gelijkheid aller mensen .............................................................................................. 70
3.5. Racisme en beschavingsleer: de dubbele moraal van de Verlichting en het 19de -eeuwse
liberalisme ..................................................................................................................................................... 71
3.6. Toepassing: klassieke liberalisme en de Europese Unie ................................................................. 71
4. KANSELGELIJKHEID NA WOII ................................................................................................................ 72
4.1. Het beginsel van non-discriminatie................................................................................................... 72
4.2. Twee modellen ................................................................................................................................. 72
4.2.1. Ethische denkkaders ................................................................. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
4.2.2. Juridische kaders....................................................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
4.3. Toepassing: de politieke benoemingen ............................................................................................ 75
5. COMPENSERENDE KANSENGELIJKHEID ............................................................................................ 76
5.1. Het meritocratische ideaal ................................................................................................................ 76
5.2. Een substantiële vorm van gelijkheid ............................................................................................... 77
5.3. Toepassing: de hervorming van de kinderbijslag ............................................................................. 78
6. BRONNENGELIJKHEID ........................................................................................................................... 79
7. WELVAARTSGELIJKHEID....................................................................................................................... 83
7.1. Van utopische droom tot dictatuur van het proletariaat .................................................................... 83
7.2. Vormen van welvaartsgelijkheid ....................................................................................................... 84
HOOFDSTUK 5 : DE LIBERTARISTISCHE KRITIEK OP DE EGALITAIRE SOCIAALDEMOCRATIE............. 86
1. INLEIDING ................................................................................................................................................ 86
2. FRIEDRICHT HAYEK ............................................................................................................................... 86
3
, 3. ROBERT NOZICK (1938-2002) ................................................................................................................ 86
4. LIBERTARISTISCH ALTERNATIEF VOOR ZELFGENOEGZAAM LINKS? ............................................. 89
HOOFDSTUK 6: HET LEGALITEITSBEGINSEL ................................................................................................ 90
HOOFDSTUK 7: HET RECHT OM TE STRAFFEN ............................................................................................. 99
1. STRAFFEN ALS RECHTSFILOSOFISCH PROBLEEM ........................................................................... 99
2. DE UTILITARISTISCHE RECHTVAARDIGING (BENTHAM, BECCARIA)............................................. 100
2.1. Het utilitarisme hangt af van empirische toetsing ........................................................................... 102
3. DE RETRIBUTIVISTISCHE RECHTVAARDIGING (KANT, BECCARIA) ............................................... 103
4. DE MOREEL-EDUCATIEVE RECHTVAARDIGING (B.F. SKINNER) .................................................... 109
5. CONCLUSIE ........................................................................................................................................... 109
4
