Samenvatting Bodem en Plant: Deel Bodem (Grete De Maeyer)

Inhoudsopgave 1 De bodems rondom ons 1.1 Welke ecosysteemdiensten vervullen onze bodems?.................... 1.1.1 Medium voor plantengroei........................................................ 1.1.2 Rol van bodems bij watervoorziening ........................................ 1.1.3 Rol van bodems bij de recyclage van grondstoffen ...................... 1.1.4 Hoe veranderen bodems de atmosfeer? ..................................... 1.1.5 De bodem als habitat voor organismen...................................... 1.1.6 Bodem als technisch medium ................................................... 1.2 De bodem of pedosfeer ........................................................... 1.3 Het bodemprofiel .................................................................... 1.4 Naar een definitie van bodem................................................... 1.5 Bodemkunde of pedologie........................................................ 1.6 De bodem als interface lucht, mineralen, water en leven ............. 1.6.1 Het minerale gedeelte ............................................................. 1.6.2 Organische stof ...................................................................... 1.6.3 Bodemwater........................................................................... 1.6.4 Bodemlucht............................................................................ 1.7 Bodemkwaliteit en bodemgezondheid ........................................ 2 Bodemvorming en processen 2.1 Verwering van gesteenten en mineralen .................................... 2.1.1 Indeling van de gesteenten...................................................... 2.1.2 Mineralogische samenstelling van gesteenten............................. 2.1.3 Vorming van minerale bodemmaterialen door verwering.............. 2.2 Omgevingsfactoren die bodemvorming beïnvloeden ................... 2.2.1 Moedermateriaal..................................................................... 2.2.2 Klimaat.................................................................................. 2.2.3 Organismen of leven ............................................................... 2.2.4 Topografie of landschapsvorm of reliëf ...................................... 2.2.5 Tijd....................................................................................... 2.3 Vier basisprocessen bij bodemvorming ...................................... 2.4 Het bodemprofiel .................................................................... 2.5 Urbane bodems ...................................................................... 3 Fysische eigenschappen 3.1 Bodemkleur ........................................................................... 3.2 Textuur ................................................................................. 3.3 Bodemstructuur...................................................................... 3.3.1 Types .................................................................................... 3.3.2 Vormen en stabiliseren van bodemaggregaten ........................... 3.3.3 Bodembewerking en aggregaatstabiliteit.................................... 3.4 Bodemdichtheid...................................................................... 3.4.1 Soortelijk gewicht ................................................................... 3.4.2 Bulk densiteit of schijnbaar soortelijk gewicht (SSG) ................... 3.4.3 Bodembeheer en bulkdensiteit.................................................. 3.4.4 Bulkdensiteit en wortelgroei: indringingsweerstand ..................... 3.5 Bodemporiën.......................................................................... 4 Bodemwater en de hydrologische cyclus 4.1 Structuur en eigenschappen van water ...................................... 4.2 Hydrologische cyclus ............................................................... 4.3 Water in het bodemprofiel....................................................... 4.4 Waterbeweging en water vasthouden in de bodem : mechanismen 4.5 De waterpotentiaal en de zuigkracht ......................................... 4.6 Vochttoestanden van de bodem ................................................ 4.7 De relatie tussen zuigkracht en watergehalte : is de waterrentiecurve..................................................................... 4.8 Beweging van water op en in de bodem..................................... 4.9 Grondwater .......................................................................... 5 Bodemlucht en -temperatuur 5.1 Belang van de bodemlucht ..................................................... 5.2 Samenstelling van bodemlucht ............................................... 5.3 Karakterisering van de beluchtingstoestand ............................. 5.4 Effecten van de Redox-toestand van de bodem......................... 5.5 Bodembeheer ter verbetering van de bodemluchting ................. 5.6 Belang van de bodemtemperatuur .......................................... 5.6.1 Plantgerelateerde processen................................................. 5.6.2 Microbiële processen............................................................ 5.6.3 Fysico-chemische processen................................................... 5.7 Factoren die de bodemtemperatuur beïnvloeden ....................... 5.7.1 Zonne-energie en bodemtemperatuur ..................................... 5.8 Variaties in bodemtemperatuur............................................... 5.9 Regeling van de bodemtemperatuur ........................................ 6 Bodemcolloïden 6.1 Bodemcolloïden en bodemfuncties........................................... 6.2 Eigenschappen en types van bodemcolloïden............................ 6.2.1 Eigenschappen ..................................................................... 6.2.2 Types van bodemcolloïden ..................................................... 6.3 Kleimineralen ....................................................................... 6.3.1 Structuur van kleimineralen ................................................... 6.3.2 Types van kleimineralen ........................................................ 6.3.3 Eigenschappen van kleimineralen............................................ 6.4 De negatieve lading van bodemcolloïden.................................. 6.5 Adsorptie van kationen .......................................................... 6.6 Kation uitwisselingscapaciteit (CEC) ........................................ 6.6.1 Kationenuitwisseling.............................................................. 6.6.2 Principes bij kationenuitwisseling ............................................ 6.6.3 Kation uitwisselingscapaciteit ................................................. 6.7 CEC en vegetatie .................................................................. 6.8 Anionenuitwisseling (negatieve sorptie) .................................. 7 BodempH 7.1 Wat is pH of zuurtegraad?...................................................... 7.2 Processen die bodemverzuring beïnvloeden.............................. 7.2.1 Bronnen van H+-ionen ........................................................... 7.2.2 Evenwicht tussen productie en consumptie van H+-ionen........... 7.3 Actieve en potentiële en residuele zuurtegraad ......................... 7.4 Bodem pH en kationuitwisseling (CEC) .................................... 7.5 Basenverzadiging.................................................................. 7.6 Buffervermogen.................................................................... 7.7 Bodem pH in het veld............................................................ 7.8 Bodemverzuring veroorzaakt door de mens.............................. 7.8.1 Stikstofbemesting ................................................................. 7.8.2 Zure neerslag....................................................................... 7.9 Belang van de bodempH ........................................................ 8 Bodemleven 8.1 Inleiding .............................................................................. 8.2 De diversiteit aan bodemorganismen....................................... 8.3 Het bodemvoedselweb........................................................... 8.4 Bespreking soorten ............................................................... 8.4.1 Bacteriën ............................................................................. 8.4.2 Schimmels ........................................................................... 8.4.3 Korstmossen ........................................................................ 8.4.4 Protozoën ............................................................................ 8.4.5 Nematoden .......................................................................... 8.4.6 Andere micro-organismen...................................................... 8.4.7 Potwormen .......................................................................... 8.4.8 Andere mesofauna ................................................................ 8.4.9 Regenwormen ...................................................................... 8.4.10 Andere macrofauna............................................................... 8.5 Functies van het bodemleven ................................................. 8.5.1 Nutriëntenretentie en -levering (mineralenkringloop) ................ 8.5.2 Koolstofvastlegging............................................................... 8.5.3 Bodemstructuur.................................................................... 8.5.4 Ziektewerendheid ................................................................. 8.6 Invloed van landbouw op het bodemleven ............................... 9 Organische stof 9.1 Herkomst organische stof ...................................................... 9.2 Afbraak van organisch materiaal............................................. 9.3 Factoren die de afbraak van organisch materiaal beïnvloeden..... 9.3.1 Fysische factoren .................................................................. 9.3.2 De C/N-verhouding van organische materialen en van bodems... 9.3.3 Invloed van bodemecologie.................................................... 9.3.4 Invloed van lignine en polyfenol op afbraak.............................. 9.4 Onderscheid tussen organische stof, organische koolstof en humus .......................................................................................... 9.5 Chemische samenstelling van organische stof .......................... 9.6 Classificatie van humus ......................................................... 9.7 De rol van organische stof (Anseeuw) ..................................... 9.7.1 Donkere kleur zorgt voor sneller opwarming ............................ 9.7.2 Bodemverbeteraar ................................................................ 9.7.3 Voedsel voor het bodemleven................................................. 9.7.4 Ziekte onderdrukking ............................................................ 9.7.5 Verhoging van de kationuitwisselingscapaciteit ......................... 9.7.6 Buffer tegen pH schommelingen ............................................. 9.7.7 Koolstofsequestratie.............................................................. 9.8 Het organische stofgehalte in de Vlaamse bodems .................... 9.8.1 Evolutie van het organisch stofgehalte..................................... 9.8.2 Streefwaarden in Vlaanderen.................................................. 9.9 Evenwicht tussen aanvoer en afbraak van organische stof ......... 10 Nutriënten 10.1 Stikstof................................................................................ 10.1.1 Invloed van stikstof op plantengroei en -ontwikkeling................ 10.1.2 De stikstofcyclus................................................................... 10.1.3 Praktisch beheer van bodemstikstof ........................................ 10.2 Zwavel ................................................................................ 10.2.1 Belang................................................................................. 10.2.2 Natuurlijke bronnen .............................................................. 10.2.3 Zwavelcyclus........................................................................ 10.2.4 Beheermaatregelen............................................................... 10.3 Fosfor.................................................................................. 10.3.1 Rol voor plant....................................................................... 10.3.2 P-cyclus............................................................................... 10.3.3 P-fixatiecapaciteit van de bodem ............................................ 10.3.4 Plantenstrategieën voor P-opname.......................................... 10.3.5 Beheermaatregelen............................................................... 10.4 Kalium................................................................................. 10.4.1 Belang................................................................................. 10.4.2 K-cyclus............................................................................... 10.4.3 Vormen en beschikbaarheid ................................................... 10.4.4 Beheermaatregelen............................................................... 10.5 Calcium en Magnesium .......................................................... 10.5.1 Rol...................................................................................... 10.5.2 Cyclus ................................................................................. 10.6 Silicium en sporenelementen.................................................. 10.6.1 Silicium ............................................................................... 10.6.2 Sporenelementen.................................................................. 10.7 Nutriëntenbeheer : enkele praktische beschouwingen................ 10.7.1 Doelstellingen....................................................................... 10.7.2 Het toedienen van nutriënten ................................................. 10.7.3 Het concept van de limiterende factor ..................................... 10.7.4 Organische meststoffen ......................................................... 10.7.5 Anorganische (of minerale) meststoffen................................... 10.7.6 Van bodemonderzoek naar advies en toepassing ...................... 10.7.7 Bescherming van het milieu ................................................... 11 Bodemproblemen en oplossingen 11.1 Verminderen van organische stof in de bodem.......................... 11.2 Erosie.................................................................................. 11.2.1 Wat is bodemerosie............................................................... 11.2.2 Factoren die bodemerosie door water beïnvloeden .................... 11.2.3 De potentiële bodemerosiegevoeligheid in Vlaanderen ............... 11.2.4 Bodemerosie: wanneer en hoeveel? ........................................ 11.2.5 Gevolgen van bodemerosie .................................................... 11.2.6 Erosie bestrijden................................................................... 11.2.7 Erosiebestrijdingswerken ....................................................... 11.3 Bodemverdichting................................................................. 11.3.1 Oorzaken............................................................................. 11.3.2 Gevolgen ............................................................................. 11.3.3 Mogelijke maatregelen .......................................................... 11.4 Bodemafdichting................................................................... 11.4.1 Gevolgen ............................................................................. 11.4.2 Maatregelen ......................................................................... 11.5 Bodemverontreiniging ...........................................................